Brahmā–Viṣṇu Garva-vādaḥ (The Dispute of Pride Between Brahmā and Viṣṇu)
এই অধ্যায়ত নন্দিকেশ্বৰে কাহিনীৰূপে এটা প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। শেষশয্যাত বিশ্ৰামৰত বিষ্ণু পৰিষদবেষ্টিত হৈ থাকোঁতে ব্ৰহ্মা হঠাতে আহি সেই দৃশ্যৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন তোলে। ব্ৰহ্মা শ্ৰেষ্ঠতাৰ গৰ্বে বিষ্ণুক উঠিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু নিজক গুৰুসম মানিবলৈ কয়, ডাঙৰ আহিলে অহংকাৰ অনুচিত বুলি কৈ দৰ্প প্ৰকাশ কৰে। বিষ্ণুৱে উত্তৰত কয়—ব্ৰহ্মা নাভিকমলজাত আৰু সমগ্ৰ জগত বিষ্ণুতেই অধিষ্ঠিত; ব্ৰহ্মাৰ আগমনক তেওঁ ধৃষ্টতা, যেন অধিকাৰ হৰণৰ দৰে বুলি গণ্য কৰে। তাৰ পিছত দুয়ো ‘মইয়েই শ্ৰেষ্ঠ’ বুলি পৰস্পৰ বিতৰ্ক বঢ়াই সংঘৰ্ষ আৰম্ভ কৰে। গূঢ় শিক্ষা—অহংকাৰৰ বন্ধনত মহাদেৱতাসকলেও মোহ আৰু প্ৰতিযোগিতাত পৰে; সেয়ে শিৱেই পৰম, বিবাদাতীত নিৰ্ণায়ক আৰু আশ্ৰয়।
Shlokas
Verse 1
नंदिकेश्वर उवाच । पुरा कदाचिद्योगींद्र विष्णुर्विषधरासनः । सुष्वाप परया भूत्या स्वानुगैरपि संवृतः
নন্দিকেশ্বৰ ক’লে—পুৰাতন কালত এবাৰ যোগীসকলৰ অধীশ্বৰ বিষ্ণু, শেষনাগৰ শয্যাত আসীন হৈ, পৰম ঐশ্বৰ্যৰে বিভূষিত, নিজৰ অনুচৰসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত অৱস্থাত গভীৰ নিদ্ৰাত লীন হ’ল।
Verse 2
यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः । अपृच्छत्पुंडरीकाक्षं शयनं सर्वसुन्दरम्
যদৃচ্ছায় তাত ব্রহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰহ্মা উপস্থিত হ’ল। তেওঁ সৰ্বসুন্দৰ শয্যাত শায়িত পুণ্ডৰীকাক্ষ (বিষ্ণু)ক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 3
कस्त्वं पुरुषवच्छेषे दृष्ट्वा मामपि दृप्तवत् । उत्तिष्ठ वत्स मां पश्य तव नाथमिहागतम्
“তুমি কোন? মানুহৰ দৰে ইয়াত পৰি আছা আৰু মোকো দম্ভৰে চাই আছা? উঠা, বৎস—মোক চোৱা; তোমাৰ নাথ ইয়ালৈ আহিছে।”
Verse 4
आगतं गुरुमाराध्यं दृष्ट्वा यो दृप्तवच्चरेत् । द्रो हिणस्तस्य मूढस्य प्रायश्चित्तं विधीयते
আৰাধ্য গুৰুৰ আগমন দেখি যি কোনোবাই দম্ভেৰে আচৰণ কৰে, সেই গুৰুদ্ৰোহী মোহগ্ৰস্ত অপৰাধীৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান কৰা হৈছে।
Verse 5
इति श्रुत्वा वचः क्रुद्धो बहिः शांतवदाचरत् । स्वस्ति ते स्वागतं वत्स तिष्ठ पीठमितो विश
সেই বাক্য শুনি অন্তৰে ক্ৰুদ্ধ হ’লেও বাহিৰে শান্ত যেন আচৰণ কৰিলে। ক’লে—“তোমাৰ মঙ্গল হওক। স্বাগতম, বৎস! এই পীঠত বহা—ভিতৰলৈ আহা।”
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां षष्ठोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ বিদ্যেশ্বৰ-সংহিতাৰ ষষ্ঠ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 7
पितामहश्च जगतः पाता च तव वत्सक । विष्णुरुवाच । मत्स्थं जगदिदं वत्स मनुषे त्वं हि चोरवत्
“তুমি জগতৰ পিতামহ আৰু তাৰ পালনকৰ্তাও, বৎস!” বিষ্ণুৱে ক’লে—“এই সমগ্ৰ জগত মোৰ ভিতৰতেই অৱস্থিত, পুত্ৰ; তথাপি তুমি একে নিজৰ বুলি চোৰৰ দৰে ক’লা।”
Verse 8
मन्नाभिकमलाज्जातः पुत्रस्त्वं भाषसे वृथा । नंदिकेश्वर उवाच । एवं हि वदतोस्तत्र मुग्धयोरजयोस्तदा
মোৰ নাভি-পদ্মৰ পৰা জন্ম লোৱা তুমি মোৰ পুত্ৰ—তথাপি বৃথা কথা কৈছা। নন্দিকেশ্বৰ ক’লে—সেই সময়ত তাত সেই দুয়ো, মোহগ্ৰস্ত আৰু অজেয়, এইদৰে কথা কৈ আছিল।
Verse 9
अहमेव बरो न त्वमहं प्रभुरहं प्रभुः । परस्परं हंतुकामौ चक्रतुः समरोद्यमम्
“শ্ৰেষ্ঠ মইয়েই, তুমি নহয়; মই প্ৰভু, মইয়েই প্ৰভু”—এনেদৰে কৈ, পৰস্পৰক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ, তেওঁলোকে দুয়ো যুদ্ধৰ উদ্যোগ কৰিলে।
Verse 10
युयुधातेऽमरौ वीरौ हंसपक्षींद्र वाहनौ । वैरंच्या वैष्णवाश्चैवं मिथो युयुधिरे तदा
তেতিয়া সেই দুজন বীৰ দেৱ—হংসবাহন আৰু পক্ষিৰাজবাহন—পৰস্পৰ যুদ্ধ কৰিলে। ব্ৰহ্মাৰ সেনা আৰু বিষ্ণুৰ সেনাও একে-অপৰে সৈতে যুঁজিলে।
Verse 11
तावद्विमानगतयः सर्वा वै देवजातयः । दिदृक्षवः समाजग्मुः समरं तं महाद्भुतम्
তেতিয়া সকলো দেৱগণ দিৱ্য বিমানত আৰূঢ় হৈ, সেই অতি আশ্চৰ্য যুদ্ধ চাবলৈ আগ্ৰহেৰে একেলগে সমবেত হ’ল।
Verse 12
क्षिपंतः पुष्पवर्षाणि पश्यंतः स्वैरमंबरे । सुपर्णवाहनस्तत्र क्रुद्धो वै ब्रह्मवक्षसि
তেওঁলোকে পুষ্পবৃষ্টি ছটিয়াই আকাশত স্বচ্ছন্দে চাই আছিল; তেতিয়া সুপৰ্ণবাহন ভগৱান বিষ্ণু ব্ৰহ্মাৰ দৰ্পত ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 13
मुमोच बाणानसहानस्त्रांश्च विविधान्बहून् । मुमोचाऽथ विधिः क्रुद्धो विष्णोरुरसि दुःसहान्
তেওঁ বহু প্ৰকাৰৰ অস্ত্ৰ আৰু অসহ্য বাণ নিক্ষেপ কৰিলে। তাৰপিছত ক্ৰুদ্ধ বিধি (ব্ৰহ্মা) বিষ্ণুৰ বক্ষত দুঃসহ শৰ প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 14
बाणाननलसंकाशानस्त्रांश्च बहुशस्तदा । तदाश्चर्यमिति स्पष्टं तयोः समरगोचरम्
তেতিয়া সেই সমৰত অগ্নিসদৃশ জ্বলি উঠা বাণসহ বহু অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ বাৰে বাৰে নিক্ষেপ কৰা হ’ল। ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁলোক দুজনৰ মুখামুখি সংঘৰ্ষ স্পষ্টকৈ অতি বিস্ময়কৰ আছিল।
Verse 15
समीक्ष्य दैवतगणाः शशंसुर्भृशमाकुलाः । ततो विष्णुः सुसंक्रुद्धः श्वसन्व्यसनकर्शितः
এই দৃশ্য দেখি দেৱগণ অতি ব্যাকুল হৈ ভয়তে চিঞৰি উঠিল। তেতিয়া বিষ্ণু প্ৰবল ক্ৰোধে উদ্দীপ্ত হৈ, গধুৰে শ্বাস লৈ, ক্লেশ-ব্যসনত ক্ষীণ হৈ তৎক্ষণাৎ প্ৰতিক্ৰিয়া কৰিলে।
Verse 16
माहेश्वरास्त्रं मतिमान् संदधे ब्रह्मणोपरि । ततो ब्रह्मा भृशं क्रुद्धः कंपयन्विश्वमेव हि
তেতিয়া সেই মতিৱানে ব্ৰহ্মাৰ ওপৰত মাহেশ্বৰ অস্ত্ৰ সংধান কৰিলে। তাৰপাছত ব্ৰহ্মা অতি ক্ৰুদ্ধ হৈ সমগ্ৰ বিশ্বক কঁপাই তুলিলে।
Verse 17
अस्त्रं पाशुपतं घोरं संदधे विष्णुवक्षसि । ततस्तदुत्थितं व्योम्नि तपनायुतसन्निभम्
তেওঁ বিষ্ণুৰ বক্ষস্থলত ভয়ংকৰ পাশুপত অস্ত্ৰ সংধান কৰিলে। তাৰপাছত সেই অস্ত্ৰ আকাশলৈ উঠি দহ হাজাৰ সূৰ্যৰ দৰে জ্বলি উঠিল।
Verse 18
सहस्रमुखमत्युग्रं चंडवातभयंकरम् । अस्त्रद्वयमिदं तत्र ब्रह्मविष्ण्वोर्भयंकरम्
তাত সহস্ৰমুখ, অতি উগ্ৰ আৰু চণ্ডবাতৰ দৰে ভয়ংকৰ দুটা অস্ত্ৰ উদ্ভৱ হ’ল; সেয়া ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰো বাবে ভয়ৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 19
इत्थं बभूव समरो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् । ततो देवगणाः सर्वे विषण्णा भृशमाकुलाः । ऊचुः परस्परं तात राजक्षोभे यथा द्विजाः
এইদৰে ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ মাজত পৰস্পৰ যুদ্ধ চলিল। তেতিয়া সকলো দেবগণ গভীৰ বিষণ্ণ আৰু অতিশয় আকুল হৈ, ৰাজ্যত অস্থিৰতা উঠিলে পণ্ডিত দ্বিজসকলে যিদৰে পৰামৰ্শ কৰে, তেনেদৰে পৰস্পৰে কথা পাতিল।
Verse 20
सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरो भावोप्यनुग्रहः । यस्मात्प्रवर्तते तस्मै ब्रह्मणे च त्रिशूलिने
সৃষ্টি, স্থিতি, সংহাৰ, তিৰোভাৱ (আৱৰণ) আৰু অনুগ্ৰহ—এই সকলো যিজনৰ পৰা প্ৰৱৰ্তে, সেই পৰব্ৰহ্ম ত্ৰিশূলধাৰী শিৱক নমস্কাৰ।
Verse 22
अशक्यमन्यैर्यदनुग्रहं विना तृणक्षयोप्यत्र यदृच्छया क्वचित् । इति देवाभयं कृत्वा विचिन्वंतः शिवक्षयम् । जग्मुः कैलासशिखरं यत्रास्ते चंद्र शेखरः
“তেওঁৰ অনুগ্ৰহ নাথাকিলে আন কাকো ই সম্ভৱ নহয়; ইয়াত তৃণৰ ক্ষয়ো কেতিয়াবা কেৱল যাদৃচ্ছাতেই ঘটে।” এইদৰে ভাবি দেবগণ অভয় কৰি শিৱৰ ‘অন্ত/সীমা’ বিচাৰি কৈলাসশিখৰলৈ গ’ল, য’ত চন্দ্ৰশেখৰ শিৱ অধিষ্ঠিত।
Verse 23
दृष्ट्वैवममरा हृष्टाः पदंतत्पारमेश्वरम् । प्रणेमुः प्रणवाकारं प्रविष्टास्तत्र सद्मनि
এনেদৰে পৰমেশ্বৰৰ পৰমধাম দেখি দেৱসকল আনন্দিত হ’ল। তেওঁলোকে প্ৰণৱ-স্বৰূপ প্ৰভুক প্ৰণাম কৰি পাছত সেই দিব্য সদনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 24
तेपि तत्र सभामध्ये मंडपे मणिविष्टरे । विराजमानमुमया ददृशुर्देवपुंगवम्
তেওঁলোকেও তাত সভামধ্যৰ মণ্ডপত মণিময় আসনত উমাৰ সৈতে বিরাজমান দেৱশ্ৰেষ্ঠ ভগৱান শিৱক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 25
सव्योत्तरेतरपदं तदर्हितकरां बुजम् । स्वगणैः सर्वतो जुष्टं सर्वलक्षणलक्षितम्
তেওঁৰ বাঁও আৰু সোঁ পদযুগল নিখুঁত সমতাত স্থিত আছিল, আৰু তেওঁৰ পদ্মহস্ত যথোচিত মুদ্ৰাৰে শোভিত আছিল। চাৰিওফালে স্বগণসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত, তেওঁ সকলো শুভলক্ষণে লক্ষিত আছিল।
Verse 26
वीज्यमानं विशेषजैः स्त्रीजनैस्तीव्रभावनैः । शस्यमानं सदावेदैरनुगृह्णंतमीश्वरम्
উত্তম আচৰণসম্পন্ন, তীব্ৰ ভক্তিভাৱনাত নিমগ্ন নাৰীসকলে তেওঁক চামৰেৰে বীজিছিল। বেদসমূহে সদায় তেওঁৰ স্তৱ কৰিছিল, আৰু সেই পৰম ঈশ্বৰে সকলোকে অনুগ্ৰহ দান কৰিছিল।
Verse 27
दृष्ट्वैवमीशममराः संतोषसलिलेक्षणाः । दंडवद्दूरतो वत्स नमश्चक्रुर्महागणाः
এইদৰে ঈশ্বৰক দেখি দেৱসকলৰ চকু সন্তোষজনিত অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল। দূৰৰ পৰা দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি, হে বৎস, মহাগণসকলে নমস্কাৰ কৰিলে।
Verse 28
तानवेक्ष्य पतिर्देवान्समीपे चाह्वयद्गणैः । अथ संह्लादयन्देवान्देवो देवशिखामणिः । अवोचदर्थगंभीरं वचनं मधुमंगलम्
সেই দেৱতাসকলক দেখি, পতি (শিৱই) তেওঁৰ গণসকলৰ সৈতে তেওঁলোকক ওচৰলৈ মাতিলে। তাৰ পিছত দেৱতাসকলক আনন্দিত কৰি, দেৱ-শিৰোমণি সেই ঈশ্বৰে গভীৰ অৰ্থপূৰ্ণ, মধুৰ আৰু মংগলময় বাক্য ক’লে।
Frequently Asked Questions
A confrontational dialogue where Brahmā challenges reclining Viṣṇu and Viṣṇu counters with claims of cosmic priority; the episode functions as a theological argument that divine offices without humility devolve into rivalry, anticipating Śiva’s role as the ultimate resolution to competing claims.
Viṣṇu’s serpent couch and the navel-lotus motif encode cosmological dependence and delegated creation: they symbolize how manifest authority (creation, preservation) is mediated through forms and functions, whereas the chapter’s deeper lesson critiques identification with those functions as the root of delusion.
No explicit Śiva/Gaurī manifestation is foregrounded in the sampled verses; instead, the chapter operates as a prelude—by exposing Brahmā–Viṣṇu rivalry, it implicitly elevates Śiva as the transcendent principle required to adjudicate and stabilize the cosmic hierarchy.