Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 77

Devanagari script

वसिष्ठकुण्डाद्विप्रेंद्र प्रत्यग्दिग्दलमाश्रितम् । विख्यातं सागरं कुण्डं सर्वकामार्थसिद्धिदम् । यत्र स्नानेन दानेन सर्वकामानवाप्नुयात्

Transliteration

vasiṣṭhakuṇḍādvipreṃdra pratyagdigdalamāśritam | vikhyātaṃ sāgaraṃ kuṇḍaṃ sarvakāmārthasiddhidam | yatra snānena dānena sarvakāmānavāpnuyāt

Translation

বসিষ্ঠ-কুণ্ডৰ পশ্চিমে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, বিখ্যাত সাগৰ-কুণ্ড অৱস্থিত, যি সকলো কামনা-অৰ্থ সিদ্ধি দিয়ে; তাত স্নান আৰু দানে মানুহে সকলো ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে।

Word by Word

• वसिष्ठकुण्डात्: from Vasiṣṭha’s pond
• वसिष्ठकुण्डात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वसिष्ठ (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वसिष्ठस्य कुण्डम्)

• विप्रेन्द्र: O best of Brahmins
• विप्रेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; तत्पुरुषः (विप्राणाम् इन्द्रः)

• प्रत्यग्दिग्दलम्: the western side/region
• प्रत्यग्दिग्दलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रत्यक् (अव्यय/प्रातिपदिक) + दिक् (प्रातिपदिक) + दल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुषः (प्रत्यग्दिशः दलम् = पश्चिमदिशाभागम्)

• आश्रितम्: situated in / resorting to
• आश्रितम्: Karma (Object Complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ-श्रि (धातु) → आश्रित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle: having resorted to/located in)

• विख्यातम्: well-known
• विख्यातम्: Karta (Subject Complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि-ख्या (धातु) → विख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (well-known)

• सागरम्: oceanic / named Sāgara
• सागरम्: Karma (Object Complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; कुण्ड-विशेषण (ocean-like/‘Sāgara’ named)

• कुण्डम्: pond
• कुण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• सर्वकामार्थसिद्धिदम्: granting fulfillment of all desired aims
• सर्वकामार्थसिद्धिदम्: Karma (Object Complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + काम (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + सिद्धि (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुषः (सर्वकामार्थानां सिद्धिं ददाति इति)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: सम्बन्ध-अव्यय; देशवाचक (relative adverb: where)

• स्नानेन: by bathing
• स्नानेन: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• दानेन: by giving (charity)
• दानेन: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• सर्वकामान्: all desires
• सर्वकामान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; कर्मधारयः (सर्वे कामाः)

• अवाप्नुयात्: may obtain
• अवाप्नुयात्: Kriya (Result/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव-आप् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Brahmā (deduced; Vaiṣṇavakhaṇḍa narrative style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sāgara-kuṇḍa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: viprendra (best of brāhmaṇas)

Visual Art Cues

Scene: A lotus-filled stepped pond (kuṇḍa) with a small shrine; pilgrims descend western steps from Vasiṣṭha-kuṇḍa direction; one bathes while another offers alms to a brāhmaṇa; signage-like cue ‘Sāgara-kuṇḍa’ implied by composition.

Characters & Entities

• Vasiṣṭha-kuṇḍa
• Sāgara-kuṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage joins inner intention with outward acts—snāna and dāna—bringing both worldly fulfillment and dharmic purification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Sāgara-kuṇḍa in Ayodhyā, located to the west of Vasiṣṭha-kuṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bathe (snāna) and give charity (dāna) at Sāgara-kuṇḍa to gain desired fruits.