Mantra 4
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla Yajurveda school attribution)
Devata: Makha (Yajña personified); implicitly Pṛthivī/Devayajana as locus
Chandas: Yajus (prose formula with embedded accentuation)
Samhita Patha (Devanagari)
देव्यो॑ वम्र्यो भू॒तस्य॑ प्रथम॒जा म॒खस्य॑ वो॒ऽद्य शिरो॑ राध्यासं देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे
Transliteration
devyò vamryò bhū́tasya prathamajā́ makhásya vo ’dyá śíro rādhiyāsaṃ devayájane pṛthivyā́ḥ | makhā́ya tvā makhásya tvā śī́rṣṇe
Translation
হে দেৱ্যো বম্ৰ্যঃ—পিঁপৰা-ঢিবিৰ দিৱ্য মাটিৰ ঢেলা, ভূতসত্তাৰ প্ৰথমজ, মখৰ (যজ্ঞৰ) জননী! আজি মই তোমালোকক দেবযজনস্থানে, পৃথিৱীত, মখৰ শিৰৰূপে সফলতাৰে স্থাপন কৰোঁ। মখাৰ্থে তোমাক; মখৰ শিৰৰ্থে তোমাক।
Padapatha (Word Analysis)
देव्यः । वम्र्यः । भूतस्य । प्रथम-जा । मखस्य । वः । अद्य । शिरः । राध्यासम् । देव-यजने । पृथिव्याः । मखाय । त्वा । मखस्य । त्वा । शीर्ष्णे
Word by Word
देव्यःthe goddesses
देव्यः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक) < देव (दिव् ‘दीप्तौ’)
वम्र्यःant(-like)/of the anthill (epithet)
वम्र्यः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootवम्री (प्रातिपदिक; ‘वम्र’/‘वम्रि’ = चींटी/वम्रीक-सम्बद्ध)
भूतस्यof what has come to be / of the being
भूतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootभूत (कृदन्त/प्रातिपदिक; √भू ‘भवने’)
प्रथमजाfirst-born
प्रथमजा:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootप्रथमजा (समास-प्रातिपदिक = प्रथम + जा < √जन् ‘जनने’)
मखस्यof the sacrifice
मखस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootमख (प्रातिपदिक)
वःfor you / your
वः:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (प्रसङ्गतः ‘for you/your’)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
अद्यtoday / now
अद्य:
अधिकरण (काल)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
शिरःhead
शिरः:
कर्म
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
राध्यासम्may I accomplish / may I make successful
राध्यासम्:
कर्तृ (अहं)
TypeVerb
Root√राध् (राध्ने/सिद्धौ)
देवयजनेin the place of divine worship / sacrificial ground
देवयजने:
अधिकरण (स्थान)
TypeNoun
Rootदेवयजन (समास-प्रातिपदिक = देव + यजन)
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
मखायfor the sacrifice
मखाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootमख (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
मखस्यof the sacrifice
मखस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootमख (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
शीर्ष्णेon/for the head
शीर्ष्णे:
अधिकरण/सम्प्रदान (प्रसङ्गतः ‘on/for the head’)
TypeNoun
Rootशीर्षन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
M
Makha (Yajña personified)P
Pṛthivī (Earth)D
Devāḥ (the Gods) / DevayajanaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes