Adhyaya 47: Vishnu Enters the Deva–Asura War and Slays Kalanemi
कालनेमिवधः (Kālanemi-vadhaḥ)
The Deva-Asura War
পুলস্ত্য–নাৰদ সংলাপৰ পৰিসৰত এই অধ্যায়ত বলিৰ ৰাজ্যাভিষেকৰ পাছতেই দেৱ–অসুৰ মহাযুদ্ধৰ সূচনা বৰ্ণিত হৈছে। অসুৰধৰ্ম অনুসাৰে দৈত্য-ৰাজ্যৰ আচার-ব্যৱস্থা দেখুওৱা হয়—বলি ৰজা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত, প্ৰহ্লাদ মন্ত্রপ্ৰদাতা আৰু শুক্ৰাচাৰ্য পুৰোহিত; সেয়েহে দেৱবিৰোধী শাসনতো যজ্ঞীয় বৈধতা প্ৰকাশ পায়। হিৰণ্যকশিপু, বিরোচন, জম্ভ আদি পূৰ্বজৰ ক্ষতি-স্মৃতি দৈত্যসকলক একত্ৰিত কৰি যুদ্ধলৈ উত্সাহিত কৰে। দেৱপক্ষে আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, সাধ্য, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু নাগ আদি সৰ্বলোকীয় মিত্ৰবাহিনী গঠিত হয়; স্কন্দ আৰু ইন্দ্ৰ নেতৃত্ব দিয়ে, আৰু নিৰ্ণায়ক ৰক্ষক-প্ৰহাৰক ৰূপে বিষ্ণুৰ আগমন ঘটে। কালনেমি ভয়ংকৰভাৱে দেহ বিস্তাৰ কৰি গদা চলালে, বিষ্ণু চক্রেৰে তাৰ অস্ত্ৰ, বাহু আৰু মস্তক ছেদন কৰি বধ কৰে; তাতে দৈত্যসেনা ভাঙি পলায়ন কৰে। শংকৰৰ ত্ৰিশূল আদি শৈৱ স্মৰণো উল্লেখিত হৈ, একে বিশ্বব্যৱস্থাত বহু দেৱশক্তিৰ সমন্বয় সূচিত কৰে।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Bali’s royal consecration and the asura court’s ritual infrastructure: Prahlāda as mantra-pradātā and Śukra as purohita; elders counsel Bali by recalling prior deva victories over daitya ancestors.
- Mobilization and battle-array narratives: named asura commanders (Maya, Śālava, Tāraka, Kālanemi) and the devas’ multi-class coalition; Skanda and Indra lead with Viṣṇu as the decisive protector and striker.
- Kālanemi’s terrifying expansion and Viṣṇu’s iconographic triumph: Viṣṇu counters the gadā with the cakra, severs Kālanemi’s arms and head, and triggers the rout of the daitya forces.
Shlokas in Adhyaya 47
Verse 1
इति श्रीवामुपुराणे षट्चत्विरिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच एतदर्थं बलिर्दैत्यः कृतो राजा कलिप्रिय मन्त्रप्रदाता प्रह्लादः शुक्रश्चासीत् पुरोहितः
শ্ৰীবামনপুৰাণৰ ছেচল্লিশতম অধ্যায়ত পুলস্ত্যই ক’লে—এই উদ্দেশ্যে বিরোচনপুত্ৰ দৈত্য বালি, যি কলিৰ প্ৰিয়, তাক ৰজা কৰা হ’ল। প্ৰহ্লাদ আছিল মন্ত্ৰ-উপদেশদাতা, আৰু শুক্ৰ আছিল পুৰোহিত।
Verse 2
ज्ञात्वाभिषिक्तं दैतेयं विरोचनसुतं बलिम् दिदृक्षवः समायाताः समयाः सर्व एव हि
বিৰোচনপুত্ৰ দৈত্য বালিৰ অভিষেক সম্পন্ন হৈছে বুলি জানি, তেওঁক চাবলৈ ইচ্ছুক সকলো সংশ্লিষ্ট লোক নিৰ্ধাৰিত সময়ত একত্ৰিত হ’ল।
Verse 3
तानागतान्निरीक्ष्यैव पूजयित्वा यताक्रमम पप्रच्छ कुलजान् सर्वान् किंनु श्रेयस्करं मम
তেওঁলোক অহা দেখি তেওঁ যথাক্ৰমে পূজা কৰিলে আৰু তাৰ পাছত সকলো কুলজনক সুধিলে—“মোৰ বাবে সঁচাকৈ কোনটো শ্ৰেয়স্কৰ?”
Verse 4
तमुचुः सर्व एवैनं शृणुष्व सुरमर्दन यत् ते श्रेयस्करं कर्म यदस्माकं हितं तथा
সকলোয়ে তেওঁক ক’লে—“হে সুৰমৰ্দন, শুনা। তোমাৰ বাবে শ্ৰেয়স্কৰ আৰু আমাৰ হিতকাৰকো হোৱা সেই কৰ্ম আমি ক’ম।”
Verse 5
पितामहस्तव 7ली आसीद् दानवपालकः हिरण्यकशिपुर्वीरः स शक्रो ऽभूज्जगत्त्रये
“তোমাৰ পিতামহ পূৰ্বে দানৱসকলৰ পালনকাৰী-শাসক আছিল—বীৰ হিৰণ্যকশিপু। তেওঁ যেন ত্ৰিলোকত শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) সদৃশ হৈছিল।”
Verse 6
तमागम्य सुरश्रेष्ठो विष्णुः सिंहवपुर्धरः प्रत्यक्षं दानवेन्द्राणां नखैस्तं हि व्यदारयत्
তেতিয়া দেৱশ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণুৱে সিংহৰূপ ধৰি আহি, দানৱেন্দ্ৰসকলৰ প্ৰত্যক্ষ সন্মুখতে নিজৰ নখেৰে তাক বিদীৰ্ণ কৰিলে।
Verse 7
अपकृष्टं तथा राज्यमान्धकस्य महात्मनः तेषामर्थे महाबाहो शङ्करेम त्रिशूलिना
এইদৰে মহাত্মা আন্ধকৰ ৰাজ্য হ্ৰাস পালে; আৰু তেওঁলোকৰ কাৰণে, হে মহাবাহো, ত্ৰিশূলধাৰী শংকৰৰ সৈতে আমি (সেই কাৰ্য কৰিলোঁ)।
Verse 8
तथा तव पितृव्यो ऽपि जम्भः शक्रेण घातितः कुजम्भो विष्णुना चापि प्रत्यक्षं पशुवत् तव
সেইদৰে তোমাৰ পিতৃব্য জম্ভো শক্ৰৰ দ্বাৰা নিহিত হৈছিল; আৰু কুজম্ভকো বিষ্ণুৱে তোমাৰ সন্মুখতে প্ৰত্যক্ষভাৱে, পশুৰ দৰে, বধ কৰিছিল।
Verse 9
शम्भुः पाको महेन्द्रेण भ्राता तव सुदर्शनः विरोचनस्तव पिता निहतः कथयामि ते
শম্ভু আৰু পাক মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ দ্বাৰা নিহিত হৈছিল; তোমাৰ ভ্ৰাতা সুধৰ্শন আছিল। তোমাৰ পিতা বিৰোচনো নিহিত হৈছিল—এই কথা মই তোমাক কওঁ।
Verse 10
श्रुत्वा गो6क्षयं ब्रह्मन् कृत शक्रेण दानवः उद्योगं कारयामास सह सर्वैर्महासुरैः
হে ব্ৰাহ্মণ! শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ দ্বাৰা কৰা গো-ক্ষয়ৰ কথা শুনি সেই দানৱে সকলো মহাসুৰৰ সৈতে মিলি উদ্যোগ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 11
रथैरन्ये गजैरन्ये वाजिभिश्चापरे ऽसुराः पदातयस्तथैवान्ये जग्मुर्युद्धाय दैवतैः
কিছুমান অসুৰ ৰথেৰে, কিছুমান গজেৰে, আৰু আন কিছুমান অশ্বেৰে গ’ল; আনসকলে পদাতিক হৈ দেৱতাসকলৰ সৈতে যুদ্ধলৈ কুচ কৰিলে।
Verse 12
मयो ऽग्रे याति बलवान् सेनानाथो भयङ्करः सैन्यस्य मध्ये च बलिः कालनेमिश्च षृष्ठतः
সেনাৰ আগভাগত বলৱান ময়, ভয়ংকৰ সেনানাথ, আগবাঢ়িল; সেনাৰ মাজভাগত বলি আছিল, আৰু পৃষ্ঠভাগত কালনেমি নিজ নিজ স্থানত স্থিত আছিল।
Verse 13
वामपार्श्वमवष्टभ्य शालवः प्रथितविक्रमः प्रयाति दक्षिणं घोरं तारकाख्यो भयङ्करः
বাওঁ পাৰ্শ্ব অৱলম্বন কৰি পৰাক্ৰমখ্যাত শালৱ স্থিৰ হৈ ৰ’ল; আৰু সোঁফালে ঘোৰ দিশে তাৰক নামৰ ভয়ংকৰ যোদ্ধা আগবাঢ়িল।
Verse 14
दानवानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च/ संप्रयातानि युद्धाय देवैः सह कलिप्रिय
হে কলিপ্ৰিয়! দানৱৰ হাজাৰ হাজাৰ, দহ হাজাৰ আৰু কোটি পৰ্যন্ত বাহিনী দেৱতাসকলৰ সৈতে যুঁজলৈ একেলগে আগবাঢ়িল।
Verse 15
श्रुत्वासुराणामुद्योगं शक्रः सुरपतिः सुरान् उवाच याम दैत्यांस्तान् योद्धुं सबलसंयुतान्
অসুৰসকলৰ সাজু-সজ্জা শুনি দেৱাধিপতি শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) দেৱসকলক ক’লে—“চলা, বলসহ একত্ৰিত সেই দৈত্যসকলৰ সৈতে যুঁজিবলৈ যাওঁ।”
Verse 16
इत्येवमुक्त्वा वचनं सुरराट् स्यन्दनं बली समारुरोह भगवान् यतमातलिवाजिनम्
এইদৰে কথা কৈ দেৱসম্ৰাট বলৱান ভগৱানে মাতলিৰ নিয়ন্ত্ৰিত অশ্বযুক্ত নিজৰ দিব্য ৰথত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 17
समारूढे सहस्राक्षे स्यन्दनं देवतागणः स्वं स्वं वाहनमारुह्य निश्चेरुर्युद्धकाङ्क्षिमः
সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ) ৰথত আৰোহণ কৰাতেই দেৱগণ প্ৰত্যেকে নিজৰ নিজৰ বাহনত উঠি যুদ্ধাকাঙ্ক্ষাৰে বাহিৰ হ’ল।
Verse 18
आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा विद्याधरा गुह्यकाश्च यक्षराक्षसपन्नगाः
আদিত্যসকল, বসুসকল, ৰুদ্ৰসকল, সাধ্যসকল, বিশ্বেদেৱসকল আৰু দুয়ো অশ্বিন; লগতে বিদ্যাধৰ, গুহ্যক, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু পন্নগ (নাগজাতি) সকলেও সমবেত হ’ল।
Verse 19
राजर्षयस्तथा सिद्धा नानाभूताश् च संहताः गजानन्ये रथानन्ये हयानन्ये समारुहन्
ৰাজর্ষি আৰু সিদ্ধসকল, লগতে নানাবিধ অন্য সত্তাও একেলগে গোট খালে; কিছুমানে হাতীত, কিছুমানে ৰথত, আৰু কিছুমানে ঘোঁৰাত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 20
विमानानि च सुभ्राणि पक्षिवाह्यानि नारद समारुह्याद्रवन् सर्वे यतो दैत्यबलं स्थितम्
হে নাৰদ! পক্ষীবাহিত উজ্জ্বল বিমানত আৰোহণ কৰি তেওঁলোকে সকলোৱে দাইত্যসেনা য’ত অৱস্থিত আছিল, সেই দিশে দ্ৰুতগতিতে ধাৱিত হ’ল।
Verse 21
एतस्मिन् विष्णुः सुरश्रेष्ठ अधिरुह्य समभ्यगात्
তেতিয়া দেৱশ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণু তাত আৰোহণ কৰি আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 22
तमागतं सहस्राक्षस्त्रैलोक्यपतिमव्ययम् ववन्द मूर्ध्नावनतः सह सर्वैः सुरोत्तमैः
তেওঁ আহি উপস্থিত হোৱাত সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ) মূৰ নত কৰি, সকলো সুৰোত্তম দেৱতাৰ সৈতে, ত্ৰিলোকৰ অব্যয় অধিপতিক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 23
ततो ऽग्रे देवसैन्यस्य कार्तिकेयो गदाधरः पालयञ्जघनं विष्णुर्याति मध्ये सहस्रदृक्
তেতিয়া দেৱসেনাৰ অগ্ৰভাগত গদাধাৰী কাৰ্ত্তিকেয় অৱস্থিত আছিল। বিষ্ণুৱে পশ্চাৎভাগ ৰক্ষা কৰি মধ্যেদি আগবাঢ়িল, আৰু সহস্ৰদৃক্ (ইন্দ্ৰ)ও মধ্যস্থানত আছিল।
Verse 24
वामं पार्श्वंमवष्भ्य जन्तो व्रजते मुने दक्षिणं वरुणः पार्श्वमवष्टभ्याव्रजद् बली
হে মুনি, জীৱসমূহৰ নেতা বাওঁ পাৰ্শ্ব দৃঢ় কৰি আগবাঢ়িল; আৰু বৰুণৰ সোঁ (দক্ষিণ) পাৰ্শ্ব দৃঢ় কৰি বলিও আগবাঢ়িল।
Verse 25
ततो ऽमराणां पृतना यशस्विनी स्कन्देन्द्रविष्णुवम्बुपसूर्यपालिता नानास्त्रशस्त्रोद्यतदोःसमूहा समाससादारिबलं महीध्रे
তেতিয়া অমৰসকলৰ যশস্বিনী সেনা—স্কন্দ, ইন্দ্ৰ, বিষ্ণু, বৰুণ আৰু সূৰ্যৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত—নানাবিধ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ উচলাই ধৰা বাহুসমূহসহ পৰ্বতত থকা শত্রুবলৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Verse 26
उदयाद्रितटे रम्ये शुभे समशिलातले निर्वृक्षे पक्षिरहिते जातो देवासुरो रणः
উদয় পৰ্বতৰ মনোৰম আৰু শুভ ঢালত, সম শিলাতলত—বৃক্ষহীন আৰু পক্ষিহীন স্থানত—দেৱ আৰু অসুৰৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 27
संनिपातस्तयो रौद्रः सैन्ययोरभवन्मुने महीधरोत्तमे पूर्वं यथा वानरहस्तिनोः
হে মুনি, সেই দুয়োটা সেনাৰ সংঘাত অতি ৰৌদ্ৰ হৈ উঠিল—যেনেকৈ পূৰ্বকালত শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত বানৰ আৰু হাতীৰ ভয়ংকৰ সংঘর্ষ হৈছিল।
Verse 28
रणरेणु रथोद्धूतः पिङ्गलो रणमूर्धनि संद्यानुरक्तः सदृशो मेघः खे सुरतापस
ৰথে উৰুৱা ৰণধূলি যুদ্ধৰ শীৰ্ষত পিঙ্গল বৰ্ণ ধাৰণ কৰিলে—আকাশত সন্ধ্যাৰ ৰক্তিম মেঘৰ দৰে, হে দেৱতাপস।
Verse 29
तदासीत् तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किञ्चन श्रूयते त्वनिशं शब्दः छिन्धि भिन्धीति सर्वतः
তেতিয়া যুদ্ধ অতি তুমুল হৈ উঠিল; একো স্পষ্ট বুজা নগ’ল। চাৰিওফালে অনিশ্চল ধ্বনি—“কাটো! বিদ্ধ কৰো!” শুনা গ’ল।
Verse 30
ततो विशसनो रौद्रो दैत्यानां दैवतैः सह जातो रुधिरनिष्यन्दो रजःसयमनात्मकः
তাৰ পিছত দানৱ-দৈত্য আৰু দেৱতাসকলৰ মাজত ৰৌদ্ৰ, ভয়ংকৰ সংহাৰ আৰম্ভ হ’ল—ৰক্তধাৰা ববলৈ ধৰিলে, আৰু সেয়া ধূলি-তমৰ স্বভাৱযুক্ত আছিল।
Verse 31
शान्ते रजसि देवाद्यास्तद् दानवबलं महत् अभिद्रवन्ति सहिताः समं स्कन्देन धीमता
ধূলি শান্ত হোৱাৰ পিছত দেৱগণ আৰু অন্যান্য দিব্যজন, ধীমন্ত স্কন্দৰ সৈতে একেলগে, সেই মহান দানৱবাহিনীৰ ওপৰত একযোগে ধাৱমান হ’ল।
Verse 32
निजघ्नुर्दानवान् देवाः कुमारभुजपालिताः देवान् निजघ्नुर्दैत्याश्च मयगुप्ताः प्रहारिणः
কুমাৰৰ বাহুবলে সুৰক্ষিত দেৱসকলে দানৱসকলক নিধন কৰিলে; আৰু মায়াত গোপন থকা প্ৰহাৰকাৰী দৈত্যসকলেও দেৱসকলক নিধন কৰিলে।
Verse 33
ततो ऽमृतरसास्वादाद् विना भूताः सुरत्तमाः निर्जिताः समरे दैत्यैः समं स्कन्देन नारद
তেতিয়া অমৃতৰসৰ আস্বাদৰ পৰা বঞ্চিত হৈ, হে নাৰদ, স্কন্দসহ শ্ৰেষ্ঠ দেৱগণ যুদ্ধত দৈত্যসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হ’ল।
Verse 34
विनिर्जितान् सुरान् दृष्ट्वा वैनतेयध्वजो ऽरिहा शार्ङ्गमानम्य बाणैघैर्निजघान ततस्ततः
পৰাজিত দেৱগণক দেখি, বৈনতেয়ধ্বজধাৰী শত্রুনাশকে শাৰ্ঙ্গ ধনু নত কৰি, বাণসমূহৰ বৰ্ষাৰে তেওঁলোকক ইয়াত-তাত নিধন কৰিলে।
Verse 35
ते विष्णुना हन्यमानाः पतत्त्रिभिरयोमुखैः दैतेयाः शरणं जग्मुः कालनेमिं महासुराम्
বিষ্ণুৰ পাখাযুক্ত লৌহমুখ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত দৈতেয়সকল মহাসুৰ কালনেমিৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 36
तेभ्यः स चाभयं दत्त्वा ज्ञात्वाजेयं च माधवम् विवृद्धिमगमद् ब्रह्मन् यथा व्याधिरुपेक्षितः
তেওঁলোকক অভয় দি, মাধৱ অজেয় বুলি জানিও, হে ব্ৰাহ্মণ, সি উপেক্ষিত ব্যাধিৰ দৰে অধিক বৃদ্ধি পালে।
Verse 37
यं यं करेण स्पृशति देवं यक्षं सकिन्नरम् तं तमादाय चिक्षेप विस्तृते वदने बली
সি যাক যাক হাতে স্পৰ্শ কৰিছিল—দেৱ, যক্ষ বা কিন্নৰ—বলি তাক ধৰি নিজৰ বিস্তৃত, উন্মুক্ত মুখত নিক্ষেপ কৰিছিল।
Verse 38
संरम्भाद् दानवेन्द्रो विमृदति दितिजैः संयुतो देवसैन्यं सेन्द्रं सार्क सचन्द्रं करचरणनखैरस्क्षत्रहीनो ऽपि वेगात् चक्रैर्वैश्वानराभैस्त्ववनिगगनयोस्तिर्यगूर्ध्वं समन्तात् प्राप्ते ऽन्ते कालवह्नेर्जगदखिलमिदं रूपमासीद् दिधक्षोः
ক্ৰোধৰ উন্মাদনাত দানৱৰ অধিপতি, দিতিপুত্ৰসকলৰ সৈতে মিলি, ইন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য-চন্দ্ৰসহ দেৱসেনাক চূর্ণ কৰিবলৈ ধৰিলে। ৰাজ্যাধিকাৰ হেৰালেও সি হাত, ভৰি আৰু নখেৰে বেগেৰে প্ৰহাৰ কৰিলে; আৰু বৈশ্বানৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলন্ত চক্ৰাস্ত্ৰ লৈ পৃথিৱী-আকাশত তিৰ্যক্ আৰু ঊৰ্ধ্ব—সৰ্ব দিশে—উগ্ৰভাৱে দৌৰিল। কালাগ্নিৰ অন্ত্যকাল ওচৰ চাপোঁতেই সমগ্ৰ জগত যেন সকলো দহিবলৈ উদ্যত ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 39
तं दृष्ट्वा वर्द्धमानं रिपमतिबलिनं देवगन्धर्वमुख्याः सिद्धाःसाध्याश्विमुख्या भयतरलदृशः प्राद्रवन् दिक्षु सर्वे पोप्लूयन्तश्च दैत्या हरिममरगणैरर्चितं चारुमौलिं नानाशस्त्रास्त्रपातैर्विगलितयशसंचक्रुरुत्सिक्तदर्पाः
who has come to you. O lord of the Dānavas
Verse 41
तैर्वाणैश्छाद्यमाना हरिकरनुदितैः कालदण्डप्रकाशैर्नाराचैरर्धचन्द्रैर्बालिमयपुरागा भीतभीतास्त्वारन्तः प्रारम्बे दानवेन्द्रं शतवदनमथो प्रेषयन् कालनेमिं स प्रायाद् देवसैन्यप्रभुममितबलं केशवं लोकनाथम्
হৰিৰ হাতেৰে নুদিত, যমদণ্ডৰ দৰে দীপ্তিমান সেই বাণ—নাৰাচ আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰাকৃতি শৰ—ইয়াৰে ঢাকি পেলোৱা বলী-ময় নগৰৰ পৰা অহা দৈত্যসকল পুনঃপুনঃ ভয়ত কঁপি যুদ্ধৰ আৰম্ভণিতেই বিভ্ৰান্ত হ’ল। তেতিয়া দানৱৰ অধিপতি, শতমুখী, কালনেমিক পঠালে; আৰু সি দেৱসেনাৰ প্ৰভু, লোকনাথ, অমিতবল কেশৱৰ বিৰুদ্ধে আগুৱাই গ’ল।
Verse 42
तं दृष्ट्वा शतशीर्षमुद्यतगदं शैलेन्द्रशृङ्गाकृतिं विष्णुः शार्ङ्गमपास्य सत्वरमथो जग्राह चक्रं करे सो ऽप्येनं प्रसमीक्ष्य दैत्यविटपप्रच्छेदनं मानिनं प्रोवाचाथ विहस्य तं च सुचिरं मेघस्वनो दानवः
তাক—শতশিৰ, উত্থিত গদাধাৰী, পৰ্বতৰাজৰ শৃংগ সদৃশ আকৃতিযুক্ত—দেখি বিষ্ণুৱে শাৰ্ঙ্গ ধনু এৰি তৎক্ষণাৎ হাতে চক্ৰ ধৰিলে। সেই অহংকাৰী দানৱেও, দৈত্য-অৰণ্য ছেদনকাৰী বিষ্ণুক দেখি, মেঘগর্জনৰ দৰে স্বৰে বহুক্ষণ হাঁহি তাৰ পিছত কথা ক’লে।
Verse 45
अयं स दनुपुत्रसैन्यवित्रासकृद्रिषुः परमकोपितः स मधोर्विघातकृत् हिरण्यनयनान्तकः कुसुमपूजारतिः क्व याति मम दृष्टिगोचरे निपतितः खलः वम्प्_47.43 यद्येष संप्रति ममाहवमभ्युषैति नृनं न याति निलयं निजमम्बुजाक्षः मन्मुष्टिपिष्टशिथिलाङ्गमुपात्तभस्म संद्रक्ष्यते सुरजनो भयकातराक्षः // वम्प्_47.44 इत्येवमुक्त्वा मधुसूदनं वै स कालनेमिः स्फुरिताधरोष्ठः गदां खगेन्द्रोपरि जातकोपो मुमोच शैले कुलिशं यथेन्द्रः
“This is that foe—the one who terrifies the armies of Danu’s sons; the supremely enraged one; the slayer of Madhu; the destroyer of Hiraṇyanayana; the one who delights in worship with flowers. Where can that wretch go, fallen within the range of my sight? (VamP 47.43) If now this lotus-eyed one dares to approach my battle, he will not return to his own abode. The host of gods will behold him, his limbs loosened and crushed by my fists, smeared with ash, their eyes trembling with fear. (VamP 47.44) Having spoken thus to Madhusūdana, that Kālanemi—his lower lip quivering—became enraged and hurled his mace from atop the king of birds, as Indra hurls the thunderbolt upon a mountain.”
Verse 48
गदां छित्त्वा दानवाभ्याशमेत्य भुजौ पीनौ संप्रचिच्छेद वेगात् भुजाभ्यां कृत्ताभ्यां दग्धशैलप्रकाशः संदृश्येताप्यपरः कालनेमि // वम्प्_47.47 ततो ऽस्य माधवः कोपात् शिरश्चक्रेण भूतले छित्त्वा निपातयामास पक्वं तालफलं यथा
গদা ছিন্ন কৰি প্ৰভু দানৱৰ ওচৰলৈ গৈ বেগেৰে তাৰ পুষ্ট বাহুদ্বয় কাটি পেলালে। বাহুদ্বয় কৃত হোৱাত সি অগ্নিদগ্ধ পৰ্বতৰ দৰে, যেন আন এজন কালনেমি বুলি দেখা গ’ল। তাৰ পাছত মাধৱে ক্ৰোধে চক্ৰেৰে তাৰ মূৰ কাটি ভূমিত পেলাই দিলে—যেনে পকা তালফল পৰে।
Verse 49
तथा विबाहुर्विशिरा मुण्डतालो यथा वने तस्थौ मेरुरिवाकम्प्यः कबन्धः क्ष्माधरेश्वरः
{"scene_description": "Portrait-like scene of Bali as ideal king: performing yajña with sacred fire while also shown as gentle protector and generous donor, surrounded by grateful subjects and priests.", "primary_figures": ["Bali", "Brahmin priests", "subjects/people under protection", "sacrificial fire (Agni)"], "setting": "Palace courtyard with yajña-vedi; nearby citizens and attendants, suggesting governance and ritual united.", "color_palette": ["fire orange", "gold", "white", "crimson", "earth brown"], "tanjore_prompt": "Tanjore style, gold-leaf: Bali as crowned yajamāna beside blazing homa-kunda, priests chanting, Bali offering ghee, subjects behind with folded hands, rich jewelry and ornate pillars, devotional regal atmosphere", "pahari_prompt": "Pahari miniature: Bali in refined attire near a small yajña fire, gentle expression, priests and citizens in soft pastels, delicate smoke curls, emphasis on moral nobility", "kerala_mural_prompt": "Kerala mural: bold-lined Bali with crown and calm eyes, homa fire central, priests in traditional attire, protective gesture toward subjects, temple mural pigments and symmetry", "pattachitra_prompt": "Pattachitra: narrative panel showing Bali giving gifts and conducting yajña in the same frame, stylized fire altar, priests, protected people, decorative border, natural dye palette"}
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Viṣṇu as the decisive cosmic protector while still acknowledging Śaṅkara’s agency in the wider mythic memory (e.g., triśūla intervention against Andhaka). This layered attribution—multiple deities operating within one dharmic cosmos—reflects the Purāṇic syncretic theology typical of the Vāmana Purāṇa, where sectarian supremacy is narrated without denying parallel divine powers.
This passage is primarily martial rather than tīrtha-oriented; it locates the battle on the pleasant, level, treeless slab-like ground at the flank of Udayādri (Udaya mountain). No sarovara, river, or Kurukṣetra/Sarasvatī-basin tīrtha catalogue is specified in the provided verses.
Bali’s kingship is formally established (abhiṣeka implied), and his regime is legitimized through asura-dharma institutions—Prahlāda as mantra-pradātā and Śukra as purohita. The chapter then shows the immediate geopolitical consequence: daitya mobilization against the devas, culminating in Viṣṇu’s intervention and the fall of Kālanemi, which weakens Bali’s side and sets the stage for later developments in the Bali–Viṣṇu cycle.