Shukla Yajur Veda — Adhyaya 20, Mantra 45
Rishi: RV-derived Indra/vanaspati complex; transmitted in the Vājasaneyin line
Devata: Indra (primary), with Vanaspati as ritual agent
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
वन॒स्पति॒रव॑सृष्टो॒ न पाशै॒स्त्मन्या॑ सम॒ञ्जञ्छ॑मि॒ता न दे॒वः । इन्द्र॑स्य ह॒व्यैर्ज॒ठरं॑ पृणा॒नः स्वदा॑ति य॒ज्ञं मधु॑ना घृ॒तेन॑
Transliteration
vanaspátir avasṛ́ṣṭo ná pā́śais tmanýā samáñjañ chamitā́ ná deváḥ | índrasya havyáir jáṭharaṃ pṛṇānáḥ svádāti yajñáṃ mádhunā ghṛténa
Translation
বনস্পতিয়ে যেন বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ, নিজে নিজে অভিষেক কৰি—দৈৱ শমিতৃৰ দৰে—ইন্দ্ৰৰ উদৰ হব্যেৰে পূৰ্ণ কৰি, মধু আৰু ঘৃতৰে যজ্ঞক সুৱাদু কৰে।
Padapatha (Word Analysis)
वनस्पतिः । अवसृष्टः । न । पाशैः । त्मन्या । सम्-अञ्जन् । शमिता । न । देवः । इन्द्रस्य । हव्यैः । जठरम् । पृणानः । स्वदाति । यज्ञम् । मधुना । घृतेन
Word by Word
वनस्पतिःthe lord of the forest; the tree
वनस्पतिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
अवसृष्टःreleased, let loose
अवसृष्टः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Root√सृज् (सृजति) + अव (उपसर्ग) → अवसृष्ट (कृदन्त)
नnot
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
पाशैःwith bonds/ropes
पाशैः:
करण
TypeNoun
Rootपाश (प्रातिपदिक)
त्मन्याby its own force/nature
त्मन्या:
करण
TypeNoun
Rootत्मन्या (प्रातिपदिक; ‘स्व-शक्ति/स्वभाव’ इत्यर्थे)
समञ्जन्joining, fitting together
समञ्जन्:
कर्तृ (क्रियाविशेषण-भावः)
TypeVerb (participle)
Root√अञ्ज् (अञ्जति) + सम् (उपसर्ग) → समञ्जन् (कृदन्त)
छमिताthe forbearing one; patient
छमिता:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeNoun/Adjective (agent/quality)
Root√छम्/क्षम् (क्षाम्यति/क्षमते) → छमित (कृदन्त)
नas/like (contextual)
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
देवःa god; the god
देवः:
कर्तृ (उपमानपद)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
हव्यैःwith oblations
हव्यैः:
करण
TypeNoun
Rootहव्य (प्रातिपदिक)
जठरम्belly; stomach
जठरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootजठर (प्रातिपदिक)
पृणानःfilling, satisfying
पृणानः:
कर्तृ (क्रियाविशेषण-भावः)
TypeVerb (participle)
Root√पॄ/पृ (पृणाति) → पृणान (कृदन्त)
स्वदातिtastes sweet; gives relish
स्वदाति:
क्रिया
TypeVerb
Root√स्वद् (स्वदते/स्वदति) → स्वदाति (तिङन्त)
यज्ञम्the sacrifice
यज्ञम्:
कर्म
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
मधुनाwith sweetness; with honey
मधुना:
करण
TypeNoun
Rootमधु (प्रातिपदिक)
घृतेनwith ghee
घृतेन:
करण
TypeNoun
Rootघृत (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraV
VanaspatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes