Adhyaya 19: The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya

Verse 2

इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम् // वम्प्_19.1 गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्

পুলস্ত্য ক’লে—তাৰ পিছত মহিষৰ দ্বাৰা পৰাজিত দেৱসকলে নিজৰ নিজৰ স্থান ত্যাগ কৰি, বাহন আৰু অস্ত্ৰসহ, ঋচামহ (ব্ৰহ্মা)ক আগত ৰাখি, চক্রধাৰী শ্ৰীপতি (বিষ্ণু)ৰ দৰ্শনৰ বাবে গ’ল। তাত গৈ তেওঁলোকে দুজন শ্ৰেষ্ঠ দেৱক একেলগে থিয় হৈ থকা দেখিলে—খগেন্দ্ৰাসনস্থ বিষ্ণু আৰু শংকৰ। তেওঁলোকক দেখি সিদ্ধিসাধক দেৱসকলে প্ৰণাম কৰি মহিষ আদি সকলৰ কৃত্য নিবেদন কৰিলে।

Verse 3

प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण

হে প্ৰভু! অশ্বিনীকুমাৰ, সূৰ্য, চন্দ্ৰ, বায়ু, অগ্নি, বিধাতা (ব্ৰহ্মা), বৰুণ, ইন্দ্ৰ আদি সকলৰ যি যি পদ আৰু অধিকাৰ আছিল, মহিষাসুৰে সেয়া দখল কৰিছে; সি আমাক স্বৰ্গৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰি পৃথিৱীত বাস কৰাইছে।

Verse 4

एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन

সেয়ে, আপোনালোক দুয়ো, শৰণাগত আমাৰ এই কথা শুনি, দেৱসকলৰ হিতকৰ উপায় কওক; নচেৎ দানৱৰ দ্বাৰা যুদ্ধে চেপি ধৰা পৰি আমি আজি ৰসাতললৈ নামি যাম।

Verse 5

इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा

এইদৰে মুৰাৰি (বিষ্ণু) শংকৰৰ সৈতে ব্যাকুল দেৱতাসকলৰ বাক্য শুনি আৰু তেওঁলোকক দেখি হঠাতে ক্ৰোধিত হ’ল; অব্যয় স্বভাৱৰ হৰি কালাগ্নিৰ সদৃশ হ’ল।

Verse 6

ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्

তাৰ পিছত মধুসূদন (বিষ্ণু), শংকৰ আৰু পিতামহ (ব্ৰহ্মা)-ৰ অনুকম্পাময় সংকল্পৰ পৰা, আৰু শক্র (ইন্দ্ৰ) আদি দেৱতাসকলৰ মাজতো, মহাৰ্ধি তেজ তেওঁলোকৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত হ’ল।

Verse 7

तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च

সেই তেজ একত্ৰিত হৈ পৰ্বতশিখৰৰ সদৃশ ঘনীভূত হ’ল আৰু, হে শ্ৰেষ্ঠ আশ্ৰমবাসী মুনি, আপোনাৰ ওচৰলৈ আহিল। তেতিয়া অতুলনীয় মহর্ষি কাত্যায়নে সেই তেজ গ্ৰহণ কৰি সঞ্চিত কৰিলে।

Verse 8

तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा

ঋষিয়ে সৃষ্ট সেই তেজে আৱৃত, যি জ্বলন্ত দীপ্তিত সহস্ৰ সূৰ্যৰ সদৃশ, তাৰ পৰাই চঞ্চল-প্ৰসাৰিত নয়নবিশিষ্ট, যোগে বিশুদ্ধ দেহধাৰিণী কাত্যায়নী জন্মিল।

Verse 9

माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे

মহেশ্বৰৰ শক্তিৰ পৰা মুখ উদ্ভৱ হ’ল; পাৱক (অগ্নি)ৰ তেজৰ পৰা ত্ৰিনয়ন প্ৰকাশ পালে। যমৰ শক্তিৰ পৰা কেশ জন্মিল; আৰু হৰিৰ তেজৰ পৰা অষ্টাদশ বাহু উৎপন্ন হ’ল।

Verse 10

सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि

সৌম্য (সোম)ৰ তেজে সুসংহত স্তনযুগল প্ৰকাশ পালে; ইন্দ্ৰৰ দীপ্তিত মধ্য (কটি) উৎপন্ন হ’ল। জলেশ্বৰৰ শক্তিত নিতম্বসহ ঊৰু আৰু জঙ্ঘা জন্মিল।

Verse 11

पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव

লোকসমূহৰ মহাপ্ৰপিতামহৰ পদদ্বয় পদ্মকলিৰ দৰে হ’ল। দিবাকৰসকলৰ তেজে পাদাংগুলিসমূহ উৎপন্ন হ’ল; আৰু বসুসকলৰ তেজে কৰাংগুলিসমূহো জন্মিল।

Verse 13

प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ // वम्प्_19.12 तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा

প্ৰজাপতিসকলৰ তেজে তাইৰ দন্তসমূহ প্ৰকাশ পালে; যক্ষৰ তেজে নাসিকা; আৰু মাৰুতৰ তেজে কৰ্ণদ্বয়। সাধ্যসকলৰ তেজে তাইৰ ভ্ৰূযুগল অতি কান্তিময় হ’ল—কন্দৰ্পৰ ধনু আৰু বাণাসনৰ দৰে সুন্দৰ বক্র। সেই পৰম মহান তেজ পৃথিৱীত এক উৎকৃষ্ট নামত প্ৰসিদ্ধ হ’ল; তেতিয়া তাই ‘কাত্যায়নী’ নামে দীপ্ত হ’ল আৰু সেই নামেই জগতত বিখ্যাত হ’ল।

Verse 14

ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्

বৰদ ত্ৰিশূলধাৰী (শিৱ) ত্ৰিশূল দিলে; মুৰাৰি (বিষ্ণু) চক্ৰ দিলে; বৰুণে শঙ্খ দিলে। হুতাশ (অগ্নি) শক্তি দিলে; শ্বসন (বায়ু) ধনু দিলে; আৰু বিবস্বান (সূৰ্য) তূণীৰ আৰু অক্ষয় বাণ দিলে।

Verse 15

वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च

ইন্দ্ৰে ঘণ্টাসহ বজ্ৰ দিলে; যমে দণ্ড দিলে; ধনদ (কুবেৰ) গদা দিলে। ব্ৰহ্মাই অক্ষমালা আৰু কমণ্ডলু দিলে; আৰু কালে চর্মসহ উগ্ৰ খড়্গ দিলে।

Verse 16

हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता

সোমে চামৰসহ হাৰ দিলে; সমুদ্ৰে মালা দিলে; হিমৱানে সিংহ প্ৰদান কৰিলে। আনসকলে চূড়ামণি, কুণ্ডল আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰ-অলংকাৰ দিলে; আৰু বসুসকলৰ দিব্য শিল্পকাৰ কুঠাৰ অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 17

गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च

গন্ধৰ্বৰাজে ৰূপালী লেপনযুক্ত, পানৰ বাবে যোগ্য, পূৰ্ণ পাত্ৰ দিলে। আৰু নাগাধিপতিয়ে সৰ্পহাৰ আৰু অমৃতবৃক্ষজাত, নুমুৰা ফুলৰ মালাও অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 18

तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः

তেতিয়া সেই দেৱশ্ৰেষ্ঠসকলৰ প্ৰতি অতিশয় সন্তুষ্ট হৈ ত্ৰিনেত্ৰধাৰীয়ে উচ্চ অট্টহাস মুকলি কৰিলে। ইন্দ্ৰসহ বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ, চন্দ্ৰ, বায়ু, অগ্নি আৰু সূৰ্যসহ দেৱবৰসকলে তেওঁৰ স্তৱ কৰিলে।

Verse 19

नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः

দেৱসকলে পূজা কৰা, যোগে বিশুদ্ধ দেহত প্রতিষ্ঠিতা সেই দিব্য দেৱীক নমস্কাৰ। তেওঁ নিদ্ৰাৰূপে পৃথিৱীত ব্যাপ্ত হৈ তৃষ্ণা, লজ্জা, ক্ষুধা, ভয় আৰু কান্তিৰূপেও বিদ্যমান।

Verse 20

श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै

তেওঁ শ্ৰদ্ধা, স্মৃতি, পুষ্টি আৰু ক্ষমা; তেওঁ ছায়া, শক্তি আৰু কমলালয়া (লক্ষ্মীৰ নিবাস)ও। তেওঁ বৃত্তি, দয়া, ভ্ৰান্তি—ইয়াত তেওঁ মায়া। ভৱৰূপিণী দিব্য দেৱীক নমস্কাৰ।

Verse 21

ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः

তেতিয়া দেবশ্ৰেষ্ঠসকলে স্তৱ কৰাৰ পিছত দেবী মৃগেন্দ্ৰ—সিংহত আৰোহণ কৰি পৰ্বতধাৰিণী পৃথিৱীৰ ফালে আগবাঢ়িল। তেওঁ উচ্চশৃঙ্গবিশিষ্ট মহাবিন্ধ্য পৰ্বতলৈ গ’ল, যাক ভগৱান অগস্ত্যই নতশৃঙ্গ কৰিছিল।

Verse 22

नारद उवाच किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते

নাৰদে ক’লে—ভগৱান মহৰ্ষি অগস্ত্যই কিৰ্মথ (অৰ্থাৎ বিন্ধ্য) পৰ্বতক কেনেকৈ নতশৃঙ্গ কৰিলে? কাৰ হিতৰ বাবে আৰু কোন কাৰণত তেওঁ এই কাম কৰিলে? হে অমল-সত্ত্ববৃত্তিধাৰী, মোক কওক।

Verse 23

पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे

পুলস্ত্যই ক’লে—পূৰ্বে বিন্ধ্যই আকাশচাৰী দিবাকৰ সূৰ্যৰ গতি ৰুদ্ধ কৰিছিল। তেতিয়া ৰৱি কুম্ভভৱ (অগস্ত্য)ৰ ওচৰলৈ গৈ, হোম সমাপ্ত হ’লে তেওঁক এই বাক্য ক’লে।

Verse 24

समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः

দিবাকৰে ক’লে—হে দ্বিজ, মই দূৰৰ পৰা তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ। হে মুনীন্দ্ৰ, মোৰ উদ্ধাৰ, অৰ্থাৎ কষ্ট-নিবাৰণ কৰা। মোৰ মনৰ জ্ঞানপূৰ্ণ অভিপ্ৰায়টো দানৰূপে দিয়া, যাতে মই ত্ৰিদিৱত নিৰ্বিঘ্নে আৰু নিৰ্বৃত্ত হৈ বিচৰণ কৰিব পাৰোঁ।

Verse 28

इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः

এইদৰে দিবাকৰৰ গুণসমন্বিত বাক্য শুনি কলশজ (অগস্ত্য) ক’লে—“তোমাৰ মনৰ অভীষ্ট বৰ দানৰূপে মই দিছোঁ; মোৰ ওচৰৰ পৰা কোনো প্ৰাৰ্থীয়ে কেতিয়াও নিৰাশ হৈ উভতি নাযায়।”

Verse 30

गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः // वम्प्_19.29 इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्

তেতিয়া মুনিয়ে পৰ্বতৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে— “মই অতি পৱিত্ৰ, শ্ৰেষ্ঠ মহাতীৰ্থলৈ যাব খুজোঁ। মই বৃদ্ধ; তোমাৰ ওপৰত উঠিবলৈ অক্ষম। সেয়ে তুমি তৎক্ষণাৎ নীচু হৈ যোৱা।”

Verse 31

यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते

মই সেই পৱিত্ৰ তীৰ্থত স্নান কৰি দেহ শুদ্ধ কৰি নিজৰ মহাশ্ৰমলৈ পুনৰ নুঘুৰা পৰ্যন্ত তুমি ইয়াত বৃদ্ধি নকৰিবা; নহ’লে মোৰ বাক্য অৱজ্ঞা কৰিলে মই তোমাক শাপ দিম।

Verse 32

इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः

এইদৰে কৈ ভগৱান মুনি তৎক্ষণাৎ আকাশপথে দক্ষিণ দিশালৈ গ’ল। সেই দিশাত উপনীত হৈ তাতে স্থিৰ হৈ ভাবিলে— “যথাসময়ে, যেতিয়া মুনিশ্ৰেষ্ঠ ইয়ালৈ আহিব, তেতিয়া মই ইয়ালৈ যাম।”

Verse 33

तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम

তাত তেওঁ অতি মনোৰম আশ্ৰম নিৰ্মাণ কৰিলে, যাৰ তোৰণ শুদ্ধ জাম্বূনদ সোণৰে শোভিত আছিল। তাৰ পাছত বিদৰ্ভৰ ৰাজকন্যাক তাতে স্থাপন কৰি তেওঁ নিজৰ সৌম্য আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল।

Verse 34

ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः

ঋতু ঋতুত আৰু পৰ্বকালত তেওঁ নিত্য সেই উত্তম আশ্ৰমত বাস কৰিছিল। বাকী সময়ত দণ্ডক অৰণ্যত থাকি সেই মুনি তপস্যা কৰিছিল আৰু তেওঁৰ কান্তি আছিল অপৰিমেয়।

Verse 35

विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः

বিন্ধ্য পৰ্বতে আকাশত মহাতপস্বী মহর্ষি অগস্ত্যক দেখি, মহর্ষিৰ ভয়ত আৰু বৃদ্ধি নকৰিলে। “তেওঁ এতিয়াও উভতি অহা নাই” বুলি ভাবি, শিখৰটো অধিক নীচু কৰি স্থিৰ হৈ ৰ’ল।

Verse 36

एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्

এইদৰে, হে মহর্ষে, মহর্ষি অগস্ত্যই সেই মহান পৰ্বতৰাজক সত্যই নীচ শিখৰযুক্ত কৰিলে। তাৰ উচ্চ শিখৰত মুনিসকলৰ দ্বাৰা স্তুত দেৱী দুৰ্গা দানৱনাশৰ উদ্দেশ্যে স্থাপিত হৈ ৰ’ল।

Verse 37

देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः

দেৱ, সিদ্ধ, মহোৰগ (নাগ), বিদ্যাধৰ আৰু সকলো ভূতগণ—সকলো অপ্সৰাৰ সৈতে আনন্দ কৰি—শোকমুক্ত হৈ কাত্যায়নীক সেৱা কৰিবলৈ তাতে থিয় হৈ ৰ’ল।