Adhyaya 1: Praise of Varāha and Pṛthivī’s Foundational Questions
Varāha-stutiḥ tathā Pṛthivyā praśnāḥ
Cosmogony-Dialogue (Sṛṣṭi–Pralaya Inquiry) and Earth-Centered Theological Cosmology
অধ্যায়টো মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ হৈ বৰাহ অৱতাৰক বিশ্ব-উদ্ধাৰকৰূপে দীঘলীয়া স্তৱ কৰে, যিয়ে সাগৰৰ গভীৰতাৰ পৰা পৃথিৱীক তুলি আনে। সূতে এই কাহিনী স্মৃতিচিহ্নিত মুহূৰ্ত হিচাপে বৰ্ণনা কৰে—বৰাহ-ৰূপ বিষ্ণুৱে পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰাৰ পিছত পৃথিৱীয়ে দেৱতাক সুধে, তেওঁ কিয় বাৰে বাৰে অৱতাৰ ধৰে আৰু সৃষ্টিৰ বিধান কেনেকৈ চলে। পৃথিৱীয়ে মৎস্য, কূৰ্ম, বৰাহ, বামন, পৰশুৰাম আৰু ৰাম আদি অৱতাৰৰ কথা স্মৰণ কৰি প্ৰশ্ন তোলে—পৃথিৱী উদ্ধাৰৰ পিছত সৃষ্টি কেনেকৈ উৎপন্ন হয়, কেনেকৈ স্থিতি পায়, সৃষ্টিৰ আৰম্ভণি আৰু প্ৰলয় কিহে ঘটায়, যুগ গণনা কেনেকৈ হয়, আৰু সৰ্বোচ্চ সিদ্ধি কোনে লাভ কৰে। বৰাহৰ হাস্যত তেওঁৰ ভিতৰতেই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ দৰ্শন প্ৰকাশ পায়; তাৰ পিছত পৃথিৱীয়ে চতুৰ্ভুজ বিষ্ণুক শेषনাগৰ ওপৰত শয়ন কৰা আৰু পদ্মত ব্ৰহ্মাক দেখা পায়, আৰু ভূ-ৰক্ষাৰ বাবে স্তৱ আৰু অঙ্গ-ন্যাস সদৃশ আহ্বান উচ্চাৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 1
Verse 1
दंष्ट्राग्रेणोद्धृता गौरुदधिपरिवृता पर्वतैर्निम्नगाभिः साकं मृद्पिण्डवत् प्राग्बृहदुरुवपुषाऽनन्तरूपेण येन। सोऽयं कंसासुरारिर्मुरनरकदशास्यान्तकृत्सर्वसंस्थः कृष्णो विष्णुः सुरेशो नुदतु मम रिपूनादिदेवो वराहः॥ १.२ ॥
সেই আদিদেৱ বৰাহে মোৰ শত্রুবোৰ দূৰ কৰক। যাঁৰ অনন্ত ৰূপ আৰু বিশাল দেহে একদা সাগৰে ঘেৰোৱা, পৰ্বত-নদীসহ এই শুভ পৃথিৱীক দন্তাগ্ৰত মাটিৰ ঢেলা যেন তুলি ধৰিছিল; তেৱেঁই কৃষ্ণ, বিষ্ণু, সুৰেশ, কংসাসুৰৰ বৈৰী আৰু মুৰ-নৰক-দশাননৰ সংহাৰক—সৰ্ব্বাধাৰ।
Verse 2
यः संसारार्णवे नौरिव मरणजराव्याधिनक्रोर्मिभीमे भक्तानां भीतिहर्ता मुरनरकदशास्यान्तकृत्कोलरूपी। विष्णुः सर्वेश्वरोऽयं यमिह कृतधियो लीलया प्राप्नुवन्ति मुक्तात्मानो न पापं भवत्तु नुदितारातिपक्षः क्षितीशः ॥ १.३ ॥
মৃত্যু-জৰা-ব্যাধিৰ মকৰ আৰু ভয়ংকৰ ঢৌৰে ভীষণ এই সংসাৰ-সমুদ্ৰত নাওৰ দৰে ভক্তৰ ভয় হৰণ কৰা; বৰাহৰূপে মুৰ, নৰক আৰু দশাননৰ অন্ত কৰা—সেই সৰ্বেশ্বৰ বিষ্ণুক ইয়াত শুদ্ধবুদ্ধিসকল লীলায় প্ৰাপ্ত কৰি মুক্তাত্মা হয়। শত্রুপক্ষ তাড়োৱা সেই ক্ষিতীশে মঙ্গল কৰক; পাপ নঘটক।
Verse 3
सूत उवाच । यस्मिन् काले क्षितिः पूर्वं वराहवपुषा तु सा । उद्धृता विष्णुना भक्त्या पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ १.४ ॥
সূতে ক’লে—পূৰ্বে যি সময়ত বিষ্ণুৱে বৰাহৰূপ ধৰি পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰিছিল, তেতিয়া সেই পৃথিৱীয়ে ভক্তিসহ পৰমেশ্বৰক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 4
धरण्युवाच। कल्पे कल्पे भवानेव मां समुद्धरते विभो। न चाहं वेद ते मूर्तिं नादिसर्गं च केशव॥ १.५ ॥
ধৰণীয়ে ক’লে—হে বিভো! প্ৰতি কল্পে কল্পে তুমিয়েই মোক উদ্ধাৰ কৰি তোলা। কিন্তু হে কেশৱ! মই তোমাৰ স্বৰূপো নাজানো, আদিসৃষ্টিও নাজানো।
Verse 5
वेदेषु चैव नष्टेषु मत्स्यो भूत्वा रसातलम्। प्रविश्य तानपाकृष्य ब्रह्मणे दत्तवानसि॥ १.६ ॥
যেতিয়া বেদ নষ্ট হৈছিল, তেতিয়া তুমি মৎস্যৰূপ ধৰি ৰসাতলত প্ৰৱেশ কৰি সেগুলি উদ্ধাৰ কৰি ব্ৰহ্মাক দিছিলা।
Verse 6
अन्यत्सुरासुरमयं त्वं समुद्रस्य मन्थने । धृतवानसि कौर्म्येण मन्दरं मधुसूदन ॥ १.७ ॥
আন এক সময় দেৱ-অসুৰসহ সমুদ্ৰ-মন্থনত, হে মধুসূদন, কূৰ্মৰূপ ধৰি আপুনি মন্দৰ পৰ্বতক ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 7
पुनर्वाराहरूपेण मां गच्छन्तीं रसातलम् । उज्जहारैकदंष्ट्रेण भगवान् वै महार्णवात् ॥ १.८ ॥
পুনৰ বাৰাহৰূপ ধৰি, মই ৰসাতললৈ নামি গৈ থাকোঁতে, ভগৱানে এক দন্তে মহাৰ্ণৱৰ পৰা মোক উঠাই উদ্ধাৰ কৰিলে।
Verse 8
अन्यद्धिरण्यकशिपुर्वरदानेन दर्पितः । अबाधमानः पृथिवीं स त्वया विनिपातितः । बलिस्तु बद्धो भगवंस्त्वया वामनरूपिणा ॥ १.९ ॥
আৰু: বৰদানে গৰ্বিত হিৰণ্যকশিপু পৃথিৱীক পীড়া দিছিল; আপুনি তাক পতিত কৰি বিনাশ কৰিলে। আৰু হে ভগৱান, বামনৰূপে আপুনি বলিক বান্ধিলে।
Verse 9
पुनर्निःक्षत्रिया देव त्वया चापि पुरा कृता । जामदग्न्येन रामेण त्वया भूत्वाऽसकृत्प्रभो ॥ १.१० ॥
হে দেৱ, পূৰ্বে প্ৰভো, আপুনি জামদগ্ন্য ৰাম (পৰশুৰাম) হৈ পুনঃপুনঃ পৃথিৱীক ক্ষত্ৰিয়শূন্য কৰিছিল।
Verse 10
पुनश्च रावणो रक्षः क्षपितं क्षात्रतेजसा । न च जानाम्यहं देव तव किञ्चिद्विचेष्टितम् ॥ १.११ ॥
পুনৰ ৰাক্ষস ৰাৱণ ক্ষত্ৰতেজে বিনষ্ট হ’ল; তথাপি হে দেৱ, আপোনাৰ এই বিচিত্ৰ লীলাৰ অৰ্থ মই একেবাৰে নাজানো।
Verse 11
उद्धृत्य मां कथं सृष्टिं सृजसे किं च सा त्वया। सकृद् ध्रियेत कृत्वा च पालयते चापि केन च॥ १.१२ ॥
মোক উদ্ধাৰ কৰি তুমি সৃষ্টিক কেনেকৈ সৃষ্টি কৰা? আৰু তোমাৰ দ্বাৰা গঠিত সেই সৃষ্টি প্ৰকৃততে কেনেকুৱা? তাক সৃষ্টি কৰি একবাৰো কোনে ধাৰণ কৰে, আৰু কোনে তাক পালন আৰু ৰক্ষা কৰে?
Verse 12
केन वा सुलभो देव जायसे सततं विभो । कथं च सृष्टेरादिः स्यादवसानं कथं भवेत् ॥ १.१३ ॥
হে দেৱ, হে বিভো! কোন উপায়ে তুমি পুনঃ পুনঃ সহজলভ্য হোৱা? আৰু সৃষ্টিৰ আদি কেনেকৈ উদ্ভৱ হয়, আৰু তাৰ অৱসান কেনেকৈ ঘটে?
Verse 13
कथं युगस्य गणना संख्या अस्यानुचतुर्युगम् । के वा विशेषास्तेष्वस्मिन् का वा अवस्थ महेश्वर ॥ १.१४ ॥
যুগৰ গণনা কেনেকৈ কৰা হয়—তাৰ সংখ্যামান কিমান, আৰু চতুৰ্যুগৰ ক্ৰমত সি কেনেকৈ অনুসৰে? সেই যুগসমূহত কি কি বিশেষ লক্ষণ আছে, আৰু এই চক্ৰত সিহঁতৰ অৱস্থা কি, হে মহেশ্বৰ?
Verse 14
यज्वानः के च राजानः के च सिद्धिं परां गताः । एतत्सर्वं समासेन कथयस्व प्रसीद मे ॥ १.१५ ॥
কাৰা যজমান আছিল, কাৰা ৰজা আছিল, আৰু কাৰা পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল? এই সকলো সংক্ষেপে মোক কোৱা; মোৰ ওপৰত কৃপা কৰা।
Verse 15
इत्युक्तः क्रोधरूपेण जहास परमेश्वरः । हसतस्तस्य कुक्षौ तु जगद्धात्री ददर्श ह ॥ रुद्रान् देवान् सवासवः सिद्धसङ्घान् महर्षिभिः ॥ १.१६ ॥
এইদৰে ক্ৰোধৰূপে কোৱা হ’লে পৰমেশ্বৰ হাঁহিলে। তেওঁ হাঁহি থাকোঁতে জগদ্ধাত্ৰী (পৃথিৱী)য়ে তেওঁৰ উদৰৰ ভিতৰত ৰুদ্ৰসকলক, ইন্দ্ৰসহ দেৱসকলক, আৰু মহর্ষিসকলৰ সৈতে সিদ্ধসঙ্ঘসমূহক দেখিলে।
Verse 16
सचन्द्रसूर्यग्रहसप्तलोकानन्तः स्थितांस्तावदुपात्तधर्मान् । इतीदृशं पश्यति सा समस्तं यावत्क्षितिर्वेपितसर्वगात्रा ॥ १.१७ ॥
সেই ধৰিত্ৰীয়ে চন্দ্ৰ-সূৰ্য আৰু গ্ৰহসমূহসহ সপ্তলোকক অনন্ত বিস্তাৰৰ অন্তৰত স্থিত, প্ৰত্যেকে নিজ নিজ ধৰ্ম-নিয়মত অৱস্থিত বুলি সমগ্ৰৰূপে দেখিলে; আৰু পৃথিৱী সৰ্বাঙ্গে কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
उन्मीलितास्यस्तु यदा महात्मा दृष्टो धरण्याऽमलसर्वगात्र्या । तावत्स्वरूपेण चतुर्भुजेन महोदधौ सुप्तमथोऽन्वपश्यत् ॥ १.१८ ॥
যেতিয়া মহাত্মাই নেত্ৰ উন্মীলিত কৰিলে আৰু নিৰ্মল সৰ্বাঙ্গিণী ধৰিত্ৰীয়ে তেওঁক দেখিলে, তেতিয়া তাই তেওঁক নিজ চতুৰ্ভুজ স্বৰূপে মহাসমুদ্ৰত যেন নিদ্ৰিত অৱস্থাত দৰ্শন কৰিলে।
Verse 18
शेषपर्यङ्कशयने सुप्तं देवं जनार्दनम् । दृष्ट्वा तन्नाभिपङ्कस्थमन्तःस्थं च चतुर्मुखम् ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी स्तुतिं धात्री जगाद ह ॥ १.१९ ॥
শেষপৰ্য্যঙ্কশয়নত নিদ্ৰিত দেব জনাৰ্দনক দেখি, আৰু তেওঁৰ নাভিপদ্মত অন্তঃস্থিত চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাকো অবলোকন কৰি, দেবী ধাত্ৰীয়ে কৰজোড়ে স্তুতি ক’লে।
Verse 19
धरण्युवाच । नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते पीतवाससे । नमः सुरारिविध्वंसकारिणे परमात्मने ॥ १.२० ॥
ধৰিত্ৰীয়ে ক’লে—কমলপত্ৰাক্ষ, তোমাক নমস্কাৰ; পীতবাসস, তোমাক নমস্কাৰ। সুৰাৰিবিধ্বংসক পৰমাত্মন, তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 20
शेषपर्यङ्कशयने धृतवक्षःस्थलश्रिये । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते मोक्षकारिणे ॥ १.२१ ॥
শেষপৰ্য্যঙ্কশয়ন, বক্ষস্থলত শ্ৰীধাৰী—হে সৰ্বদেৱেশ, তোমাক নমস্কাৰ; হে মোক্ষদাতা, তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 21
नमः शार्ङ्गासिचक्राय जन्ममृत्युविवर्जिते। नमो नाभ्युत्थितमहत्त्कमलासनजन्मने॥ १.२२ ॥
শাৰ্ঙ্গ ধনু, খড়্গ আৰু চক্ৰ ধাৰণ কৰা, জন্ম-মৃত্যুৰহিত প্ৰভুক নমস্কাৰ। নাভিৰ পৰা উদ্ভূত মহৎ পদ্মৰ পৰা কমলাসন (ব্ৰহ্মা) যাৰ জন্ম, সেই জনকক নমস্কাৰ।
Verse 22
नमो विद्रुमरक्तास्यपाणिपल्लवशोभिने । शरणं त्वां प्रसन्नास्मि त्राहि नारीमनागसम् ॥ १.२३ ॥
বিদ্ৰুমৰ দৰে ৰঙা মুখ আৰু কচি পল্লৱৰ দৰে শোভাময় হাত থকা প্ৰভুক নমস্কাৰ। মই প্ৰসন্নচিত্তে আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ; নিৰ্দোষ এই নাৰীক ৰক্ষা কৰক।
Verse 23
पूर्णनीलाञ्जनाकारं वाराहं ते जनार्दन । दृष्ट्वा भीतास्मि भूयोऽपि जगत् त्वद्देहगोचरम् । इदानीं कुरु मे नाथ दयां त्राहि महाभयात् ॥ १.२४ ॥
হে জনাৰ্দন! ঘন নীল অঞ্জনৰ দৰে আকাৰ থকা আপোনাৰ বৰাহৰূপ দেখি মই পুনৰ ভীত হৈছোঁ, কিয়নো জগত যেন আপোনাৰ দেহগোচৰত প্ৰৱেশ কৰিছে। এতিয়া, হে নাথ, দয়া কৰি মোক মহাভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰক।
Verse 24
केशवः पातु मे पादौ जङ्घे नारायणो मम । माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च ॥ १.२५ ॥
কেশৱে মোৰ পাদদ্বয় ৰক্ষা কৰক; নাৰায়ণে মোৰ জঙ্ঘা ৰক্ষা কৰক। মাধৱে মোৰ কটি ৰক্ষা কৰক, আৰু গোবিন্দে মোৰ গুহ্য অঙ্গো ৰক্ষা কৰক।
Verse 25
नाभिं विष्णुस्तु मे पातु उदरं मधुसूदनः । ऊरुं त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु वामनः ॥ १.२६ ॥
বিষ্ণুৱে মোৰ নাভি ৰক্ষা কৰক; মধুসূদনে মোৰ উদৰ ৰক্ষা কৰক। ত্ৰিবিক্ৰমে মোৰ ঊৰু ৰক্ষা কৰক; বামনে মোৰ হৃদয় ৰক্ষা কৰক।
Verse 26
श्रीधरः पातु मे कण्ठं हृषीकेशो मुखं मम । पद्मनाभस्तु नयने शिरो दामोदरो मम ॥ १.२७ ॥
শ্ৰীধৰ মোৰ কণ্ঠ ৰক্ষা কৰক; হৃষীকেশ মোৰ মুখ ৰক্ষা কৰক। পদ্মনাভ মোৰ নয়ন ৰক্ষা কৰক, আৰু দামোদৰ মোৰ শিৰ ৰক্ষা কৰক।
Verse 27
एवं न्यस्य हरेर्न्यासमामानि जगती तदा । नमस्ते भगवन् विष्णो इत्युक्त्वा विरराम ह ॥ १.२८ ॥
এইদৰে হৰিসম্বন্ধীয় ন্যাস সম্পন্ন কৰি, তেতিয়া জগতি (পৃথিৱী) ক’লে— “হে ভগৱান বিষ্ণু, আপোনাক নমস্কাৰ”; এই বুলি ক’ই নীৰৱ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter frames an Earth-centered ethic through narrative: Pṛthivī’s rescue becomes the basis for asking how the world is created, stabilized, and protected. The text positions terrestrial preservation (bhū-uddhāra and ongoing safeguarding) as a central cosmological concern, expressed through praise, inquiry, and protective recitation directed to Viṣṇu/Varāha.
No explicit tithi, lunar month, vrata timing, or seasonal markers appear in this adhyāya. The temporal framework is instead kalpa-based recurrence (“kalpe kalpe”), emphasizing cyclical cosmic time rather than ritual calendrics.
Terrestrial balance is encoded through the motif of Earth’s destabilization and recovery: Pṛthivī is carried toward rasātala and restored from the mahārṇava by Varāha. The subsequent protective stuti and body-guarding invocations function as a literary model for safeguarding the integrity of the world-body (Earth) within a broader cosmological order.
The chapter references avatāra-linked figures and antagonists as cultural memory rather than genealogical lists: Hiraṇyakaśipu, Bali (bound by Vāmana), Jāmadagnya Rāma (Paraśurāma), and Rāvaṇa. It also includes cosmological personnel: Śeṣa (supporting Viṣṇu) and Brahmā (four-faced, lotus-born from the navel).