Adhyaya 5
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সোধে—শিষ্য কৌৎসৰ ওপৰত বিশ্বামিত্ৰ ঋষি কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণহীন যেন ক্ৰুদ্ধ হ’ল আৰু কিয় ইমান দুঃসাধ্য গুৰুদক্ষিণা বিচাৰিলে। অগস্ত্য ক’লে—ভোকত থকা দুর্বাসা বিশ্বামিত্ৰৰ আশ্ৰমলৈ আহি গৰম, শুদ্ধ পায়স বিচাৰে; বিশ্বামিত্ৰে ভক্তিভাৱে আগবঢ়ায়। দুর্বাসা স্নানলৈ গৈ অপেক্ষা কৰিবলৈ ক’লে, বিশ্বামিত্ৰে তপস্যা আৰু সংযমেৰে হাজাৰ দিব্যবছৰ অচল হৈ থিয় হৈ থাকে—ধৈৰ্য আৰু তপৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়। কৌৎস বিনয়ী, শৃঙ্খলাবদ্ধ আৰু ঈৰ্ষাহীন; মুক্ত হোৱাৰ পাছতো বাৰে বাৰে দক্ষিণা দিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সেই আগ্ৰহত বিশ্বামিত্ৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ চৌদ্দ কোটি সোণ গুৰুদক্ষিণা নিৰ্ধাৰণ কৰে। কৌৎস সেই দান সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ৰজা কাকুত্স্থৰ শৰণ লয়। তাৰ পাছত তীৰ্থমাহাত্ম্য—দক্ষিণত তিলোদকী-সৰযূৰ সংগম সিদ্ধসেৱিত আৰু বিশ্ববিখ্যাত। তাত স্নান কৰিলে দহ অশ্বমেধৰ সম পুণ্য; বেদজ্ঞ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিলে শুভগতি; অন্নদান আৰু বিধিপূৰ্বক কৰ্মে পুনর্জন্ম নিবারণ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। উপবাস আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন কৰিলে সৌত্ৰামণী যজ্ঞফল, আৰু এক মাহ একভুক্ত ব্ৰতে সঞ্চিত পাপ নাশ হয়; ভাদ্ৰপদ কৃষ্ণ অমাৱস্যাত বাৰ্ষিক যাত্ৰা বিধান। তিলোদকী তিলজলৰ দৰে শ্যাম আৰু ঘোঁৰাৰ পান সহজ কৰাত নামপ্ৰসিদ্ধ। শেষত কোৱা হৈছে—হৰিভক্তিসহ স্নান-দান-ব্ৰত-হোম অক্ষয় হয় আৰু পাপত্যাগে পৰমধামগমন লাভ হয়।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन कथं निर्बंधतो मुनिः । विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्
ব্যাসে ক’লে: হে ভগৱন, তত্ত্ব অনুসাৰে কোৱা—কিদৰে মুনি বিশ্বামিত্ৰই ক্ৰোধত নিজৰ শিষ্য কৌৎসক তেনে দৃঢ় অনুৰোধেৰে পীড়িত কৰিলে?
Verse 2
दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा । एतत्सर्वं च कथय मयि यद्यस्ति ते कृपा
সেই সময়ত তেওঁ বহু চেষ্টা কৰি, দুষ্প্ৰাপ্য ধন বহু অনুৰোধেৰে বিচাৰিছিল। যদি মোৰ প্ৰতি তোমাৰ কৃপা থাকে, তেন্তে এই সকলো কথা মোক কোৱা।
Verse 3
अगस्त्य उवाच । शृणु द्विज कथामेतां सावधानेंद्रियः स्वयम् । विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः
অগস্ত্য ক’লে: হে দ্বিজ, ইন্দ্ৰিয়সমূহ সাৱধান কৰি তুমি নিজে এই কাহিনী শুনা। মুনিশ্ৰেষ্ঠ বিশ্বামিত্ৰ—তেওঁৰ আছিল দিব্য জ্ঞানৰ দৃষ্টি।
Verse 4
निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती । एकदा तमथो द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागतः
নিজ আশ্ৰমত সেই সংযমী ব্ৰতীয়ে দুৰ্গম তপস্যা আচৰণ কৰিলে। এদিন তেওঁক দৰ্শন কৰিবলৈ মুনি দুৰ্বাসা আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 5
आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज
আহি ক্ষুধাতুৰ হৈ সেই দ্বিজে উচ্চস্বৰে ক’লে: “মোক ভোজন দিয়া; ক্ষুধাই মোৰ চিত্ত পীড়িত কৰিছে। ক্ষুধাৰ্ত দ্বিজক শীঘ্ৰে শুচি আৰু উষ্ণ পায়স দিয়া।”
Verse 6
इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्
এই বাক্য শুনি বিশ্বামিত্ৰে তৎক্ষণাৎ যত্নসহ স্থালীত পায়স লৈ তেওঁক অৰ্পণ কৰিলে; তাৰ পাছত নিজে (সেৱাত) লাগিল।
Verse 7
तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन् । उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परः
সেয়া লৈ তেওঁ উঠা দেখি দুৰ্বাসাই তেওঁলৈ চাই, শুভ লক্ষণ আৰু আচাৰ-নীতিৰ প্ৰতি সতর্ক সেই মুনিক মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 8
क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम् । तिष्ठतिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्
“হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, ক্ষণেক ধৈৰ্য ধৰা, যেতিয়ালৈকে মই স্নান কৰি আহোঁ। থিয় থাকা—থিয় থাকা—এক্ষণ থিয় থাকা; মই এতিয়াই উভতি আহিছোঁ।”
Verse 9
इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा
এইদৰে কৈ দেৱর্ষি দুৰ্ব্বাসা তেতিয়া নিশ্চয়েই নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 10
विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तस्थौ स्थिरमतिस्तदा
তেতিয়া তপোনিষ্ঠ বিশ্বামিত্ৰ অচল পৰ্বতৰ শিখৰৰ দৰে অটল হৈ ৰ’ল; দিৱ্য সহস্ৰ বৰ্ষ ধৰি স্থিৰচিত্তে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 11
तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः
তাঁৰ শুশ্ৰূষাত নিবিষ্ট, যম-নিয়মে দৃঢ় মুনি কৌৎস পৰম উদাৰচিত্ত আৰু ঈৰ্ষামুক্ত হ’ল।
Verse 12
पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्
পুনৰ আহি, কল্মষমুক্ত মুনি দুৰ্ব্বাসাই পায়স ভোজন কৰি তৎক্ষণাৎ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 13
तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति
সেই মুনিবৰ গুচি যোৱাৰ পাছত, তপোনিধি বিশ্বামিত্ৰে বিদ্যাৱানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ কৌৎসক ঘৰলৈ যাবলৈ বিদায় দিলে।
Verse 14
स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति । विश्वामित्रस्तु तं प्राह किं दास्यसि दक्षिणाम् । दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत
বিদায় লৈ শিষ্যই গুৰুক ক’লে, “গুরু-দক্ষিণা প্ৰাৰ্থনা কৰক।” কিন্তু বিশ্বামিত্ৰ ক’লে, “তুমি কি দক্ষিণা দিবা? তোমাৰ দক্ষিণা হ’ল তোমাৰ ভক্তিসেৱা। হে নিয়মব্ৰতী, ঘৰলৈ উভতি যা।”
Verse 15
पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा । तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्राह च निष्ठुरम्
কিন্তু শিষ্যই যেতিয়া পুনঃপুন গুৰুক জোৰ দিলে, তেতিয়া গুৰুৱে সেই জেদত ক্ৰুদ্ধ হৈ শিষ্যক কঠোৰ বাক্য ক’লে।
Verse 16
सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर । कोटीर्मे दक्षिणा विप्र पश्चाद्गच्छ गृहं प्रति
“মোৰ বাবে সোণৰ চৌদ্দ কোটি সংগ্ৰহ কৰ। হে বিপ্ৰ, এইয়াই মোৰ দক্ষিণা; তাৰ পাছত ঘৰলৈ উভতি যা।”
Verse 17
इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत् । काकुत्स्थं दिग्विजेतारं ययाचे गुरुदक्षिणाम्
গুৰুৰ আদেশ শুনি কৌৎসে চিন্তা কৰি, তাৰ পাছত দিশাজয়ী কাকুত্স্থ (শ্ৰী ৰাম)ৰ ওচৰলৈ গৈ গুৰুদক্ষিণা প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 18
इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः । अतोऽन्यच्छृणु ते वच्मि तीर्थकारणमुत्तमम्
“হে মুনিবৰ, তুমি যি পুনৰ সুধিছিলা, তাৰ উত্তৰ মই দিলোঁ। এতিয়া আৰু শুনা: এই পবিত্ৰ তীৰ্থৰ সৰ্বোত্তম কাৰণ আৰু উৎপত্তি মই তোমাক ক’ম।”
Verse 19
तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः । तिलोदकीसरय्वोश्च संगत्या भुवि संश्रुतः
সেয়ে দক্ষিণ দিশত সিদ্ধসকলৰ সেৱিত এক পবিত্ৰ সঙ্গম আছে। তিলোদকী আৰু সরয়ূ নদীৰ মিলনস্থান বুলি ই পৃথিৱীত সুপ্ৰসিদ্ধ।
Verse 20
तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः । दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः
তাত স্নান কৰিলে, হে ভাগ্যবান, মানুহ পাপ-মলিনতাৰ পৰা মুক্ত হয়। দশটা অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে যি ফল হয়, সেই একে পুণ্য তাত স্নান কৰা ধৰ্মাত্মা সংযমী জনে লাভ কৰে।
Verse 21
स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते
যি জনে বেদপাৰগ ব্রাহ্মণক স্বৰ্ণ আদি দান কৰে, সি শুভ গতি লাভ কৰে আৰু অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ জ্বলে।
Verse 22
तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते
তিলোদকী আৰু সরয়ূৰ লোকবিশ্ৰুত সঙ্গমত যি জনে বিধিমতে অন্নদান কৰে, সি পুনৰ জন্ম নলয়।
Verse 23
उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः
যি মানুহে উপবাস কৰি তাৰ পাছত ব্রাহ্মণসকলক সন্তুষ্ট কৰে (ভোজন কৰায়), সি সৌত্রামণী যজ্ঞৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 24
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति
কিন্তু যি জন তাত এক মাহ সংযমী ব্ৰত ধৰি থাকে আৰু দিনে কেৱল এবাৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰে, তাৰ জীৱনভৰ সঞ্চিত পাপ হঠাতে বিনাশ হয়।
Verse 25
नभस्य कृष्णामावस्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । रामेण निर्मिता पूर्वं नदी सिंधुरिवापरा
নভস্য (ভাদ্ৰপদ) মাহৰ কৃষ্ণামাৱস্যাত এই যাত্ৰা বাৰ্ষিক অনুষ্ঠান হয়। পূৰ্বে শ্ৰীৰামে এই নদী নিৰ্মাণ কৰিছিল—যেন অন্য এক সিন্ধু, মহাধাৰাৰ দৰে।
Verse 26
सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय सुव्रत । तिलवच्छ्याममुदकं यतस्तस्यां सदा बभौ
হে সুৱ্ৰতধাৰী, সিন্ধু দেশত জন্মা ঘোঁৰাবোৰৰ জলপানৰ বাবে সেই নদীৰ পানী সদায় তিলৰ দৰে শ্যাম, গাঢ় দেখা গৈছিল।
Verse 27
तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी । संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः । स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि
তিলোদকী নামে সদা খ্যাত এই নদীৰ জল সদায় পুণ্যময়। সেই তিলোদকীত—সঙ্গমস্থান বাদে অন্য ঠাইত—যি শুচিব্ৰতধাৰী, স্নান কৰিলে সাতে জন্ম সঞ্চিত পাপৰ পৰাও মুক্ত হয়।
Verse 28
तस्मात्तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने । कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्
সেয়ে, হে মুনি, তিলোদকীত স্নান—যি সকলো পাপ হৰণ কৰে—ধৰ্ম কামনা কৰা প্ৰাণীয়ে মহা প্ৰয়াসে কৰা উচিত। তাত স্নান, দান, ব্ৰত আৰু হোম—সকলো কৰ্ম অক্ষয় ফল লাভ কৰে।
Verse 29
इति विविधविधानैस्तीर्थयात्रांक्रमेण प्रथितगुणविकासः प्राप्तपुण्योविधाय । हरिमुपहृतभावः पूजयन्सर्वतीर्थं व्रजति परमधाम न्यस्तपापः कथञ्चित्
এইদৰে বিধি-বিধান অনুসৰি ক্ৰমে ক্ৰমে তীৰ্থযাত্ৰা কৰি নানা আচাৰে গুণৰ বিকাশ সুপ্ৰসিদ্ধভাৱে বৃদ্ধি পায় আৰু পুণ্য লাভ হয়। হৰিক সমৰ্পিত ভাৱেৰে প্ৰতিটো তীৰ্থত পূজা কৰি, পাপ ত্যাগ কৰি, কোনো মতে পৰম ধামত উপনীত হয়।