Adhyaya 24
Purushamedha and victim lists.
Mantras
Mantra 1
अश्व॑स्तूप॒रो गो॑मृ॒गस्ते प्रा॑जाप॒त्याः कृ॒ष्णग्री॑व आग्ने॒यो र॒राटे॑ पु॒रस्ता॑त्सारस्व॒ती मे॒ष्यधस्ता॒द्धन्वो॑राश्वि॒नाव॒धोरा॑मौ बा॒ह्वोः सौ॑मापौ॒ष्णः श्या॒मो नाभ्या॑ᳪ सौर्यया॒मौ श्वे॒तश्च॑ कृ॒ष्णश्च॑ पा॒र्श्वयो॑स्त्वा॒ष्ट्रौ लो॑म॒शस॑क्थौ स॒क्थ्योर्वा॑य॒व्य॒: श्वे॒तः पुच्छ॒ इन्द्रा॑य स्वप॒स्या॒य वे॒हद्वै॑ष्ण॒वो वा॑म॒नः
অশ্ব—কুব্জপৃষ্ঠ (হাম্প-বেক্ড), গো-মৃগবর্ণ—এই অংশসমূহ তোমাৰ প্ৰজাপতিৰ। কৃষ্ণগ্ৰীৱা অগ্নেয়; ললাটত, পুৰস্তাত। ধনুৰ অধস্তাত (জ’ৰাৰ তলত) মেষী সৰস্বতীৰ। বাহুসমূহত অধোৰামৌ (দু’টা তলৰ মেষ) অশ্বিনদ্বয়ৰ। নাভিত শ্যাম সোম-পূষণীয়। পাৰ্শ্বদ্বয়ত সুৰ্যযামৌ—শ্বেত আৰু কৃষ্ণ। সক্থদ্বয়ত ত্বাষ্ট্ৰৌ—লোমশ সক্থ। পুচ্ছ শ্বেত—ইন্দ্ৰৰ বাবে, স্বপস্যাৰ বাবে। বৈষ্ণৱ—বামন।
Mantra 2
रोहि॑तो धू॒म्ररो॑हितः क॒र्कन्धु॑रोहित॒स्ते सौ॒म्या ब॒भ्रुर॑रु॒णब॑भ्रु॒: शुक॑बभ्रु॒स्ते वा॑रु॒णाः शि॑ति॒रन्ध्रो॒ऽन्यत॑: शितिरन्ध्रः सम॒न्तशि॑तिरन्ध्र॒स्ते सा॑वि॒त्राः शि॑तिबा॒हुर॒न्यत॑: शितिबाहु सम॒न्तशि॑तिबाहु॒स्ते बा॑र्हस्प॒त्याः पृष॑ती क्षु॒द्रपृ॑षती स्थू॒लपृ॑षती॒ ता मै॑त्रावरु॒ण्य॒:
ৰোহিত, ধূম্ৰ-ৰোহিত, কৰ্কন্ধু-ৰোহিত—এইসমূহ সৌম্য। বভ্ৰু, অৰুণ-বভ্ৰু, শুক-বভ্ৰু—এইসমূহ বাৰুণ। শিতিৰন্ধ্ৰ—এফালে; শিতিৰন্ধ্ৰ—আনফালে; সমন্ত-শিতিৰন্ধ্ৰ—চাৰিওফালে—এইসমূহ সাৱিত্ৰ। শিতিবাহু—এফালে; শিতিবাহু—আনফালে; সমন্ত-শিতিবাহু—চাৰিওফালে—এইসমূহ বাৰ্হস্পত্য। পৃষতী, ক্ষুদ্ৰপৃষতী, স্থূলপৃষতী—এইসমূহ মৈত্রাৱৰুণ্য।
Mantra 3
शु॒द्धवा॑लः स॒र्वशु॑द्धवालो मणि॒वाल॒स्त आ॑श्वि॒नाः श्येत॑: श्येता॒क्षो॒ऽरु॒णस्ते रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये क॒र्णा या॒मा अ॑वलि॒प्ता रौ॒द्रा नभो॑रूपाः पार्ज॒न्याः
শুদ্ধৱাল, সৰ্বশুদ্ধৱাল, মণিৱাল—এইসমূহ আশ্বিন। শ্বেত, শ্বেতাক্ষ, অৰুণ—এইসমূহ ৰুদ্ৰৰ বাবে, পশুপতিৰ বাবে। কৰ্ণচিহ্নিত, যামচিহ্নিত, অৱলিপ্ত—এইসমূহ ৰৌদ্ৰ। নভোৰূপ—এইসমূহ পাৰ্জন্য।
Mantra 4
पृश्नि॑स्तिर॒श्चीन॑पृश्निरू॒र्ध्वपृ॑श्नि॒स्ते मा॑रु॒ताः फ॒ल्गूर्लो॑हितो॒र्णी प॑ल॒क्षी ताः सा॑रस्व॒त्य॒: प्लीहा॒कर्ण॑: शुण्ठा॒कर्णो॑ऽध्यालोह॒कर्ण॒स्ते त्वा॒ष्ट्राः कृ॒ष्णग्री॑वः शिति॒कक्षो॑ऽञ्जिस॒क्थस्त ऐ॑न्द्रा॒ग्नाः कृ॒ष्णाञ्जि॒रल्पा॑ञ्जिर्म॒हाञ्जि॒स्त उ॑ष॒स्या॑:
পৃশ্নি (ছিটছিটে), তিৰশ্চীন-পৃশ্নি (আড়াআড়ি-ছিটছিটে), ঊর্ধ্ব-পৃশ্নি (ওপৰমুখী-ছিটছিটে)—এইসকল মাৰুতসকলৰ। ফল্গূ (ফিকে), লোহিত-ঊৰ্ণী (ৰঙা উল-যুক্ত), পলক্ষী (দাগধৰা)—এইসকল সৰস্বতীৰ। প্লীহা-কৰ্ণ (প্লীহা-সদৃশ কাণ-যুক্ত), শুণ্ঠা-কৰ্ণ (কাটা/লপা কাণ-যুক্ত), অধ্যা-লোহ-কৰ্ণ (অতি ৰঙা কাণ-যুক্ত)—এইসকল ত্বষ্টৃৰ। কৃষ্ণ-গ্ৰীৱ (ক’লা গলাযুক্ত), শিতি-কক্ষ (শ্বেত কাঁধ/কক্ষ-যুক্ত), অঞ্জি-সক্থ (উজ্জ্বল উৰু-যুক্ত)—এইসকল ইন্দ্ৰ-অগ্নিৰ; কৃষ্ণাঞ্জি (ক’লা উৰু-যুক্ত), অল্পাঞ্জি (সৰু উৰু-যুক্ত), মহাঞ্জি (ডাঙৰ উৰু-যুক্ত)—এইসকল উষস্যাৰ।
Mantra 5
शि॒ल्पा वै॑श्वदे॒व्यो रोहि॑ण्य॒स्त्र्यव॑यो वा॒चेऽवि॑ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धा॒त्रे व॑त्सत॒र्यो दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः
শিল্পা (সু-গঠিত) বৈশ্বদেৱ্যঃ—সৰ্বদেৱসকলৰ বাবে; ৰোহিণ্যঃ (ৰুদ্ৰ/ৰঙা) ; ত্ৰ্যৱয়ৱঃ (তিন অঙ্গ-যুক্ত)। অৱিজ্ঞাতা (অচিনাক্ত) বাচে (বাক্-দেৱীৰ) বাবে; সরূপা (সমৰূপ) অদিত্যে; ধাত্ৰে ৱত্সতৰ্যঃ (বত্সসহ/বত্সধাৰী); দেৱানাং পত্নীভ্যঃ (দেৱপত্নীসকলৰ) বাবে দুধাৰু গাভীসমূহ।
Mantra 6
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒याः शि॑ति॒भ्रवो॒ वसू॑ना॒ᳪ रोहि॑ता रु॒द्राणा॑ᳪ श्वे॒ता अ॑वरो॒किण॑ आदि॒त्यानां॒ नभो॑रूपाः पार्ज॒न्याः
অগ্নিৰ যিসকল, সিহঁত কৃষ্ণগ্ৰীৱা (ক’লা-গলীয়া); বসুসকলৰ যিসকল, সিহঁত শিতিভ্ৰৱ (উজ্জ্বল-ভ্ৰূযুক্ত); ৰুদ্ৰসকলৰ যিসকল, সিহঁত ৰোহিত (ৰক্তিম); আদিত্যসকলৰ যিসকল, সিহঁত শ্বেত, অধঃৰেখাযুক্ত (অৱৰোকিণ); আৰু পাৰ্জন্যৰ যিসকল, সিহঁত নভোৰূপ (আকাশ-ৰূপ) ।
Mantra 7
उ॒न्न॒त ऋ॑ष॒भो वा॑म॒नस्त ऐ॑न्द्रवैष्ण॒वा उ॑न्न॒तः शि॑तिबा॒हुः शि॑तिपृ॒ष्ठस्त ऐ॑न्द्राबार्हस्प॒त्याः शुक॑रूपा वाजि॒नाः क॒ल्माषा॑ आग्निमारु॒ताः श्या॒माः पौ॒ष्णा:
উন্নত, ঋষভ (বৃষ) আৰু বামন—এইসকল ইন্দ্ৰ-ৱিষ্ণুৰ; উন্নত, শিতিবাহু (শ্বেত-বাহুযুক্ত), শিতিপৃষ্ঠ (শ্বেত-পৃষ্ঠযুক্ত)—এইসকল ইন্দ্ৰ-বৃহস্পতিৰ; শুকৰ-ৰূপা (বৰাহ-আকৃতি) বাজিক (বেগৱান/বলৱান)সকল; কল্মাষা (চিত্ৰবৰ্ণ/দাগযুক্ত) অগ্নি-মৰুতসকলৰ; শ্যামা (গাঢ়) পুষণৰ।
Mantra 8
एता॑ ऐन्द्रा॒ग्ना द्वि॑रू॒पा अ॑ग्नीषो॒मीया॑ वाम॒ना अ॑न॒ड्वाह॑ आग्नावैष्ण॒वा व॒शा मै॑त्रावरु॒ण्योऽन्यत॑एन्यो मै॒त्र्य॒:
এইসকল ইন্দ্ৰ-অগ্নিৰ, দ্বিৰূপা (দুই-ৰূপযুক্ত); অগ্নি-সোমীয়াসকল বামনা (খাটো); অনড্বাহ (জোঁত-গৰু/বাহক-বলদ) অগ্নি-ৱিষ্ণুৰ; বশা (বাঁজা গাই) মিত্র-বৰুণৰ; আৰু ‘অন্যতএন্য’ (অন্য-ৰূপ) মিত্রৰ।
Mantra 9
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒या ब॒भ्रव॑: सौ॒म्याः श्वे॒ता वा॑य॒व्या अवि॑ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धा॒त्रे व॑त्सत॒र्यो॒ दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः
কৃষ্ণগ্ৰীৱা (ক’লা-ডিঙি) আগ্নেয়; বভ্ৰব (বাদামী) সৌম্য; শ্বেত (বগা) বায়ব্য; যিসকল অচিনাক্ত, সিহঁত অদিতিৰ বাবে; যিসকল একে-ৰূপ (সৰূপা), সিহঁত ধাত্ৰৰ বাবে; আৰু বৎসধাৰী (বাছুৰ-ধৰা) স্ত্ৰী-পশুবোৰ দেৱতাসকলৰ পত্নীসকলৰ বাবে।
Mantra 10
कृ॒ष्णा भौ॒मा धू॒म्रा आ॑न्तरि॒क्षा बृ॒हन्तो॑ दि॒व्याः श॒बला॑ वैद्यु॒ताः सि॒ध्मास्ता॑र॒काः
কৃষ্ণ (ক’লা) ভূমা—পৃথিৱীৰ; ধূম্ৰ (ধোঁৱাটে) আন্তৰিক্ষা—মধ্যলোকৰ; বৃহন্ত (মহৎ) দিব্যা—স্বৰ্গীয়; শবলা (চিটা-চিটা) বৈদ্যুত—বিদ্যুতৰ; আৰু সিদ্ধ্মা (ছিট-ছিট দাগযুক্ত) তাৰকা—তৰা-সম্বন্ধীয়।
Mantra 11
धू॒म्रान्व॑स॒न्तायाल॑भते श्वे॒तान्ग्री॒ष्माय॑ कृ॒ष्णान्व॒र्षाभ्यो॑ऽरु॒णाञ्छ॒रदे॒ पृष॑तो हेम॒न्ताय॑ पि॒शङ्गा॒ञ्छिशि॑राय
ধূম্ৰান্ (ধোঁৱা-বৰ্ণ) বসন্তায় আলভতে; শ্বেতান্ গ্ৰীষ্মায়; কৃষ্ণান্ বৰ্ষাভ্যঃ; অৰুণান্ শৰদে; পৃষতঃ হেমন্তায়; পিশঙ্গান্ শিশিরায়।
Mantra 12
त्र्यव॑यो गाय॒त्र्यै पञ्चा॑वयस्त्रि॒ष्टुभे॑ दित्य॒वाहो॒ जग॑त्यै त्रिव॒त्सा अ॑नु॒ष्टुभे॑ तुर्य॒वाह॑ उ॒ष्णिहे॑
গায়ত্ৰীৰ বাবে ত্ৰ্যৱয় (তিন-অৱয়ৱযুক্ত) পশু; ত্ৰিষ্টুভৰ বাবে পঞ্চাৱয় (পাঁচ-অৱয়ৱযুক্ত); জগতীৰ বাবে ‘দিত্যৱাহ’ (দিন-বহনকাৰী) পশু; অনুষ্টুভৰ বাবে ত্ৰিবৎস (তিন-বছৰীয়া) পশু; উষ্ণিহৰ বাবে ‘তুৰ্যৱাহ’ (চতুৰ্থ-বহনকাৰী) পশু।
Mantra 13
प॒ष्ठ॒वाहो॒ वि॒राज॑ उ॒क्षाणो॑ बृह॒त्या ऋ॑ष॒भाः क॒कुभे॑ऽन॒ड्वाह॑: प॒ङ्क्त्यै धे॒नवो॑ऽतिच्छन्दसे
বিৰাজৰ বাবে ‘পষ্ঠৱাহ’ (পিঠি-বহনকাৰী) পশু; বৃহতীৰ বাবে উক্ষাণ (বৃষ); ককুভৰ বাবে ঋষভ (পাল-নায়ক); পঙ্ক্তীৰ বাবে অনড্বাহ (জোঁত-টনা বলদ); অতিচ্ছন্দসৰ বাবে ধেনু (দুধাল গাই)।
Mantra 15
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒या ब॒भ्रव॑: सौ॒म्या उ॑पध्व॒स्ताः सा॑वि॒त्रा व॑त्सत॒र्य॒: सारस्व॒त्य॒: श्या॒माः पौ॒ष्णाः पृश्न॑यो मारु॒ता ब॑हुरू॒पा वै॑श्वदे॒वा व॒शा द्या॑वापृथि॒वीया॑: ।। १ ४ ।। उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑ ऐन्द्रा॒ग्नाः कृ॒ष्णाः वा॑रु॒णाः पृश्न॑यो मारु॒ताः का॒यास्तू॑प॒राः
কৃষ্ণগ্ৰীৱা (ক’লা-গলীয়া) পশু আগ্নেয়; বভ্ৰু (বাদামী) সৌম্য; উপধ্বস্তা সাৱিত্ৰ; ৱৎসতৰ্য্য সারস্বতী; শ্যামা (গাঢ় বৰ্ণ) পৌষ্ণ; পৃশ্নি (ছিটা-ছিটা) মারুত; বহুরূপা বৈশ্বদেৱ; আৰু বশা (বাঁজা গাই) দ্যাৱাপৃথিৱীয়। এইবোৰক ‘সঞ্চৰা’ (ভ্ৰমণশীল) বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে—এতাই ঐন্দ্ৰাগ্ন, কৃষ্ণা, ৱাৰুণা, পৃশ্নি-মারুত, আৰু কায়াস্তূপৰা।
Mantra 17
अ॒ग्नयेऽनी॑कवते प्रथम॒जानाल॑भते म॒रुद्भ्य॑: सान्तप॒नेभ्य॑: सवा॒त्यान्म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्यो॒ बष्कि॑हान्म॒रुद्भ्य॑: क्री॒डिभ्य॑: सᳪसृ॒ष्टान्म॒रुद्भ्य॒: स्वत॑वद्भ्योऽनुसृ॒ष्टान् ।। १ ६ ।। उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑ ऐन्द्रा॒ग्नाः प्रा॑शृ॒ङ्गा मा॑हे॒न्द्रा ब॑हुरू॒पा वै॑श्वकर्म॒णाः
অগ্নয়ে—অনীকৱতে (অগ্রণী অগ্নি) প্ৰথমজান (প্ৰথমজন্মা) পশু গ্ৰহণ কৰে; মৰুদ্ভ্যঃ সান্তপনেভ্যঃ ‘সৱাত্য’ (savātya) গ্ৰহণ কৰে; মৰুদ্ভ্যঃ গৃহমেধিভ্যঃ ‘বষ্কিহা’ (baṣkihā) গ্ৰহণ কৰে; মৰুদ্ভ্যঃ ক্ৰীডিভ্যঃ ‘সংসৃষ্ট’ (saṃsṛṣṭa) গ্ৰহণ কৰে; মৰুদ্ভ্যঃ স্বতৱদ্ভ্যঃ ‘অনুসৃষ্ট’ (anusṛṣṭa) গ্ৰহণ কৰে। এইবোৰক ‘সঞ্চৰা’ বুলি কোৱা হৈছে—এতাবোৰ ঐন্দ্ৰাগ্ন, প্ৰাশৃঙ্গ, মাহেন্দ্ৰ, বহুৰূপ, আৰু বৈশ্বকৰ্মণ।
Mantra 18
धू॒म्रा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाᳪ सोम॑वतां ब॒भ्रवो॑ धू॒म्रनी॑काशाः पितॄ॒णां ब॑र्हि॒षदां॑ कृ॒ष्णा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाम॑ग्निष्वा॒त्तानां॑ कृ॒ष्णाः पृष॑न्तस्त्रैयम्ब॒काः
ধূম্ৰ-বৰ্ণ, বভ্ৰু-আভাযুক্ত—সোমৱন্ত পিতৃসকল; বভ্ৰু, ধূম্ৰ-আভাযুক্ত—বৰ্হিষদ পিতৃসকল; কৃষ্ণ, বভ্ৰু-আভাযুক্ত—অগ্নিষ্বাত্ত পিতৃসকল; কৃষ্ণ, পৃষন্ত (চিত্ৰ-বিন্দুযুক্ত)—ত্রৈয়ম্বক পিতৃসকল।
Mantra 19
उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑: शुनासी॒रीया॑: श्वे॒ता वा॑य॒व्या॒: श्वे॒ताः सौ॒र्याः
উক্ত এইসকল বিচৰণশীল—শুনাসীৰীয়াঃ; বায়ৱ্যসমূহ শ্বেত; সৌৰ্যসমূহো শ্বেত।
Mantra 20
व॒स॒न्ताय॑ क॒पिञ्ज॑ला॒नाल॑भते ग्री॒ष्माय॑ कल॒विङ्का॑न्व॒र्षाभ्य॑स्ति॒त्तिरी॑ञ्छ॒रदे॒ वर्ति॑का हेम॒न्ताय॒ कक॑रा॒ञ्छिशि॑राय॒ विक॑करान्
বসন্তৰ বাবে কপিঞ্জল পাখিসকল ধৰে; গ্ৰীষ্মৰ বাবে কলৱিঙ্কসকল; বৰ্ষাৰ বাবে তিত্তিৰিসকল; শৰৎৰ বাবে বটেৰ (ৱৰ্তিকা)সকল; হেমন্তৰ বাবে ককৰাসকল; শিশিৰৰ বাবে বিককৰাসকল।
Mantra 21
स॒मु॒द्राय॑ शिशु॒मारा॒नाल॑भते प॒र्जन्या॑य म॒ण्डूका॑न॒द्भ्यो मत्स्या॑न्मि॒त्राय॑ कुली॒पया॒न्वरु॑णाय ना॒क्रान्
সমুদ্ৰৰ বাবে শিশুমাৰসকল ধৰে; পৰ্জন্যৰ বাবে মণ্ডূকসকল (ব্যাঙ); জলসমূহৰ বাবে মৎস্যসকল; মিত্ৰৰ বাবে কুলীপয়াসকল; বৰুণৰ বাবে নাক্ৰসকল (কুমিৰ)।
Mantra 22
सोमा॑य ह॒ᳪसानाल॑भते वा॒यवे॑ ब॒लाका॑ इन्द्रा॒ग्निभ्यां॒ क्रुञ्चा॑न्मि॒त्राय॑ म॒द्गून्वरु॑णाय चक्रवा॒कान्
সোমৰ বাবে তেওঁ হংসসমূহ ধৰে; বায়ুৰ বাবে বলাকাসমূহ; ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নিৰ বাবে ক্ৰুঞ্চসমূহ; মিত্ৰৰ বাবে মদ্গূসমূহ; আৰু বৰুণৰ বাবে চক্ৰৱাকসমূহ।
Mantra 23
अ॒ग्नये॑ कु॒टरू॒नाल॑भते॒ वन॒स्पति॑भ्य॒ उलू॑कान॒ग्नीषोमा॑भ्यां॒ चाषा॑न॒श्विभ्यां॑ म॒यूरा॑न्मि॒त्रावरु॑णाभ्यां क॒पोता॑न्
অগ্নিৰ বাবে কুটৰূ-প্ৰাণীসমূহ ধৰে; বনস্পতিসকলৰ বাবে পেঁচাসমূহ; অগ্নি-সোমৰ বাবে চাষা-পক্ষীসমূহ; অশ্বিনদ্বয়ৰ বাবে ময়ূৰসমূহ; মিত্ৰ-বৰুণৰ বাবে কপোতসমূহ।
Mantra 24
सोमा॑य ल॒बानाल॑भते॒ त्वष्ट्रे॑ कौली॒कान्गो॑षा॒दीर्दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः कु॒लीका॑ देवजा॒मिभ्यो॒ऽग्नये॑ गृ॒हप॑तये पारु॒ष्णान्
সোমৰ বাবে লবা-প্ৰাণীসমূহ ধৰে; ত্বষ্টৃৰ বাবে কৌলীকাসমূহ; দেৱতাসকলৰ পত্নীসকলৰ বাবে গোষাদীসমূহ; দেৱ-জামিসকলৰ (দিব্য আত্মীয়) বাবে কুলীকা; আৰু গৃহপতি অগ্নিৰ বাবে পাৰুষ্ণাসমূহ।
Mantra 25
अह्ने॑ पा॒राव॑ता॒नाल॑भते॒ रात्र्यै॑ सीचा॒पूर॑होरा॒त्रयो॑: स॒न्धिभ्यो॑ ज॒तूर्मासे॑भ्यो दात्यौ॒हान्त्सं॑वत्स॒राय॑ मह॒तः सु॑प॒र्णान्
অহ্নে (দিনৰ বাবে) পাৰাৱত-পক্ষীসমূহ ধৰে; ৰাত্ৰ্যৈ (ৰাতিৰ বাবে) সীচাপূৰ-পক্ষী ধৰে; অহোৰাত্ৰয়োঃ সन्धিভ্যঃ (দিন-ৰাতিৰ সন্ধিসমূহৰ বাবে) চাতুৰ্মাস্য-শক্তিসমূহ, দাত্যৌহা ধৰে; আৰু সংৱৎসৰায় (বছৰৰ বাবে) মহৎ সুপৰ্ণান্—মহান সুন্দৰ-পাখিযুক্ত পক্ষীসমূহ ধৰে।
Mantra 26
भूम्या॑ आ॒खूनाल॑भते॒ऽन्तरि॑क्षाय पा॒ङ्क्त्रान्दि॒वे कशा॑न्दि॒ग्भ्यो न॑कु॒लान्बभ्रु॑कानवान्तरदि॒शाभ्य॑:
ভূম্যাঃ (পৃথিৱীৰ বাবে) আখূন্—ইঁদুৰসমূহ ধৰে; অন্তৰিক্ষায় (অন্তৰিক্ষৰ বাবে) পাঙ্ক্ত্ৰান্ ধৰে; দিবে (স্বৰ্গৰ বাবে) কশান্ ধৰে; দিগ্ভ্যঃ (দিশসমূহৰ বাবে) নকুলান্—নেউলসমূহ ধৰে; আৰু অৱান্তরদিশাভ্যঃ (মধ্যৱৰ্তী দিশসমূহৰ বাবে) বভ্ৰুকান্ ধৰে।
Mantra 27
वसु॑भ्य॒ ऋश्या॒नाल॑भते रु॒द्रेभ्यो॒ रुरू॑नादि॒त्येभ्यो॒ न्यङ्कू॒॒न्विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॑: पृष॒तान्त्सा॒ध्येभ्य॑: कुलु॒ङ्गान्
বসুভ্যঃ (বসুগণৰ বাবে) ঋশ্যান্ ধৰে; ৰুদ্ৰেভ্যঃ (ৰুদ্ৰগণৰ বাবে) ৰুরূন্ ধৰে; আদিত্যেভ্যঃ (আদিত্যগণৰ বাবে) ন্যঙ্কূন্ ধৰে; বিশ্বেভ্যঃ দেবেভ্যঃ (সৰ্বদেৱতাৰ বাবে) পৃষতান্—চিত্ৰবৰ্ণ/দাগযুক্ত বলি-পশুসমূহ ধৰে; আৰু সাধ্যেভ্যঃ (সাধ্যগণৰ বাবে) কুলুঙ্গান্ ধৰে।
Mantra 28
ईशा॑नाय॒ पर॑स्वत॒ आल॑भते मि॒त्राय॑ गौ॒रान्वरु॑णाय महि॒षान्बृह॒स्पत॑ये गव॒याँस्त्वष्ट्र॒ उष्ट्रा॑न्
ঈশানায় (ঈশান দেবতাৰ উদ্দেশ্যে) পৰস্বতলৈও (বলিদান-পশু) আলম্ভন কৰে; মিত্ৰায় গৌৰ (ফিকে-বৰ্ণ) পশুবোৰ; বৰুণায় মহিষবোৰ; বৃহস্পতয়ে গৱয়াঁ (বনৰ গৰু/বন্য গোমৃগজাত) পশুবোৰ; ত্বষ্টৃলৈ উষ্ট্ৰান্—উটবোৰ।
Mantra 29
प्र॒जाप॑तये॒ पुरु॑षान्ह॒स्तिन॒ आल॑भते वा॒चे प्लुषीँ॒श्चक्षु॑षे म॒शका॒ञ्छ्रोत्रा॑य॒ भृङ्गा॑:
প্ৰজাপতয়ে পুৰুষান্ আৰু হস্তিনঃ—মানুহ আৰু হাতী—আলম্ভন কৰে; বাচে প্লুষীঁশ্ (প্লুষী-প্ৰাণীসমূহ); চক্কুষে মশকান্—মহ; শ্ৰোত্ৰায় ভৃঙ্গাঃ—মৌমাছি।
Mantra 30
प्र॒जाप॑तये च वा॒यवे॑ च गोमृ॒गो वरु॑णायार॒ण्यो मे॒षो य॒माय॒ कृष्णो॑ मनुष्यरा॒जाय॑ म॒र्कट॑: शार्दू॒लाय॑ रो॒हिदृ॑ष॒भाय॑ गव॒यी क्षि॑प्रश्ये॒नाय॒ वर्ति॑का॒ नील॑ङ्गो॒: कृमि॑: समु॒द्राय॑ शिशु॒मारो॑ हि॒मव॑ते ह॒स्ती
প্ৰজাপতয়ে চ বায়বে চ গোমৃগঃ; বৰুণায় অৰণ্যো মেষঃ—বনৰ মেষ; যমায় কৃষ্ণঃ—ক’লা (বলিদান-পশু); মনুষ্যরাজায় মর্কটঃ—বান্দৰ; শার্দূলায় (বলিদান-পশু); ৰোহিদৃষভায় গৱয়ী; ক্ষিপ্রশ্যেনায় বর্তিকা—বটেৰ/কুৱেল; নীলঙ্গোঃ কৃমিঃ—নীল-অঙ্গবিশিষ্টৰ বাবে কৃমি; সমুদ্রায় শিশুমারঃ; হিমবতে হস্তী—হিমালয়ৰ বাবে হাতী।
Mantra 31
म॒युः प्रा॑जाप॒त्य उ॒लो ह॒लिक्ष्णो॑ वृषद॒ᳪशस्ते धा॒त्रे दि॒शां क॒ङ्को धुङ्क्षा॑ग्ने॒यी क॑ल॒विङ्को॑ लोहिता॒हिः पु॑ष्करसा॒दस्ते त्वा॒ष्ट्रा वा॒चे क्रुञ्च॑:
ময়ূৰ—প্ৰজাপতিৰ (অৰ্পণ); উলূক (পেঁচা); হলিক্ষ্ণ; বৃষদংশ—এইসকল ধাত্ৰে। দিশাসকলৰ বাবে কঙ্ক; অগ্নেয়ী ধুঙ্ক্ষা; কলবিঙ্ক; লোহিত সৰ্প; পুষ্কৰ-সাদ (পদ্মবাসী)—এইসকল ত্বষ্ট্ৰৰ। বাক্ (বাণী)ৰ বাবে ক্ৰুঞ্চ (সাৰস)।
Mantra 32
सोमा॑य कुलु॒ङ्ग आ॑र॒ण्योऽजो न॑कु॒लः शका॒ ते पौ॒ष्णाः क्रो॒ष्टा मा॒योरिन्द्र॑स्य गौरमृ॒गः पि॒द्वो न्यङ्कु॑: कक्क॒टस्तेऽनु॑मत्यै प्रति॒श्रुत्का॑यै चक्रवा॒कः
সোমৰ বাবে কুলুঙ্গ; আৰণ্য অজ (বনৰ ছাগলী); নকুল (মঙগুস); শকা—এইসকল পূষ্ণাৰ। ক্ৰোষ্টা (শিয়াল); মায়ুৰ বাবে—ইন্দ্ৰৰ গৌৰ-মৃগ; পিদ্ব; ন্যঙ্কু; কক্কট (কেঁকোৰা)—এইসকল। অনুমতি আৰু প্ৰতিশ্ৰুত্কাৰ বাবে চক্ৰৱাক (ৰক্তহংস)।
Mantra 33
सौ॒री ब॒लाका॑ शा॒र्गः सृ॑ज॒यः श॒याण्ड॑क॒स्ते मै॒त्राः सर॑स्वत्यै॒ शारि॑ः पुरुष॒वाक् श्वा॒विद्भौ॒मी शा॑र्दू॒लो वृक॒ः पृदा॑कु॒स्ते म॒न्यवे॒ सर॑स्वते॒ शुक॑ः पुरुष॒वाक्
সৌৰী (সূৰ্য-সম্বন্ধীয় পক্ষী), বলাকা (ক্ৰৌঞ্চ), শাৰ্গ, সৃজয়, শয়াণ্ডক (বাসা-বাঁধি ডিম পতা)—এইসকল মৈত্ৰ (মৈত্ৰ-দেৱতাৰ) নিবেদ্য, সৰস্বতীলৈ। শাৰি, পুৰুষবাক্ (মানৱবাক্য অনুকৰণকাৰী পক্ষী); শ্বাবিদ্ (শল্যক/সজাৰু), ভৌমী (ভূমিজ প্ৰাণী); শাৰ্দূল (বাঘ), বৃক (নেকুৰা/নেকুৰা-জাতীয়), পৃদাকু (চিত্ৰিত পশু)—এইসকল মন্যু আৰু সৰস্বতলৈ। শুক (টিয়া), পুৰুষবাক্ (মানৱবাক্য অনুকৰণকাৰী পক্ষী)।
Mantra 34
सु॒प॒र्णः पा॑र्ज॒न्य आ॒तिर्वा॑ह॒सो दर्वि॑दा॒ ते वा॒यवे॒ बृह॒स्पत॑ये वा॒चस्पत॑ये पैङ्गरा॒जो॒ऽल॒ज आ॑न्तरि॒क्षः प्ल॒वो म॒द्गुर्मत्स्य॒स्ते न॑दीप॒त॑ये द्यावापृथि॒वीय॑ः कू॒र्मः
সুপৰ্ণ (সুন্দৰ-পাখি-যুক্ত পক্ষী), পাৰ্জন্য, আতি, বাহস (বহনকাৰী), দৰবিদা (কাঠ-ফালি কৰা)—এইসকল বায়ু, বৃহস্পতী আৰু বাচস্পতিলৈ। পাইঙ্গরাজ, অলজ, আন্তৰিক্ষ (আকাশীয় প্ৰাণী); প্লৱ (ভাসমান), মদ্গু (ডুবুৰি-পক্ষী), মৎস্য—এইসকল নদীপতি (নদীৰ অধিপতি)লৈ। দ্যাৱাপৃথিবীয় (দ্যৌ-পৃথিবী-সম্বন্ধীয়): কূৰ্ম (কচ্ছপ)।
Mantra 35
पु॒रु॒ष॒मृ॒गश्च॒न्द्रम॑सो गो॒धा काल॑का दार्वाघा॒टस्ते वन॒स्पती॑नां कृक॒वाकु॑ः सावि॒त्रो ह॒ᳪसो वात॑स्य ना॒क्रो मक॑रः कुली॒पय॒स्तेऽकू॑पारस्य ह्रि॒यै शल्य॑कः
পুরুষমৃগ চন্দ্ৰমাৰ; গোধা, কালকা, দাৰ্বাঘাট—এইসকল বনস্পতীনাম্ (অৰণ্যৰ অধিপতি/বনদেৱতা)ৰ। কৃকৱাকু সাৱিত্ৰৰ; হংস বায়ুৰ। নাক্ৰ (কুমিৰ), মকৰ, কুলীপয়—এইসকল অকূপাৰৰ; হ্ৰি (লজ্জা/শ্ৰী-সদৃশ মাধুৰ্য)লৈ শল্যক।
Mantra 36
ए॒ण्यह्नो॑ म॒ण्डूको॒ मूषि॑का ति॒त्तिरि॒स्ते स॒र्पाणां॑ लोपा॒श आ॑श्वि॒नः कृष्णो॒ रात्र्या॒ ऋक्षो॑ ज॒तूः सु॑षि॒लीका॒ त इ॑तरज॒नानां॒ जह॑का वैष्ण॒वी
এণ্যহ্নৰ (দেৱতাৰ) অধীন ব্যাঙ, ইঁদুৰ আৰু তিত্তিৰি (পাৰ্ট্ৰিজ)। সৰ্পসমূহৰ (অধীন) লোপাশ। অশ্বিনৰ (অধীন) কৃষ্ণ; ৰাত্ৰীৰ (অধীন) ঋক্ষ (ভালুক), জাতূ আৰু সুসিলীকা। ‘ইতৰজন’ৰ (অধীন) জহকা আৰু বৈষ্ণৱী।
Mantra 37
अ॒न्य॒वा॒पो॒ऽर्धमा॒साना॒मृश्यो॑ म॒यूर॑ः सुप॒र्णस्ते ग॑न्ध॒र्वाणा॑म॒पामु॒द्रो मा॒सां क॒श्यपो॑ रो॒हित्कु॑ण्डृ॒णाची॑ गो॒लत्ति॑का॒ ते॑ऽप्स॒रसां॑ मृ॒त्यवे॑ऽसि॒तः
অন্যৱাপো অর্ধমাসসমূহৰ (অধীন)। ঋশ্য, ময়ূৰ আৰু সুপৰ্ণ—এইসকল গন্ধৰ্বসকলৰ (অধীন)। অপামুদ্ৰ মাসসমূহৰ (অধীন): কশ্যপ, ৰোহিত, কুণ্ডৃণাচী, গোলত্তিকা—এইসকল অপ্সৰাসসকলৰ (অধীন)। মৃত্যুৰ বাবে কৃষ্ণ (বলিদান-পশু) নিৰ্দিষ্ট।
Mantra 38
व॒र्षा॒हूरृ॒तू॒ना॑मा॒खुः कशो॑ मान्था॒लस्ते पि॑तॄ॒णां बला॑याजग॒रो वसू॑नां क॒पिञ्ज॑लः क॒पोत॒ उलू॑कः श॒शस्ते निरृ॑त्यै॒ वरु॑णायार॒ण्यो मे॒षः
ঋতুসকলৰ বাবে বৰ্ষাহূ; মূষক (ইঁদুৰ) আৰু কশ; পিতৃলোকৰ বাবে মান্থাল; বলৰ বাবে অজগৰ; বসুসকলৰ বাবে কপিঞ্জল; নিৰৃত্যৈৰ বাবে কপোত, উলূক, শশ; আৰু বৰুণৰ বাবে অৰণ্য-মেষ।
Mantra 39
श्वि॒त्र आ॑दि॒त्याना॒मुष्ट्रो॒ घृणी॑वान्वार्ध्रीन॒सस्ते म॒त्या अर॑ण्याय सृम॒रो रुरू॑ रौ॒द्रः क्वयि॑: कु॒टरु॑र्दात्यौ॒हस्ते वा॒जिनां॒ कामा॑य पि॒कः
আদিত্যসকলৰ বাবে শ্বিত্র; দীপ্তিমান উষ্ট্ৰ আৰু বাৰ্ধ্ৰীণস—এইবোৰ মৰ্ত্যলোকৰ বাবে; অৰণ্যৰ বাবে সৃমৰ; ৰুরু; ৰৌদ্ৰ-সদৃশ (পশু); ক্বয়ি; কুটৰু; দাত্যৌহ; বাজিক (দ্ৰুতগামী) সকলৰ বাবে; কামৰ বাবে পিক (কোকিল)।
Mantra 40
ख॒ङ्गो वै॑श्वदे॒वः श्वा कृ॒ष्णः क॒र्णो ग॑र्द॒भस्त॒रक्षु॒स्ते रक्ष॑सा॒मिन्द्रा॑य सूक॒रः सि॒ᳪहो मा॑रु॒त: कृ॑कला॒सः पिप्प॑का श॒कुनि॒स्ते श॑र॒व्या॒यै॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ पृष॒तः
বিশ্বদেৱসকলৰ বাবে খঙ্গ; ৰাক্ষসসকলৰ বাবে কৃষ্ণ শ্বান (ক’লা কুকুৰ), কৰ্ণ, গৰ্দভ, তাৰক্ষু; ইন্দ্ৰৰ বাবে সূকৰ; সিংহ মাৰুতীয়; শৰব্যায়ৈৰ বাবে কৃকলাস, পিপ্পকা, শকুনি; আৰু বিশ্বদেৱসকলৰ বাবে পৃষত (চিত্ৰিত/দাগযুক্ত)।
Frequently Asked Questions
It centers on Ashvamedha procedures, especially ālambhana—ritually selecting/seizing specific animals and birds—and dedicating each to the correct deity, season, direction, or cosmic region.
Because visible marks function as ritual identifiers: they ensure the victim matches the intended devatā and cosmic function, preventing misdedication and preserving ṛta (right order) within the sacrifice.
Through assignments that ‘take hold’ of representatives for earth/mid-air/heaven, directions and intermediate directions, waters and rain, and also for seasons, day/night, twilights, Cāturmāsya, and the year—making yajña a complete cosmogram.