Adhyaya 4: Sati’s Death and the Assault on Daksha’s Sacrifice: Virabhadra versus the Devas
दक्षयज्ञविध्वंस-प्रारम्भः (Dakṣa-Yajña-Vidhvaṃsa-Prārambhaḥ)
The Assault on Daksha's Sacrifice
পুলস্ত্য–নাৰদ সংলাপৰ ভিতৰত এই অধ্যায়ে দক্ষযজ্ঞ-চক্ৰক অধিক তীব্ৰ কৰে। জয়াৰ সংবাদে সতী জানে যে চৌদ্দ লোকৰ প্ৰায় সকলোকে দক্ষৰ যজ্ঞলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰা হৈছে; কিন্তু শিৱৰ ‘কপালী’ পৰিচয়ক অপমান কৰি শিৱ আৰু সতীক বাদ দিয়া হৈছে। এই অপমান সতীৰ অন্তৰত শোক–ক্ৰোধ হৈ ফুটি উঠে আৰু তেওঁ দেহত্যাগ কৰে। তাৰ পাছত শিৱৰ ক্ৰোধৰ পৰা গণসেনা উদ্ভৱ হয়; বীৰভদ্ৰৰ নেতৃত্বত সিহঁতে মন্দৰৰ পৰা কনখললৈ গৈ যজ্ঞবাট ধ্বংস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ধৰ্ম–বীৰভদ্ৰ যুদ্ধ, দেৱতা আৰু তেওঁলোকৰ বাহিনীৰ সৈতে গণসকলৰ সংঘৰ্ষ, আৰু কেশৱ/মুৰাৰি বিষ্ণুৰ হস্তক্ষেপো বৰ্ণিত; কিন্তু শৈৱ তেজে বিষ্ণুৰ অস্ত্ৰসমূহো স্তব্ধ কৰে—বিষ্ণুৰ মহিমা অস্বীকাৰ নকৰাকৈ শৈৱ শক্তিৰ প্ৰাধান্য প্ৰকাশ পায়। শেষত শিৱ নিজে যজ্ঞস্থলত প্ৰৱেশ কৰি শ্ৰদ্ধাহীন যজ্ঞৰ আধ্যাত্মিক অস্থিৰতা উন্মোচন কৰে।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Sati’s exclusion from Daksha’s yajña is narrated as a sectarian-ritual affront to Śiva (Kapālī), triggering Sati’s death upon hearing Jayā’s report.
- Śiva’s wrath generates gaṇic forces; Vīrabhadra leads an armed descent from Mandara to Kanakhala, initiating the disruption of Daksha’s sacrificial arena.
- A sequence of combats (Dharma vs. Vīrabhadra; devas and hosts vs. gaṇas; Viṣṇu’s intervention) frames a syncretic hierarchy where Śaiva fury can neutralize Vaiṣṇava weaponry, before Śiva personally enters the yajña.
Shlokas in Adhyaya 4
Verse 1
इति श्रीवामपुराणे तृतीयो ऽध्ययः पुलस्त्य उवाच एवं कपाली संजातो देवर्षे भगवान्हरः अनेन कारणेनासौ दक्षेण न निमन्त्रितः
এইদৰে শ্ৰীবামনপুৰাণৰ তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত। পুলস্ত্য ক’লে—হে দেৱৰ্ষি, এইভাৱে ভগৱান হৰ ‘কপালী’ হ’ল; এই কাৰণতেই দক্ষে তেওঁক যজ্ঞলৈ নিমন্ত্ৰণ নকৰিলে।
Verse 2
कपालिजायेति सतीं विज्ञायाथ प्रजापतिः यज्ञे चार्हापि दुहिता दक्षेण न निमन्त्रिता
সতীক ‘কপালীৰ পত্নী’ বুলি জানি প্ৰজাপতি দক্ষে, যজ্ঞত সন্মানযোগ্য হ’লেও, নিজৰ কন্যাক নিমন্ত্ৰণ নকৰিলে।
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरे देवीं द्रष्टुं गौतमनन्दिनी जया जगाम शैलेन्द्रं मन्दरं चारुकन्दरम्
এই সময়তে গৌতমৰ কন্যা জয়া দেৱীৰ দৰ্শন কৰিবলৈ মনোৰম গুহাযুক্ত পৰ্বতৰাজ মন্দৰ পৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 4
तामागतां सती दृष्ट्वा जयमेकामुवाच ह किमर्थं विजया नागाज्जयन्ती चापराजिता
জয়াক একাই আহি থকা দেখি সতীয়ে ক’লে—“বিজয়া কিয় নাহিল? আৰু জয়ন্তী আৰু অপৰাজিতাও ক’ত?”
Verse 5
सा देव्या वचनं श्रुत्वा उवाच परमेश्वरीम् गता निमन्त्रिताः सर्वा मखे मातामहस्य ताः
দেৱীৰ বাক্য শুনি সি পৰমেশ্বৰীক ক’লে—“তেওঁলোক সকলো মাতামহৰ যজ্ঞলৈ নিমন্ত্ৰিত হৈ তাত গ’ল।”
Verse 6
समं पित्रा गौतमेन मात्रा चैवाप्यहल्यया अहं समागता द्रष्टुं त्वां तत्र गमनोत्सुका
মই মোৰ পিতা গৌতম আৰু মাতা অহল্যাৰ সৈতে তোমাৰ দৰ্শন কৰিবলৈ আহিছোঁ, আৰু তাত যাবলৈ উৎসুক।
Verse 7
किं त्वं न व्रजसे तत्र तथा देवो महेश्वरः नामन्त्रितासि तातेन उताहोस्विद् व्रजिष्यसि
তুমি তাত কিয় নাযাও? তাত দেৱ মহেশ্বৰো আছে। পিতাই তোমাক নিমন্ত্ৰণ নকৰিলে নেকি, নতুবা তুমি তথাপি যাবানে?
Verse 8
गतास्तु ऋषयः सर्वे ऋषिपत्न्यः सुरास्तथा मातृष्वसः शशाङ्कश्च सपत्नीको गतः क्रतुम्
সকলো ঋষি, ঋষিপত্নীসকল আৰু দেৱতাসকলো তাত গ’ল। মাতুলসকল আৰু পত্নীসহ শশাঙ্ক (চন্দ্ৰ)ও সেই ক্ৰতু-যজ্ঞলৈ গমন কৰিলে।
Verse 9
चतुर्दशसु लोकेषु जन्तवो ये चराचराः निमन्त्रिताः क्रतौ सर्वे किं नासि त्वं निमन्त्रिता
চৌদ্দ লোকত থকা যি চৰা-অচৰা সকলো জীৱ, সিহঁত সকলো এই ক্ৰতু-যজ্ঞলৈ নিমন্ত্ৰিত; তেন্তে তুমি কিয় নিমন্ত্ৰিত নহ’লা?
Verse 10
पुलस्त्य उवाच/ जयायास्तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातसमं सती मन्युनाभिप्लुता ब्रह्मन् पञ्चत्वमगमत् ततः
পুলস্ত্য ক’লে—জয়াৰ সেই বাক্য বজ্ৰপাতসম শুনি, হে ব্ৰাহ্মণ, সেই সতী ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হৈ তৎক্ষণাৎ মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 11
जया मृतां सतीं दृष्ट्वा क्रोधशोकपरिप्लुता मुञ्चती वारि नेत्राभ्यां सस्वरं विललाप ह
জয়াই সতীক মৃত দেখি, ক্ৰোধ আৰু শোকে ব্যাকুল হৈ, চকুৰ পৰা অশ্ৰু ঝৰাই উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰিলে।
Verse 12
आक्रन्दितध्वनिं श्रुत्वा शूलपाणिस्त्रिलोचनः आः किमेतदितीत्युक्त्वा जयाभ्याशमुपागतः
আক্ৰন্দনৰ ধ্বনি শুনি, শূলপাণি ত্ৰিলোচন প্ৰভুৱে ক’লে, “আঃ! এইটো কি?” বুলি কৈ জয়াৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 13
आगतो ददृशे देवीं लतामिव वनस्पतेः कृत्तां परशुना भूमौ श्लथाङ्गीं पतितां सतीम्
তাত আহি সি দেৱীক দেখিলে—যেন গছৰ লতা কুঠাৰে কাটি পেলোৱা—ভূমিত পৰি থকা, অঙ্গ শিথিল, সেই সতী।
Verse 14
देवीं निपतितां दृष्ट्वा जयां पप्रच्छ शङ्करः किमियं पतिता भूमौ निकृत्तेव लता सती
দেৱী পতিত হোৱা দেখি শংকৰে জয়াক সুধিলে—“ভূমিত পৰি থকা এই সতী কোন? যেন কাটি পেলোৱা লতা।”
Verse 15
सा शङ्करवचः श्रुत्वा जया वचनमब्रवीत् श्रत्वा मखस्था दक्षस्य भगिन्यः पतिभिः सह
শংকৰৰ বাক্য শুনি জয়াই উত্তৰ দিলে। এই কথা শুনি যজ্ঞস্থলত থকা দক্ষৰ ভগিনীবোৰ স্বামীসকলৰ সৈতে [সমবেত/প্ৰতিক্ৰিয়াশীল] হ’ল।
Verse 16
आदित्याद्यास्त्रिलोकेश समं शक्रादिभिः सुरैः मातृष्वसा विपन्नेयमन्तर्दुःखेन दह्यती
হে ত্ৰিলোকেশ! আদিত্যাদি দেৱগণ ইন্দ্ৰাদি সুৰসকলৰ সৈতে ইয়াত উপস্থিত; তথাপি এই মাতৃস্বসা (মাতৃভগ্নী) বিপন্ন, অন্তৰ্দুঃখে দহি আছে।
Verse 17
पुलस्त्य उवाच एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं रुद्रः क्रोधाप्लुतो बभौ क्रुद्धस्य सर्वगात्रेभ्यो निश्चेरुः सहसार्चिषः
পুলস্ত্য ক’লে—এই ৰৌদ্ৰ বাক্য শুনি ৰুদ্ৰ ক্ৰোধে আপ্লুত হ’ল। ক্ৰুদ্ধজনৰ সৰ্ব অঙ্গৰ পৰা সহস্ৰ জ্বালা নিৰ্গত হ’ল।
Verse 18
ततः क्रोधात् त्रिनेत्रस्य गात्ररोमोद्भाव मुने गणाः सिंहमुखा जाता वीरभद्रपुरोगमाः
তেতিয়া ত্ৰিনেত্ৰধাৰী শিৱৰ ক্ৰোধৰ পৰা, হে মুনি, তেওঁৰ দেহৰ ৰোমৰ পৰা গণসমূহ উদ্ভৱ হ’ল; সিহঁত সিংহমুখ আছিল আৰু অগ্ৰভাগত বীৰভদ্ৰ আছিল।
Verse 19
गणैः परिवृतस्तस्मान्मन्दराद्धिमसाह्वयम् गतः कनखलं तस्माद् यत्र दक्षो ऽयजत् क्रतुम्
গণসমূহে পৰিবৃত হৈ তেওঁ (বীৰভদ্ৰ) মন্দৰ—যাক হিমৱৎ বুলিও কোৱা হয়—ৰ পৰা কনখললৈ গ’ল; তাত দক্ষে ক্রতুযজ্ঞ সম্পন্ন কৰি আছিল।
Verse 20
ततो गणानामधिपो वीरभद्रो महाबलः दिशि प्रतीच्युत्तरायां तस्थौ शूलधरो मुने
তাৰ পাছত গণসমূহৰ অধিপতি মহাবলী বীৰভদ্ৰ, হে মুনি, বায়ব্য (উত্তৰ-পশ্চিম) দিশত ত্ৰিশূল ধৰি থিয় হ’ল।
Verse 21
जया क्रोधाद् गदां गृह्य पूर्वदक्षिणतः स्थिता मध्ये त्रिरशूलधृक् शर्वस्तस्थौ क्रोधान्महामुने
জয়া ক্ৰোধত গদা ধৰি আগ্নেয় (পূব-দক্ষিণ) ফালে থিয় হ’ল; আৰু মাজত ত্ৰিশূলধাৰী শৰ্ব ক্ৰোধাৱিষ্ট হৈ থিয় আছিল, হে মহামুনি।
Verse 22
मडगारिवदनं दृष्ट्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ऋषयो यक्षगन्धर्वाः किमिदं त्वित्यचिन्तयन्
মডগাৰিৰ দৰে মুখ দেখি, শক্র-অগ্ৰগণ্য দেৱসকল, লগতে ঋষি, যক্ষ আৰু গন্ধৰ্বসকলে ভাবিলে—“ইটো সঁচাকৈ কি?”
Verse 23
ततस्तु धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् द्वारपालस्तदा धर्मो वीरभद्रमुपाद्रवत्
তেতিয়া দ্বাৰপাল ধৰ্মে ধনু উঠাই, বিষধৰ সাপৰ দৰে তীক্ষ্ণ শৰ লৈ, বীৰভদ্ৰৰ ওপৰত ধাৱা কৰিলে।
Verse 24
तमापतन्तं सहसा धर्मं दृष्ट्वा गणेश्वरः करेणैकेन जग्राह त्रिशुलं वह्निसन्निभम्
ধৰ্ম হঠাতে ধাৱি আহি থকা দেখি, গণেশ্বৰে এটা হাতে অগ্নিসদৃশ দীপ্ত ত্ৰিশূল ধৰি ল’লে।
Verse 25
कार्मुकं च द्वितीयेन तृतीयेनाथ मार्गणान् चतुर्थेन गदां गृह्य धर्ममभ्यद्रवद् गणः
দ্বিতীয় হাতে ধনু, তৃতীয় হাতে শৰ, আৰু চতুৰ্থ হাতে গদা লৈ, সেই গণে ধৰ্মৰ ফালে ধাৱা কৰিলে।
Verse 26
ततश्चतुर्भुजं दृष्ट्वा धर्मराजो गणेश्वरम् तस्थावष्टभुनजो भूत्वा नानायुधधरो ऽव्ययः
তাৰ পাছত গণেশ্বৰক চতুৰ্ভুজ দেখি ধৰ্মৰাজ অচলভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল আৰু নিজে অষ্টভুজ হৈ, নানাবিধ অস্ত্ৰধাৰী অব্যয় ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 27
खड्गचर्मगदाप्रासपरश्वधवराङ्कुशैः चापमार्गणभृत्तस्थौ हन्तुकामो गणेश्वरम्
খড়্গ-চর্ম, গদা, প্ৰাস, পৰশু আৰু শ্ৰেষ্ঠ অঙ্কুশে সজ্জিত হৈ, ধনু-শৰসহ প্ৰস্তুতভাৱে থিয় দি, তেওঁ গণেশ্বৰক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 28
गणेश्वरो ऽपि संक्रुद्धो हन्तुं धर्म सनातनम् ववर्ष मार्गणास्तीक्ष्णान् यथा प्रावृषि तोयदः
গণেশ্বৰো ক্ৰুদ্ধ হৈ সনাতন ধৰ্ম ৰক্ষাৰ্থে (শত্ৰুক) বধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈ, বৰ্ষাকালৰ মেঘৰ দৰে তীক্ষ্ণ বাণৰ বৰ্ষণ কৰিলে।
Verse 29
तावन्योन्यं महात्मानौ शरचापधरौ मुने रुधिरारुणसिक्ताङ्गौ किंशुकाविव रेजतुः
হে মুনী, সেই দুজন মহাত্মা ধনু-বাণ ধৰি পৰস্পৰৰ সন্মুখত আছিল; ৰক্তে ৰঙা আৰু সিক্ত অঙ্গে তেওঁলোকে কিম্শুক গছৰ দৰে দীপ্তিমান হৈছিল।
Verse 31
ततो वरास्त्रैर्गणनायकेन जितः स धर्मः तरसा प्रसह्य पराङ्मुखो ऽभूद्विमना मुनीन्द्र स वीरभद्रः प्रविवेश यज्ञम् / 4.30 यज्ञावाटं प्रविष्टं तं वीरभद्रं गणेश्वरम् दृष्ट्वा तु सहसा देवा उत्तस्थुः सायुधा मुने
তাৰপিছত গণনায়কৰ শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰে জয়ী হৈ সেই ধৰ্ম ত্বৰিত বেগে বলপূৰ্বক দমনিত হ’ল; হে মুনীন্দ্ৰ, সি বিমনা হৈ পৰাংমুখ হ’ল। তেতিয়া বীৰভদ্ৰ যজ্ঞত প্ৰৱেশ কৰিলে। যজ্ঞৱাটত প্ৰৱিষ্ট গণেশ্বৰ বীৰভদ্ৰক দেখি, হে মুনি, দেৱসকলে সহসা অস্ত্ৰসহ উঠি দাঁড়াল।
Verse 32
वसवो ऽष्टौ महाभागा ग्रहा नव सुदारुणाः इन्द्राद्या द्वादशादित्या रुद्रास्त्वेकादशैव हि
সেখানে আছিল আট বসু—মহাভাগ্যবান; ন’টা অতি ভয়ংকৰ গ্ৰহ; ইন্দ্ৰ আদি বাৰজন আদিত্য; আৰু নিশ্চয়েই এগাৰজন ৰুদ্ৰ।
Verse 33
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च सिद्धगन्धर्वपन्नगाः यक्षाः किंपुरुषाश्चैव खगाश्क्रधरास्तथा
আৰু আছিল বিশ্বেদেৱ আৰু সাধ্যসকল; সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব আৰু পন্নগ (নাগ); যক্ষ আৰু কিম্পুৰুষ; লগতে খগ (পক্ষী) আৰু ক্ৰধৰ নামৰ শ্ৰেণীও তাতে উপস্থিত আছিল।
Verse 34
राजा वैवस्ताद्वंशाद् धर्मकीर्तिस्तु विश्रुतः सोमवंशोद्भवश्चोग्रो भोजकीर्तिर्महाभुजः
বৈবস্বত বংশত ধৰ্মকীৰ্তি নামে এক প্ৰখ্যাত ৰজা আছিল; আৰু সোমবংশজাত উগ্ৰ, মহাবাহু ভোজকীৰ্তিও আছিল।
Verse 35
दीतिजा दानवाश्चान्ये ये ऽन्ये तत्र समागताः ते सर्वे ऽभ्यद्रवन् रौद्रं वीरभद्रमुदायुधाः
দিতিৰ পুত্ৰসকল আৰু অন্যান্য দানৱ, লগতে তাত সমবেত হোৱা আনসকল—সকলোয়ে অস্ত্ৰ উঠাই ৰৌদ্ৰ বীৰভদ্ৰৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল।
Verse 36
तानापतत एवाशु चापबाणधरो गणः अभिदुद्राव वेगेन सर्वानेव शरोत्करैः
তেওঁলোকে ধাৱমান হোৱাতেই ধনু-বাণধাৰী গণে তৎক্ষণাৎ বেগে আগবাঢ়ি, শৰবৃষ্টিৰে সকলোকে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 37
ते शस्त्रवर्षमतुलं गणेशाय समुत्सृजन् गणेशो ऽपि वरास्त्रैस्तान् प्रचिच्छेद बिभेद च
তেওঁলোকে গণেশৰ ওপৰত অতুল অস্ত্ৰবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিলে; গণেশেও শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰে তেওঁলোকক কাটি, বিদীৰ্ণ কৰি চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 38
शरैः शस्त्रैश्च सततं वध्यमाना महात्मना वीरभद्रेण देवाद्या अवहारमर्कुत
মহাত্মা বীৰভদ্ৰৰ শৰ আৰু শস্ত্ৰে নিৰন্তৰ আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, দেৱসকলৰ অগ্ৰগণ্যসকল ব্যাকুল হৈ পিছু হটিবলৈ ধৰিলে।
Verse 39
ततो विवेश गणपो यज्ञमध्यं सुविस्तृतम् जुह्वाना ऋषयो यत्र हवींषि प्रवितन्वते
তেতিয়া গণসকলৰ অধিপতি অতি বিস্তৃত যজ্ঞৰ মধ্যভাগত প্ৰৱেশ কৰিলে, য’ত ঋষিসকলে আহুতি দি বিধিমতে হবি-ভাগ নিবেদন কৰি আছিল।
Verse 40
ततो महर्षयो दृष्ट्वा मृगेन्द्रवदनं गणम् भीता होत्रं परित्यज्य जग्मुः शरणमच्युतम्
তাৰপিছত মহর্ষিসকলে সিংহ-মুখবিশিষ্ট গণক দেখি ভয় পাই, হোত্রকর্ম ত্যাগ কৰি অচ্যুত (বিষ্ণু)ৰ শৰণলৈ গ’ল।
Verse 41
तानार्ताश्चक्रभृद् दृष्ट्वा महर्षीस्त्रस्तमानसान् न भेतव्यमितीत्युक्त्वा समुत्तस्थौ वरायुधः
চক্ৰধাৰী (বিষ্ণু)য়ে সেই আৰ্ত আৰু ভীতচিত্ত মহর্ষিসকলক দেখি ক’লে, “ভয় নকৰিবা”; আৰু শ্ৰেষ্ঠ অস্ত্ৰধাৰী তেওঁ উঠি দাঁড়াল।
Verse 42
समानम्य ततः शार्ङ्ग शरानग्निशिखोपमान् मुमोच वीरभद्राय कायावरणदारणान्
তাৰপিছত শাৰ্ঙ্গ ধনুক সংযত কৰি তেওঁ অগ্নিশিখাৰ দৰে শৰ বীৰভদ্ৰৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিলে—সেই শৰ দেহাৱৰণ (কবচ) বিদীৰ্ণ কৰোঁতা আছিল।
Verse 43
ते तस्य कायमासाद्य अमोघा वै हरेः शराः निपेतुर्भुवि भग्नाशा नास्तिकादिव याचकाः
হৰিৰ অমোঘ শৰ তেনাৰ দেহলৈ গৈও লক্ষ্যভংগ হৈ পৃথিৱীত পৰি গ’ল—যেনে নাস্তিকৰ ওচৰলৈ গৈ নিৰাশ যাচক।
Verse 44
शरास्त्वमोघान्मोघत्वमापन्नान्वीक्ष्य केशवः दिव्यैरस्त्रैर्वीरभद्रं प्रच्छादयितुमुद्यतः
অমোঘ হ’লেও শৰবোৰ নিষ্ফল হোৱা দেখি কেশৱে দিব্য অস্ত্ৰেৰে বীৰভদ্ৰক আচ্ছাদিত কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 45
तानस्त्रान्वासुदेवेन प्रक्षिप्तान्गणनायकः वारयामास शूलेन गदया मार्गणैस्तथा
বাসুদেৱে নিক্ষেপ কৰা সেই অস্ত্ৰসমূহক গণনায়কে শূল, গদা আৰু তদ্ৰূপ শৰদ্বাৰা প্ৰতিহত কৰিলে।
Verse 46
दृष्ट्वा विपन्नान्यस्त्राणि गदां चिक्षेप माधवः त्रिशुलेन समाहत्य पातयामास भूतले
অন্য অস্ত্ৰবোৰ ব্যৰ্থ হোৱা দেখি মাধৱে গদা নিক্ষেপ কৰিলে; ত্ৰিশূলাঘাতে সেয়া ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 47
मुशलं वीरभद्राय प्रचिक्षेप हलायुधः लाङ्गलं च गणेशो ऽपि गदया प्रत्यवारयत्
হলায়ুধে বীৰভদ্ৰলৈ মুষল নিক্ষেপ কৰিলে; আৰু গণেশেও লাঙলক গদাৰে প্ৰতিহত কৰিলে।
Verse 48
मुशलं सगदं दृष्ट्वा लाङ्गलं च निवारितम् वीरभद्राय चिक्षेप चक्रं क्रोधात् खगध्वजः
মুষল, গদা আৰু লাঙল—এই সকলো প্ৰতিহত হোৱা দেখি খগধ্বজে ক্ৰোধে বীৰভদ্ৰলৈ চক্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 49
तमापतन्तं शतसूर्यकल्पं सुदर्शनं वीक्ष्य गणेश्वरस्तु शूलं परित्यज्य जगार चक्रं यथा मधुं मीनवपुः सुरेन्द्रः
শত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত সুদৰ্শন নিজৰ ওপৰত পতিত হোৱা দেখি গণেশ্বৰ ত্ৰিশূল ত্যাগ কৰি চক্ৰ ধৰি ল’লে; যেনে মৎস্যৰূপী ইন্দ্ৰে মধুক ধৰি লৈছিল।
Verse 50
चक्रे निगीर्णे गणनायकेन क्रोधातिरक्तो ऽसितचारुनेत्रः मुरारिरभ्येत्य गणाधिपेन्द्रमुत्क्षिप्य वेगाद् भुवि निष्पिपपेष
গণনায়কে চক্ৰ গিলি পেলোৱাত, ক্ৰোধত ৰক্তিম হোৱা সুন্দৰ শ্যাম নয়নবিশিষ্ট মুৰাৰি (বিষ্ণু) ধাৱি আহি গণাধিপতিক তুলি বেগেৰে ভূমিত পিচি পেলালে।
Verse 51
हरिबाहूरुवेगेन विनिष्पिष्टस्य भूतले सहितं रुधिरोद्गारैर्मुकाच्चक्रं विनिगतम्
হৰিৰ বাহু আৰু উৰুৰ বেগেৰে ভূমিত পিচি যোৱাত, তাৰ মুখৰ পৰা ৰক্তধাৰাসহ চক্ৰ ওলাই আহিল।
Verse 52
ततो निःसृतमालोक्य चक्रं कैटभनाशनः समादाय हृषीकेशो वीरभद्रो मुमोच ह
তাৰ পাছত ওলাই অহা চক্ৰ দেখি কৈটভনাশক হৃষীকেশ (বিষ্ণু) ই তাক গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু বীৰভদ্ৰে তাক এৰি দিলে/মুক্ত কৰিলে।
Verse 53
हृषीकेशेन मुक्तस्तु वीरभद्रो जटाधरम् गत्वा निवेदयामास वासुदेवात्पराजयम्
হৃষীকেশে মুক্ত কৰি দিয়াৰ পাছত বীৰভদ্ৰ জটাধাৰী (শিৱ)ৰ ওচৰলৈ গৈ বাসুদেৱৰ হাতত হোৱা নিজৰ পৰাজয় নিবেদন কৰিলে।
Verse 54
ततो जटाधरो दृष्ट्वा गणेशं शोणिताप्लुतम् निश्वसन्तं यथा नागं क्रोधं चक्रे तदाव्ययः
তেতিয়া জটাধৰ (শিৱ) এ গণেশক তেজেৰে লথপথ আৰু সাপৰ দৰে গধুৰ শ্বাস লোৱা দেখি, সেই অব্যয় দেৱ তৎক্ষণাৎ ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 55
ततः क्रोधाभिभूतेन वीरभद्रो ऽथ शंभुना पूर्वोद्दिष्टे तदा स्थाने सायुधस्तु निवेशितः
তাৰ পিছত ক্ৰোধে আচ্ছন্ন শম্ভু (শিৱ) এ আগতে নিৰ্দেশিত স্থানত অস্ত্ৰধাৰী বীৰভদ্ৰক নিযুক্ত কৰিলে।
Verse 56
वीरभद्रमथादिश्य भद्रकालीं च शङ्करः विवेश क्रोधताम्राक्षो यज्ञवाटं त्रिशूलभृत्
তাৰ পিছত শংকৰে বীৰভদ্ৰ আৰু ভদ্ৰকালীক আদেশ দি, ক্ৰোধে ৰঙা হোৱা নয়নেৰে ত্ৰিশূলধাৰী হৈ যজ্ঞৱাটত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 57
ततस्तु देवप्रवरे जटाधरे त्रिशूलपाणौ त्रिपुरान्तकारिणि दक्षस्य यज्ञं विशति क्षयङ्करे जातो ऋषीणां प्रवरो हि साध्वसः
তেতিয়া দেৱপ্ৰৱৰ জটাধৰ, ত্ৰিশূলপাণি, ত্ৰিপুৰান্তক, ক্ষয়ংকৰ যেতিয়া দক্ষৰ যজ্ঞত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া ঋষিপ্ৰৱৰসকলৰ মাজত মহাভয় উদ্ভৱ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The narrative stages direct confrontation without theological negation: Viṣṇu (Keśava/Murāri) intervenes to protect the yajña, yet his astras become ineffective against Vīrabhadra and the gaṇas, indicating that Śiva’s krodha-śakti can suspend even Vaiṣṇava weaponry. This functions as syncretic theology—affirming both deities’ cosmic roles while warning that sacrificial order (yajña) cannot stand when it is severed from reverence toward Śiva.
The chapter anchors the Dakṣa-yajña episode in named sacred space: Kanakhala (the yajña-site) is explicitly identified, with movement traced from Mandara and the Himasāhvaya region toward the sacrificial enclosure (yajñavāṭa). While no river/pond merits are detailed here, the toponym Kanakhala functions as a pilgrimage-memory node within the Purāṇic mapping of North Indian sacred geography.
This adhyāya does not advance the Bali–Vāmana cycle. Its primary function is to develop the Dakṣa-yajña arc within the Pulastya–Nārada framework, emphasizing sectarian-ritual ethics and the consequences of excluding Śiva from sacrificial honor.