Shukla Yajur Veda — Adhyaya 15, Mantra 23
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh (ṛc-like structure; employed within yajus collection)
Samhita Patha (Devanagari)
भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च ने॒ता यत्रा॑ नि॒युद्भि॒: सच॑से शि॒वाभि॑: । दि॒वि मू॒र्धानं॑ दधिषे स्व॒र्षां जि॒ह्वाम॑ग्ने चकृषे हव्य॒वाह॑म्
Transliteration
bhúvo yajñásya rájasaś ca netā́ yátrā niyúdbhiḥ sácase śivā́bhiḥ | diví mū̱rdhā́naṃ dadhise svar-sā́ṃ jihvā́m agne cakṛṣe havyavā́ham
Translation
ভুবন, যজ্ঞ আৰু ৰজস্ (আকাশীয় অঞ্চল)ৰ নেতা তুমি; য’ত তুমি শিৱ, নিয়ুত্ (যোজিত) শক্তিসমূহৰ সৈতে সংযুক্ত হওঁ। স্বৰ্গত তুমি তোমাৰ মূৰ্ধা স্থাপন কৰাঁ; স্বৰ্গ-জয়ী জিহ্বা, হে অগ্নি, তুমি গঢ়িলা—হব্যবাহক ৰূপে।
Padapatha (Word Analysis)
भुवः॑ । य॒ज्ञस्य॑ । रज॑सः । च॒ । ने॒ता । यत्र॑ । नि॒युद्भिः॑ । सच॑से । शि॒वाभिः॑ । दि॒वि । मू॒र्धान॑म् । द॒धि॒षे॒ । स्व॒र्-सा॑म् । जि॒ह्वाम् । अ॒ग्ने॒ । च॒कृ॒षे॒ । ह॒व्य॒वाह॑म्
Word by Word
भुवःof the world/earth (bhūḥ)
भुवः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootभुवस् (प्रातिपदिक)
यज्ञस्यof the sacrifice
यज्ञस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
रजसःof the mid-region/space (rajas)
रजसः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
नेताleader/guide
नेता:
कर्तृ (of implied ‘असि’)
TypeNoun
Rootनेतृ (प्रातिपदिक)
यत्रwhere
यत्र:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootयत्र
नियुद्भिःwith harnessed teams/reins
नियुद्भिः:
करण
TypeNoun
Rootनियुत् (प्रातिपदिक)
सचसेyou associate/consort (with)
सचसे:
क्रिया
TypeVerb
Rootसच् (धातु)
शिवाभिःwith auspicious (ones)
शिवाभिः:
करण (with ‘नियुद्भिः’ as co-instrument)
TypeAdjective
Rootशिव (प्रातिपदिक)
दिविin heaven
दिवि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
मूर्धानम्head/top
मूर्धानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
दधिषेyou have placed/you set
दधिषे:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु)
स्वर्षाम्resounding/bright-sounding
स्वर्षाम्:
कर्म (as qualifier)
TypeAdjective
Rootस्वर्षा (प्रातिपदिक)
जिह्वाम्tongue
जिह्वाम्:
कर्म
TypeNoun
Rootजिह्वा (प्रातिपदिक)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
चकृषेyou have made/you fashioned
चकृषे:
क्रिया
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
हव्यवाहम्the oblation-carrier (fire)
हव्यवाहम्:
कर्म
TypeNoun
Rootहव्यवाह (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes