भस्म-प्रकार-त्रिपुण्ड्र-धारण-विधिः (Types of Bhasma and the Method of Wearing Tripuṇḍra)
এই অধ্যায়ত সূতে ভস্মক শৈৱ আচাৰৰ পবিত্ৰ দ্ৰব্য আৰু শৈৱ পৰিচয়-চিহ্ন হিচাপে ব্যাখ্যা কৰি তাৰ মোক্ষসাধক উদ্দেশ্য নিৰ্দিষ্ট কৰে। ভস্মক মহাভস্ম আৰু স্বল্প ভস্ম—এই দুটা ভাগত, আৰু পাছত শ্রৌত, স্মাৰ্ত আৰু লৌকিক—এই তিন প্ৰকাৰত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছে। শ্রৌত–স্মাৰ্ত ভস্ম দ্বিজসকলৰ বাবে মন্ত্রপূৰ্বক ধাৰণীয়, কিন্তু লৌকিক ভস্ম অন্যসকলৰ বাবেও সাধাৰণতে মন্ত্রবিহীনভাৱে গ্ৰাহ্য বুলি কোৱা হৈছে। আগ্নেয় ভস্মৰ উত্তম উৎস দগ্ধ গোময়; অগ্নিহোত্ৰ বা অন্য যজ্ঞৰ ভস্মো ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণৰ বাবে গ্ৰহণীয়। ‘অগ্নিৰ্…’ আদি জাবাল উপনিষদৰ মন্ত্রাধিকাৰৰ আধাৰত জলসহ ভস্মে সাতবাৰ ধূলন/লেপনৰ বিধান দিয়া হৈছে আৰু মোক্ষাৰ্থীয়ে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ কেতিয়াও, অসাৱধানতাবশতও, ত্যাগ নকৰিবলৈ দৃঢ় আদেশ দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । द्विविधं भस्म संप्रोक्तं सर्वमंगलदं परम् । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु
সূত ক’লে—ভস্ম দুবিধ বুলি কোৱা হৈছে; ই পৰম মঙ্গলদায়ক আৰু সৰ্বকল্যাণপ্ৰদ। তাৰ বিধি-প্ৰকাৰ মই ক’ম; সাৱধানতাৰে শুনা।
Verse 2
एकं ज्ञेयं महाभस्म द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् । महाभस्म इति प्रोक्तं भस्म नानाविधं परम्
ভস্ম দুবিধ বুলি জানিবা—এটা মহাভস্ম, দ্বিতীয়টো স্বল্পসঞ্জ্ঞক। ‘মহাভস্ম’ বুলি যাক কোৱা হৈছে, সেয়াই পৰম ভস্ম; ই নানাবিধ ৰূপ আৰু প্ৰয়োগে বৰ্ণিত।
Verse 3
तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं श्रोतं स्मार्तं च लौकिकम् । भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम्
সেই ভস্ম তিনিবিধ বুলি কোৱা হৈছে—শ্ৰৌত, স্মাৰ্ত আৰু লৌকিক। ‘ভস্ম’—যি স্বল্পনামেও পৰিচিত—বহু প্ৰকাৰে কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 4
श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम्
শ্ৰৌত ভস্ম আৰু স্মাৰ্ত ভস্ম—এই দুয়োটা দ್ವিজসকলৰ বাবেই কোৱা হৈছে। আন সকলোৰে বাবেও আন এটা ভস্ম আছে, যাক লৌকিক ভস্ম বোলা হয়।
Verse 5
धारणं मंत्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुंगवैः । केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मंत्रवर्जितम्
মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে কৈছে—দ্বিজসকলৰ বাবে শৈৱ-চিহ্ন ধাৰণ মন্ত্রসহিত কৰণীয়। অন্যসকলৰ বাবে মন্ত্রবিহীন কেৱল ধাৰণেই জ্ঞেয়।
Verse 6
आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदापि द्र व्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने
হে মহামুনি, দগ্ধ গোবৰ পৰা উৎপন্ন ভস্মক ‘আগ্নেয়’ বুলি কোৱা হয়; সেয়াও ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণৰ বাবে পবিত্ৰ দ্ৰব্য বুলি উক্ত।
Verse 7
अग्निहोत्रोत्थितं भस्मसंग्राह्यं वा मनीषिभिः । अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे
ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণৰ বাবে জ্ঞানীসকলে অগ্নিহোত্ৰৰ পৰা উৎপন্ন ভস্ম সংগ্ৰহ কৰিব লাগে; অথবা অন্য যজ্ঞৰ পৰা উৎপন্ন ভস্মও ব্যৱহাৰযোগ্য।
Verse 8
अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः । सप्तभिधूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च
জাবাল উপনিষদত কোৱা “অগ্নি…” আদি মন্ত্ৰেৰে, পানীৰ সৈতে মিহলি পবিত্ৰ ভস্মেৰে সাতবাৰ প্ৰোক্ষণ/শোধন কৰিব লাগে।
Verse 9
वर्णानामाश्रमाणां च मंत्रतो मंत्रतोपि च । त्रिपुंड्रोद्धूलनं प्रोक्तजाबालैरादरेण च
সকলো বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ বাবে, মন্ত্ৰেৰে—আৰু মন্ত্ৰাতীতভাৱেও—জাবাল পৰম্পৰাই শ্ৰদ্ধাৰে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ভস্মলেপনৰ উপদেশ দিছে।
Verse 10
भस्मनोद्धूलनं चैव यथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । प्रमादादपि मोक्षार्थी न त्यजेदिति विश्रुतिः
শ্ৰুতি-স্মৃতিত প্ৰসিদ্ধ যে মোক্ষাৰ্থীয়ে ভস্মলেপন আৰু তিৰ্যক ত্ৰিপুণ্ড্ৰধাৰণ—অসাৱধানতাতো—ত্যাগ নকৰিব।
Verse 11
शिवेन विष्णुना चैव तथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । उमादेवी च लक्ष्मींश्च वाचान्याभिश्च नित्यशः
শিৱ-বিষ্ণুৰ নামোচ্চাৰণসহ তিৰ্যক ত্ৰিপুণ্ড্ৰ (ভস্মৰ তিন ৰেখা) নিত্য ধাৰণ কৰিব লাগে; লগতে দেৱী উমা, লক্ষ্মী আৰু অন্যান্য পবিত্ৰ উচ্চাৰণ সদায় স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 12
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रै रपि च संस्करैः । अपभ्रंशैर्धृतं भस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना
এই আচাৰ ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ, মিশ্ৰ অৱস্থাৰ লোকসকল আৰু ‘অপভ্ৰংশ’ বুলি গণ্যসকলেও—ভস্ম লেপি তিৰ্যক ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰা দেহভক্তিৰ ৰূপে—পালন কৰে।
Verse 13
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति समाचारो वर्णाश्रमसमन्वितः
যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে উদ্ধূলন (ভস্মলেপন) আৰু ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ নকৰে, তেওঁলোকৰ বৰ্ণাশ্ৰম-সম্মত সম্যক আচাৰ স্থিৰ নাথাকে।
Verse 14
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति विनिर्मुक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः
যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে উদ্ধূলন আৰু ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ নকৰে, তেওঁলোকৰ কোটি কোটি জন্মতো সংসাৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বিমুক্তি নহয়।
Verse 15
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति शिवज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि
যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে উদ্ধূলন আৰু ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ নকৰে, তেওঁলোকৰ শত কোটি কল্পতো শিৱজ্ঞান উদয় নহয়।
Verse 16
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः
যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে ভস্ম-উদ্ধূলন আৰু ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ নকৰে, তেওঁলোক মহাপাতকৰ সৈতে যুক্ত—এইটো শাস্ত্ৰীয় সিদ্ধান্ত।
Verse 17
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि
যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে ভস্ম-উদ্ধূলন আৰু ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ নকৰে, তেওঁলোকৰ সকলো আচৰণেই বিপৰীত ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 18
महापातकयुक्तानां जंतूनां शर्वविद्विषाम् । त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं मुने
হে মুনি, মহাপাতকে কলুষিত আৰু শৰ্ব (ভগৱান শিৱ)ৰ দ্বেষী জীৱসমূহৰ অন্তৰত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ আৰু পবিত্ৰ ভস্ম লেপনৰ প্ৰতি দৃঢ় বিৰাগ জন্মে।
Verse 19
शिवाग्निकार्यं यः कृत्वा कुर्यात्त्रियायुषात्मवित् । मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भस्मना नरः
যি মানুহে শিৱাগ্নিৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰি, ভস্মৰ ত্ৰ্যায়ুষ-শক্তি বুজি পবিত্ৰ ভস্ম ধাৰণ কৰে, সি ভস্মৰ স্পৰ্শমাত্ৰেই শুদ্ধ হৈ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 20
सितेन भस्मना कुर्य्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते
যি ব্যক্তি শুদ্ধ শুভ্ৰ পবিত্ৰ ভস্মেৰে প্ৰাতঃ, মধ্যাহ্ন আৰু সায়ং—ত্ৰিসন্ধ্যাত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ শিৱৰ সান্নিধ্যত আনন্দিত হয়।
Verse 21
सितेन भस्मना कुर्याल्लाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । यो सावनादिभूतान्हि लोकानाप्तो मृतो भवेत्
শুদ্ধ শ্বেত ভস্মে ললাটত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব লাগে। যি সাৱনাদি লোক নাপায়, সি জীৱিত হৈয়ো মৃতসম।
Verse 22
अकृत्वा भस्मना स्नानं न जपेद्वै षडक्षरम् । त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिना भस्मना जपेत्
ভস্মস্নান নকৰাকৈ ষড়ক্ষৰ মন্ত্র জপ নকৰিব। বিধিমতে ভস্মে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ অংকন কৰি তাৰপিছত জপ কৰিব।
Verse 23
अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोपि वा । उषःपापान्वितो वापि मूर्खो वा पतितोपि वा
দয়াহীন হওক বা অধম আচৰণৰ হওক, বা সকলো পাপৰে সৈতে যুক্ত হওক; ঘোৰ পাপত লিপ্ত হওক, মূৰ্খ হওক বা পতিত হওক।
Verse 24
यस्मिन्देशेव सेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः । सर्वतीर्थैश्च क्रतुभिः सांनिध्यं क्रियते सदा
যি দেশত তেওঁ ভস্ম-শাসনৰ সৈতে যুক্ত হৈ নিত্য বাস কৰে, সেই স্থানতেই সকলো তীৰ্থ আৰু সকলো ক্ৰতুৰ সান্নিধ্য সদায় স্থাপিত হয়।
Verse 25
त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः । पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः
যি জীৱে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে, সি দেৱ-অসুৰ সকলোৰে পূজ্য হয়। পাপযুক্ত হলেও তাৰ অন্তৰাত্মা শুদ্ধ বুলি গণ্য হয়; আৰু যদি শ্ৰদ্ধা-ভক্তিসহ ধাৰণ কৰে, তেন্তে কিমান অধিক!
Verse 26
यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः । गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः
আজিও ভস্ম আৰু ৰুদ্ৰাক্ষে ভূষিত শিৱজ্ঞানি যাদৃচ্ছিকভাৱে যি দেশলৈ যায়, সেই ঠাইতেই সকলো তীৰ্থ একত্ৰিত হয়।
Verse 27
बहुनात्र किमुक्तेन धार्यं भस्म सदा बुधैः । लिंगार्चनं सदा कार्यं जप्यो मंत्रः षडक्षरः
ইয়াত আৰু বেছি কি ক’ম? বুদ্ধিমানসকলে সদায় ভস্ম ধাৰণ কৰিব; নিত্য শিৱলিঙ্গৰ অৰ্চনা কৰিব আৰু ষড়ক্ষৰ মন্ত্ৰ জপ কৰিব।
Verse 28
ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे ण मुनिभिः सुरैः । भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम्
ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ৰুদ্ৰ, মুনি আৰু দেৱতাসকলেও ভস্মধাৰণ—শিৱৰ ত্ৰিপুণ্ড্ৰৰ—মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে।
Verse 29
इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोपि च । पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्य धारणात्सोपि मुच्यते
এইদৰে, যাৰ বৰ্ণাশ্ৰমাচাৰ লুপ্ত হৈছে আৰু যিয়ে নিজৰ বৰ্ণৰ ক্ৰিয়াবিধিও ত্যাগ কৰিছে—সেও একবাৰ ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিলেই পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 30
ये भस्मधारिणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वंति मानवाः । तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः
যিসকল মানুহে পবিত্ৰ ভস্মধাৰণ ত্যাগ কৰিো লৌকিক কৰ্ম কৰি থাকে, তেওঁলোকৰ কোটি কোটি জন্মতো সংসাৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মোক্ষ নাহে।
Verse 31
ते नाधीतं गुरोः सर्वं ते न सर्वमनुष्ठितम् । येन विप्रेण शिरसि त्रिपुंड्रं भस्मना कृतम्
যি ব্ৰাহ্মণে শিৰত ভস্মেৰে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ কৰিছে, সি গুৰুৰ পৰা সকলো যথাৰ্থ অধ্যয়ন কৰা নাই আৰু সকলো অনুষ্ঠানও সম্পূৰ্ণকৈ পালন কৰা নাই।
Verse 32
ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वंति ताडनम् । तेषां चंडालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता
হে ব্ৰহ্মন! যিসকলে ভস্মধাৰী ভক্তক দেখি তাক প্ৰহাৰ কৰে, সিহঁতৰ জন্ম চণ্ডাল অৱস্থাত হয়—এই সত্য জ্ঞানীসকলে বুজি ল’ব লাগে।
Verse 33
मानस्तोकेन मंत्रेण मंत्रितं भस्म धारयेत् । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वंगेषु भक्तिमान्
মানস্তোক মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত পবিত্ৰ ভস্ম ভক্তিভাৱে ধাৰণ কৰিব লাগে। ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয় শাস্ত্ৰোক্ত অংগত শ্ৰদ্ধাৰে সেয়া প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 34
वैश्यस्त्रियं बकेनैव शूद्र ः पंचाक्षरेण तु । अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्च शूद्र वत्
বৈশ্য স্ত্ৰীয়ে ‘বক’ মন্ত্রে জপ কৰিব; আৰু শূদ্ৰে ‘পঞ্চাক্ষৰী’ মন্ত্রে জপ কৰিব। অন্য বিধৱা স্ত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰতো বিধি শূদ্ৰৰ দৰে বুলিয়েই কোৱা হৈছে।
Verse 35
पंचब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते । त्रियंबकेन मनुना विधिर्वै ब्रह्मचारिणः
গৃহস্থৰ বাবে পঞ্চব্ৰহ্ম আদি মন্ত্রেৰে বিধি নিৰ্ধাৰিত। আৰু ব্ৰহ্মচাৰীৰ বাবে ত্ৰ্যম্বক মন্ত্রেৰে হে বিধি নিৰ্দিষ্ট বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 36
अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः । यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुंड्रादीनि कारयेत्
তাৰ পাছত অঘোৰ মন্ত্রে বনবাসীৰ বিধি সম্পন্ন হয়—এনে স্মৃত। কিন্তু যতি কেৱল প্ৰণৱ ‘ওঁ’ দ্বাৰাই ত্ৰিপুণ্ড্ৰ আদি পবিত্ৰ চিহ্ন ধাৰণ কৰিব।
Verse 37
अतिवर्णाश्रमी नित्यं शिवोहं भावनात्परात् । शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत्
যি বৰ্ণ আৰু আশ্ৰম অতিক্ৰম কৰিছে, সি নিত্যে পৰম ভাবনা ‘শিবোহম্’ ত স্থিত থাকক। আৰু নিয়ত শিবযোগীয়েও ঈশানৰ আশ্ৰয়ে সেই বোধ দৃঢ়ভাৱে ধাৰণ কৰক।
Verse 38
न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् । अन्यैरपि यथाजीवैस्सदेति शिवशासनम्
সকলো বৰ্ণৰ লোকে উত্তম ভস্মধাৰণ ত্যাগ কৰা উচিত নহয়। আনসকলেও নিজৰ নিজৰ আশ্ৰমধৰ্ম অনুসাৰে ইয়াক সদায় পালন কৰিব—এইয়াই শিৱদেৱৰ চিৰস্থায়ী আজ্ঞা।
Verse 39
भस्मस्नानेन यावंतः कणाः स्वाण्गे प्रतिष्ठिताः । तावंति शिवलिंगानि तनौ धत्ते हि धारकः
ভস্মস্নানৰ দ্বাৰা নিজৰ দেহত যিমান কণা প্ৰতিষ্ঠিত হয়, সিমান শিৱলিঙ্গ সেই ধাৰকে সত্যই নিজৰ শৰীৰত ধাৰণ কৰে।
Verse 40
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चापि च संकराः । स्त्रियोथ विधवा बालाः प्राप्ताः पाखंडिकास्तथा
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ আৰু সংকৰ; নাৰী, বিধৱা আৰু শিশু—তথা পাখণ্ডী আৰু দম্ভীয়ো—সকলেই তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 41
ब्रह्मचारी गृही वन्यः संन्यासी वा व्रती तथा । नार्यो भस्म त्रिपुंड्रांका मुक्ता एव न संशयः
ব্ৰহ্মচাৰী, গৃহস্থ, বনপ্ৰস্থ, সন্ন্যাসী বা ব্ৰতী—নাৰীসকলেও—যিসকলে পবিত্ৰ ভস্মে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে, তেওঁলোক নিঃসন্দেহে মুক্ত।
Verse 42
ज्ञानाज्ञानधृतो वापि वह्निदाहसमो यथा । ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म पावयेत्सकलं नरम्
যেনেকৈ অগ্নি জ্ঞানী বা অজ্ঞানীৰ হাতত থাকিলেও সমানভাৱে দহে, তেনেকৈ ভস্মো—জ্ঞানসহ বা জ্ঞানবিহীনভাৱে ধাৰণ কৰিলেও—সমগ্ৰ মানুহক পবিত্ৰ কৰে।
Verse 43
नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपि वा भस्माक्षधृत्या विना । भुक्त्वावाथ गृही वनीपतियतिर्वर्णी तथा संकरः । एनोभुण्नरकं प्रयाति सत दागायत्रिजापेन तद्वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजपेन मुक्तंभवेत्
ভস্ম আৰু ৰুদ্ৰাক্ষ ধাৰণ নকৰাকৈ পানী বা অন্ন অলপো গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়। ভোজনৰ পিছত গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ, যতি(সন্ন্যাসী), ব্ৰহ্মচাৰী বা সংকৰবৰ্ণীয়ে এই বিধি অৱহেলা কৰিলে পাপ লাভ কৰি নৰকলৈ যায়। অন্য আশ্ৰমসমূহৰ বাবে শতবাৰ গায়ত্ৰী-জপে সেই দোষ নাশ হয়; কিন্তু যতিৰ বাবে মুখ্য প্ৰণৱ ‘ওঁ’ জপে সেই মলৰ পৰা মুক্তি হয়।
Verse 44
त्रिपुंड्रं ये विनिंदंति निन्दन्ति शिवमेव ते । धारयंति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते
যিসকলে ত্ৰিপুণ্ড্ৰক নিন্দা কৰে, সিহঁতে প্ৰকৃততে শিৱকেই নিন্দা কৰে। আৰু যিসকলে ভক্তিভাৱে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে, সিহঁতে নিজৰ দেহ-চিত্তত শিৱকেই ধাৰণ কৰে।
Verse 45
धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् । धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम्
ভস্মবিহীন ললাটলৈ ধিক্; শিৱালয় নথকা গাঁৱলৈ ধিক্। ঈশ্বৰাৰ্চনা নথকা জীৱনলৈ ধিক্; আৰু শিৱাশ্ৰয় নলোৱা বিদ্যলৈ ধিক্।
Verse 46
ये निंदंति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दंति त्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने । ते वै संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवंति पापपरमास्तेनारकाः केवलम्
যিসকলে ত্ৰিজগতৰ আধাৰভূত হৰ মহেশ্বৰক নিন্দা কৰে আৰু যিসকলে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণক নিন্দা কৰে, তেওঁলোকে তাচ্ছিল্যভাৱে দেখামাত্ৰেই দোষৰ ভাগী হয়। এনে পৰম পাপী শংকৰ-শূকৰ, অসুৰ, গাধা, কুকুৰ, শিয়াল আৰু কীট সদৃশ স্বভাৱ লৈ জন্মে; সেয়ে তেওঁলোক কেৱল নৰকগামী।
Verse 47
ते दृष्ट्वा शशिभास्करौ निशि दिने स्वप्नेपि नो केवलं पश्यंतु श्रुतिरुद्र सूक्तजपतो मुच्येत तेनादृताः । सत्संभाषणतो भवेद्धि नरकं निस्तारवानास्थितं ये भस्मादिविधारणं हि पुरुषं निंदंति मंदा हि ते
যিসকলে শ্ৰুতিৰ ৰুদ্ৰসূক্ত-জপক আদৰ নকৰে আৰু ভস্মাদি ব্ৰতধাৰী পুৰুষক নিন্দা কৰে, সেই মন্দবুদ্ধিসকলে ৰাতি-দিন, স্বপ্নতো চন্দ্ৰ-সূৰ্য নেদেখক। এনে লোকৰ সৈতে কথা পাতিলেও নৰক হয়; তেওঁলোক নি:স্তাৰৰ পথত স্থিত নহয়।
Verse 48
न तांत्रिकस्त्वधिकृतो नोर्द्ध्वपुंड्रधरो मुने । संतप्तचक्रचिह्नोत्र शिवयज्ञे बहिष्कृतः
হে মুনি, ইয়াত অশৈৱ তান্ত্ৰিক আচাৰ অনুসৰণকাৰী অধিকাৰী নহয়; ঊৰ্ধ্বপুণ্ড্ৰধাৰীও নহয়। তপ্ত চক্ৰচিহ্নধাৰীও এই শিৱযজ্ঞৰ পৰা বহিষ্কৃত।
Verse 49
तत्रैते बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः । ते विचार्याः प्रयत्नेन ततो भस्मरतो भवेत्
এই বিষয়ত বৃহজ্জাবাল (উপনিষদ) অনুসাৰে বহু উপদেশ দিয়া হৈছে। সেয়া যত্নসহকাৰে বিচাৰ কৰিব লাগে; তেতিয়াই মানুহ পবিত্ৰ ভস্মত ৰত, অৰ্থাৎ ভস্মভক্ত হয়।
Verse 50
यच्चंदनैश्चंदनकेपि मिश्रं धार्यं हि भस्मैव त्रिपुंड्रभस्मना । विभूतिभालोपरि किंचनापि धार्यं सदा नो यदि संतिबुद्धयः
চন্দনত চন্দনক মিহলি থাকিলেও ত্ৰিপুণ্ড্ৰ হিচাপে কেৱল ভস্মেই ধাৰণ কৰিব লাগে। আৰু বিভূতিৰ ওপৰত কপালত কোনো এটা শৈৱচিহ্ন সদায় ধাৰণ কৰিব; স্থিৰবুদ্ধিসকল ই কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিব।
Verse 51
स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्म द्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् । तद्वत्सदाश्रमवतां विशदाविभूतिर्धार्यापवर्गफलदा सकलाघहन्त्री
স্ত্ৰীসকলে কপালত কেশসীমালৈকে ত্ৰিপুণ্ড্ৰৰূপে পবিত্ৰ ভস্ম ধাৰণ কৰিব। তেনেদৰে ব্ৰাহ্মণাদি দ্বিজ আৰু বিধৱাসকলেও; আৰু সদাচাৰযুক্ত আশ্ৰমধৰ্মত স্থিত লোকসকলে শুদ্ধ বিভূতি ধাৰণ কৰিব—ই মোক্ষদায়িনী আৰু সৰ্বপাপহাৰিণী।
Verse 52
त्रिपुण्ड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् । महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः
যি ব্যক্তি বিধিপূৰ্বক ভস্মেৰে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ কৰে, সি মহাপাতকৰ সঞ্চয় আৰু উপপাতকৰ পৰাও মুক্ত হয়।
Verse 53
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ वा यतिः । ब्रह्मक्षत्त्राश्च विट्शूद्रा स्तथान्ये पतिताधमाः
ব্ৰহ্মচাৰী হওক, গৃহস্থ হওক, বানপ্ৰস্থ হওক বা যতি; ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয় হওক, বৈশ্য-শূদ্ৰ হওক—এমনকি অন্য পতিত-অধমসকলেও—(সকলেই) শিৱভক্তিৰ দিশে মুখ ঘূৰাবলৈ যোগ্য।
Verse 54
उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च धृत्वा शुद्धा भवंति च । भस्मनो विधिना सम्यक्पापराशिं विहाय च
ভস্ম লেপন কৰি ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিলে মানুহ শুদ্ধ হয়; আৰু ভস্ম বিধি অনুসাৰে সম্যকভাৱে প্ৰয়োগ কৰিলে পাপৰ সঞ্চিত ৰাশি ত্যাগ হয়।
Verse 55
भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः
যি ব্যক্তি বিশেষভাৱে ভস্মধাৰী, সি স্ত্ৰীহত্যা, গোহত্যা আদি পাতক আৰু বীৰহত্যা-অশ্বহত্যাৰ পৰাও মুক্ত হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 56
परद्र व्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्
পৰৰ ধন অপহৰণ, পৰস্ত্ৰীক অপমান/লঙ্ঘন, পৰনিন্দা, পৰৰ ক্ষেত্ৰ-ভূমি হৰণ আৰু পৰপীড়ন—এইবোৰ হিংসাকৰ্ম; ই জীৱক মলিনতাত বান্ধি শিৱধৰ্মৰ পথ ৰুদ্ধ কৰে।
Verse 57
सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । गोहिरण्यमहिष्यादितिलकम्बलवाससाम्
শস্য, বাগান আদি হৰণ, গৃহদাহ আদি কৰ্ম, আৰু গৰু, সোণ, মহিষ আদি, তিল, কম্বল আৰু বস্ত্ৰ হৰণ—এই সকলো মহাপাপ বুলি নিন্দিত।
Verse 58
अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः । दशवेश्यामतंगीषु वृषलीषु नटीषु च
অন্ন, ধান্য, জল আদি নীচ/অশুদ্ধ উৎসৰ পৰা গ্ৰহণ নকৰিব; আৰু শিৱপূজাৰ শুদ্ধিৰ বাবে বেশ্যা, চাণ্ডালিনী, বৃষলী, নটী আদি লোকৰ সঙ্গ-আশ্ৰয়ো বর্জনীয়।
Verse 59
रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनम् । मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः
ৰজস্বলা, কন্যা আৰু বিধৱাৰ সৈতে মৈথুন, আৰু মাংস, চর্ম, মদ্যাদি ৰস আৰু লৱণ (নুন) বিক্ৰী—শিৱধৰ্মৰ শুদ্ধি কামনাকাৰীৰ বাবে এইবোৰ নিন্দনীয় কৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 60
पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम् । एवमादीन्यसंख्यानि पापानि विविधानि च । सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात्
চুগলি, কূটবাক্য, আৰু মিছা সাক্ষ্য দিবলৈ লালসা—এনেকুৱা অসংখ্য বিভিন্ন পাপ—ত্ৰিপুণ্ড্ৰ (ভস্মৰ তিন ৰেখা) ধাৰণমাত্ৰেই তৎক্ষণাৎ নাশ হয়।
Verse 61
शिवद्र व्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् । निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यति
শিৱদ্ৰব্য অপহৰণ, যিকোনো প্ৰকাৰৰ শিৱনিন্দা, আৰু শিৱভক্তৰ নিন্দা—এইবোৰ সাধাৰণ প্ৰায়শ্চিত্তে শুদ্ধ নহয়।
Verse 62
रुद्रा क्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपंड्रकम् । सचांडालोपि संपूज्यस्सर्ववर्णोत्तमोत्तमः
যাৰ দেহত ৰুদ্ৰাক্ষ আৰু ললাটত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ থাকে—সেইজন চাণ্ডাল হলেও পূজনীয়; শিৱচিহ্নধাৰী হোৱাৰ বাবে সি সকলো বৰ্ণৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠতম।
Verse 63
यानि तीर्थानि लोकेस्मिन्गंगाद्यास्सरितश्च याः । स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रकम्
যি ব্যক্তিয়ে কপালত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে, সি এই জগতৰ সকলো তীৰ্থত—গংগা আদি সকলো পবিত্ৰ নদীত—সৰ্বত্ৰ আৰু সৰ্বদা স্নান কৰা বুলি গণ্য হয়।
Verse 64
सप्तकोटि महामंत्राः पंचाक्षरपुरस्सराः । तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवकैवल्यहेतवः
সাত কোটি মহামন্ত্ৰ আছে; তাত পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰ সৰ্বাগ্ৰে। তদ্ৰূপে কোটি কোটি অন্য মন্ত্ৰও আছে—সেই সকলো শৈৱ কৈবল্য (শিৱৈক্য-মোক্ষ)ৰ হেতু।
Verse 65
अन्ये मंत्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरा मुने । ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्
হে মুনি, দেৱতাসকলৰ অন্য মন্ত্ৰসমূহো—যিবোৰে সকলো ধৰণৰ লৌকিক সুখ দিয়ে—ত্ৰিপুণ্ড্ৰধাৰী ব্যক্তিৰ অধীন হয়।
Verse 66
सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् । स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रकृत्
যি ভস্মৰ ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে, সি আগতে জন্ম লোৱা নিজৰ সহস্ৰ পিতৃপুরুষক আৰু আগলৈ জন্ম ল’বলগীয়া সহস্ৰ বংশধৰকো উদ্ধাৰ কৰে; নিজৰ বংশৰ জ্ঞাতিসকলকো তাৰে।
Verse 67
इह भुक्त्वा खिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितांते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते
সেইজন ইয়াত সকলো শুভ ভোগ উপভোগ কৰি দীঘলীয়া আয়ু আৰু ৰোগমুক্ত হয়; আৰু জীৱনৰ অন্তত শিৱপূজাৰ প্ৰসাদে সহজে শান্তভাৱে মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 68
अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यवपुः शिवम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यत्रिदशसेवितम्
অষ্ট ঐশ্বৰ্যগুণে বিভূষিত হৈ, শিৱসেৱাৰ যোগ্য দিব্য দেহ লাভ কৰি, দেৱগণে সেৱা কৰা সেই দিব্য বিমানত আৰোহণ কৰে।
Verse 69
विद्याधराणां सर्वेषां गंधर्वाणां महौजसाम् । इंद्रा दिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम्
এই ফল সকলো বিদ্যাধৰ, মহাতেজস্বী গন্ধৰ্ব আৰু ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলৰ বাবেও—নিজ নিজ লোকত—যথাক্ৰমে ঘোষিত।
Verse 70
भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं रमेत्
প্ৰজাপতিসকলৰ পদতো অতি বিপুল ভোগ ভোগ কৰি, ব্ৰহ্মাৰ পদ লাভ কৰে; আৰু তাত শত দিব্য কন্যাৰ সৈতে আনন্দ কৰে।
Verse 71
तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः । विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद्ब्रह्मशतात्ययः
তাত ব্ৰহ্মাৰ সম্পূৰ্ণ আয়ুষ্যসমান কাললৈকে নানা ভোগ ভোগ কৰি, তাৰ পাছত বিষ্ণুলোকত ভোগসুখ লাভ কৰে—যি শত ব্ৰহ্মচক্ৰ অতিক্ৰম নোহোৱালৈকে স্থায়ী থাকে।
Verse 72
शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति संशयो नात्र जायते
তাৰ পিছত শিৱলোক প্ৰাপ্ত হৈ ইষ্ট, অক্ষয় সিদ্ধি লাভ কৰি ভক্তে শিৱ-সায়ুজ্য—শিৱৰ সৈতে একত্ব—প্ৰাপ্ত কৰে; ইয়াত কোনো সন্দেহ নোজায়।
Verse 73
सर्वोपनिषदां सारं समालोक्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्
সকলো উপনিষদৰ সাৰ মূহুৰ্মূহু চিন্তা কৰি এই সিদ্ধান্তই স্থিৰ হৈছে—ত্ৰিপুণ্ড্ৰ (বিভূতিৰ তিনিটা পবিত্ৰ ৰেখা)য়েই পৰম শ্ৰেয়ৰ উপায়।
Verse 74
विभूतिं निंदते यो वै ब्राह्मणः सोन्यजातकः । याति च नरके घोरे यावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः
যি ব্ৰাহ্মণে বিভূতি (পবিত্ৰ ভস্ম) নিন্দা কৰে, সি অন্যজাতক সদৃশ—সত্য ব্ৰাহ্মণ্যৰ পৰা পতিত—বুলি গণ্য; চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা যিমান দিন থাকে সিমান দিন সি ঘোৰ নৰকলৈ যায়।
Verse 75
श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुंड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः
শ্ৰাদ্ধ, যজ্ঞ, জপ, হোম, বৈশ্বদেৱ আৰু দেৱাৰ্চনাত—ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰা পবিত্ৰাত্মা মানুহে মৃত্যুক জয় কৰে।
Verse 76
जलस्नानं मलत्यागे भस्मस्नानं सदा शुचि । मंत्रस्नानं हरेत्पापं ज्ञानस्नाने परं पदम्
জলস্নানে দেহৰ মলিনতা দূৰ হয়; ভস্মস্নানে সাধক সদায় শুচি থাকে। মন্ত্ৰস্নান পাপ নাশ কৰে; আৰু জ্ঞানস্নানে পৰম পদ লাভ হয়।
Verse 77
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भस्मस्नानकरो नरः
সকলো তীৰ্থত স্নান কৰিলে যি পুণ্য আৰু যি ফল লাভ হয়, শৈৱবিধিত ভস্মস্নান কৰা মানুহে সেই ফল সম্পূৰ্ণৰূপে পায়।
Verse 78
भस्मस्नानं परं तीर्थं गंगास्नानं दिने दिने । भस्मरूपी शिवः साक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम्
ভস্মস্নানেই পৰম তীৰ্থ—দৈনিক গঙ্গাস্নানৰ সমান। কিয়নো ভস্মৰূপে সাক്ഷাৎ শিৱেই বিদ্যমান; আৰু সেই ভস্ম ত্ৰিলোক পবিত্ৰ কৰে।
Verse 79
न तदूनं न तद्ध्यानं न तद्दानं जपो न सः । त्रिपुंड्रेण विनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम्
ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ নকৰাকৈ ব্ৰাহ্মণে যি অনুষ্ঠান কৰে, সেয়া ন সত্য ব্ৰত, ন ধ্যান; ন দান, ন জপ বুলি গণ্য।
Verse 80
वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा । मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम्
বানপ্ৰস্থ, কন্যা আৰু দীক্ষাহীন পুৰুষসকলৰ বাবে মধ্যাহ্নৰ আগতে জলসহ এই বিধি পালন কৰিব লাগে; মধ্যাহ্নৰ পিছত জলবিহীনভাৱে কৰিব লাগে।
Verse 81
एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्य्यान्नित्यं नियतमानसः । शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
এইদৰে যি নিয়ত আৰু স্থিৰ মনৰে নিত্য ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে, সি সত্য শিৱভক্ত বুলি জনা যায়; সি ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়ো লাভ কৰে।
Verse 82
यस्यांगेनैव रुद्रा क्ष एकोपि बहुपुण्यदः । तस्य जन्मनिरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि
যাৰ দেহত এটা ৰুদ্ৰাক্ষো থাকে, সেয়া বহু পুণ্যদায়ক; কিন্তু যদি সি ত্ৰিপুণ্ড্ৰবিহীন হয়, তেন্তে তাৰ জন্মেই নিৰৰ্থক হয়।
Verse 83
एवं त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया
এইদৰে মই তোমাক ত্ৰিপুণ্ড্ৰৰ মাহাত্ম্য সংক্ষেপে ক’লোঁ। ই সকলো জীৱৰ বাবে ৰহস্যোপদেশ; সেয়ে তুমি ইয়াক গোপনে সংৰক্ষণ কৰিবা।
Verse 84
तिस्रो रेखा भवंत्येव स्थानेषु मुनिपुंगवाः । ललाटादिषु सर्वेषु यथोक्तेषु बुधैर्मुने
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! বুধজনৰ কথামতে ললাট আদি নিৰ্দিষ্ট স্থানসমূহত নিশ্চয়কৈ তিনিটা ৰেখা আঁকিব লাগে, হে মুনি।
Verse 85
भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भवेद्भ्रुवोः । तावत्प्रमाणं संधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्
ভ্ৰূমধ্যৰ পৰা ভ্ৰূৰ শেষলৈ যিমান মাপ হয়, সেই মাপকে মানদণ্ড কৰি ললাটত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ বিধিপূৰ্বক ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 86
मध्यमानामिकांगुल्या मध्ये तु प्रतिलोमतः । अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते
মধ্যমা আৰু অনামিকা আঙুল দুটা গুছাই, মাজত বুঢ়া আঙুলে প্ৰতিলোম দিশে টনা ৰেখাক ‘ত্ৰিপুণ্ড্ৰ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 87
मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः । त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्
তিনিটা মধ্য আঙুলে যত্নকৈ ভস্ম লৈ ভক্তিভাৱে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব লাগে; এই পৰম কৰ্মে ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো দিয়ে।
Verse 88
तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः । सर्वत्रांगेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु
এই তিনিটা ৰেখাৰ প্ৰতিটোৰ বাবে ন-জনকৈ অধিষ্ঠাত্ৰী দেৱতা আছে। দেহৰ সকলো অংগৰ বাবে তেওঁলোকক মই ক’ম—সাৱধান হৈ শুনা।
Verse 89
अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः । ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च
‘অ’ অক্ষৰ গাৰ্হপত্য অগ্নি; সেয়াই ভূ-তত্ত্ব আৰু ৰজোগুণ। সেয়াই ঋগ্বেদ, ক্ৰিয়াশক্তি আৰু প্ৰাতঃসৱনো।
Verse 90
महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः
হে মুনিশাৰ্দূলসকল! শিৱ-দীক্ষাত পৰায়ণসকলে জানিব—প্ৰথম ৰেখাৰ অধিদেৱতা মহাদেৱেই।
Verse 91
उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा । मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ
‘উ’ দক্ষিণাগ্নি; সেয়াই আকাশতত্ত্ব আৰু যজুৰ্বেদ। ই মধ্যন্দিন-সৱনো, আৰু অন্তৰত ইচ্ছাশক্তিৰূপে অধিষ্ঠিত।
Verse 92
महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः
হে মুনিশাৰ্দূল! শিৱদীক্ষাত পৰায়ণসকলে যিদৰে বুজে, দ্বিতীয় ৰেখাৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেৱতা মহেশ্বৰ—এয়া জানিবা।
Verse 93
मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ । ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा
‘ম’ আহৱনীয় অগ্নিও, পৰমাত্মাও, আৰু তমস্–দিবস এই যুগলো। সেয়াই জ্ঞানশক্তি, সামবেদ আৰু তৃতীয় সৱনো।
Verse 94
शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ
হে মুনিশাৰ্দূল! তৃতীয় ৰেখাৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা স্বয়ং শিৱেই; শিৱ-দীক্ষাত পৰায়ণ ভক্তসকলে এই কথা জানিব লাগে।
Verse 95
एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः । त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
এইদৰে নিত্যে স্থান-দেৱতাসকলক সৎভক্তিৰে নমস্কাৰ কৰি, শুদ্ধ ব্যক্তিয়ে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব লাগে; তাতে ভুক্তি আৰু মুক্তি—দুয়ো লাভ হয়।
Verse 96
इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वांगेषु मुनीश्वरः । तेषां संबंधिनो भक्त्या स्थानानि शृणु सांप्रतम्
এইদৰে সম্বোধিত হৈ, দিৱ্য ৰূপৰ সকলো অংগত থকা স্থানদেৱতাসকলে ক’লে। হে মুনীশ্বৰ, এতিয়া ভক্তিৰে তেওঁলোকৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পবিত্ৰ স্থানসমূহ শুনা।
Verse 97
द्वात्रिंशत्स्थानके वार्द्धषोडशस्थानकेपि च । अष्टस्थाने तथा चैव पंचस्थानेपि नान्यसेत्
বত্ৰিশ স্থানৰ বিধি হওক, বিস্তৃত ষোল স্থানৰ হওক, অথবা আঠ স্থান বা পাঁচ স্থানৰ—যি কোনোতেই—মাজত অন্য (মন্ত্ৰ বা দেৱতা) সংযোজন নকৰিবা; শৈৱ ন্যাস আৰু নিয়ম অক্ষুণ্ণ ৰাখিবা।
Verse 98
उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । नासावक्त्रगलेष्वेवं हस्तद्वय अतः परम्
তাৰ পাছত মস্তকৰ শিখৰত আৰু ললাটত, তদ্ৰূপ কৰ্ণত আৰু নেত্ৰত। একেদৰে নাসিকা, মুখ আৰু কণ্ঠত, তাৰ পিছত দুয়োখন হাতত পবিত্ৰ ভস্ম লেপন কৰিব লাগে।
Verse 99
कूर्परे मणिबंधे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । नाभौ मुष्कद्वये चैवमूर्वोर्गुल्फे च जानुनि
কূৰ্পৰত (কনুই), মণিবন্ধত (কব্জি), হৃদয়ত, দেহৰ দুয়োপাৰ্শ্বত, নাভিত, দুয়োটা অণ্ডকোষত; তদ্ৰূপ ঊৰুত, গুল্ফত (গোৰালিত) আৰু জানুত (হাঁটুত) ভস্ম ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 100
जंघाद्वयेपदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् । अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह
দুয়োটা জঙ্ঘা আৰু দুয়োটা পদত উত্তম বত্ৰিশতম স্থান। তাত বসুসকলৰ সৈতে অগ্নি, আপঃ (জল), ভূ (পৃথিৱী), বায়ু, দিশাসমূহ আৰু দিকপালসকলক ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 101
धरा ध्रुवश्च सोमश्च अपश्चेवानिलोनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः
ধৰা, ধ্ৰুৱ, সোম, আপঃ, অনিল, অনল, প্ৰত্যূষ আৰু প্ৰভাস—এইসকলক অষ্ট বসু বুলি প্ৰকীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 102
एतेषां नाममात्रेण त्रिपुंड्रं धारयेद्बुधाः । कुर्याद्वा षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः
এই নামসমূহ কেৱল উচ্চাৰণ কৰিলেই জ্ঞানীসকলে ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব। অথবা একাগ্ৰচিত্তে দেহৰ নিৰ্দিষ্ট ষোলটা স্থানত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ অঙ্কন কৰিব।
Verse 103
शीर्षके च ललाटेच कंठे चांसद्वये भुजे । कूर्परे मणिबंधे च हृदये नाभिपार्श्वके
মূৰৰ শিখৰত আৰু ললাটত, কণ্ঠত, দুয়োটা কান্ধ আৰু বাহুত; কনুই আৰু কব্জিত, হৃদয়ত আৰু নাভিৰ দুয়োফালে—এই স্থানসমূহত (পবিত্ৰ চিহ্ন) স্থাপন কৰিব।
Verse 104
पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाय यजेत्तत्राश्विदैवते । शिवशक्तिं तथा रुद्र मीशं नारदमेव च
এইদৰে পিঠিতো প্ৰতিষ্ঠা কৰি তাত অশ্বিনী দেৱতাসকলৰ পূজা কৰিব; লগতে শিৱ-শক্তি, ৰুদ্ৰ, ঈশ আৰু নাৰদকো আৰাধনা কৰিব।
Verse 105
वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः । नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ
বামা আদি নৱ শক্তি—ইয়াৰ (সহিত) ষোল দেৱতা বুলি কোৱা হৈছে। আৰু নাসত্য আৰু দস্ৰক—এই দুয়োকে দুজন অশ্বিন বুলি প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 106
अथवा मूर्द्ध्नि केशे च कर्मयोर्वदने तथा । बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा
অথবা তাক মূৰ্ধ্নিৰ শিখৰত আৰু কেশত, দুয়ো হাতত আৰু মুখত; তদ্ৰূপ দুয়ো বাহুত, হৃদয়ত, নাভিত আৰু উৰু-যুগলত প্ৰয়োগ কৰিব লাগে—এইদৰে শিৱপূজাৰ বাবে দেহ পবিত্ৰ হয়।
Verse 107
जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश । शिवश्चन्द्र श्च रुद्र ः को विघ्नेशो विष्णुरेव वा
দুয়ো জানুত, দুয়ো পদত আৰু পৃষ্ঠভাগত—এইবোৰ ষোল (স্থান/ন্যাস)। ইয়াক শিৱ, চন্দ্ৰ, ৰুদ্ৰ, ‘ক’ (ব্ৰহ্মা), বিঘ্নেশ (গণেশ) অথবা বিষ্ণু ৰূপে ধ্যান কৰা হয়।
Verse 108
श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः । नागश्च नागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः
হৃদয়ত শ্ৰী (মঙ্গল-সমৃদ্ধি শক্তি) আৰু হৃদয়তেই শম্ভুৰ ধ্যান; নাভিত প্ৰজাপতিৰ। দুয়ো পাৰ্শ্বত নাগ আৰু নাগকন্যা, লগতে ঋষিকন্যাসকলকো ভাবনা কৰিব লাগে।
Verse 109
पादयोश्च समुद्रा श्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः । इत्येव षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते
দুয়ো পদত সমুদ্ৰসমূহ আৰু বিস্তৃত পৃষ্ঠত তীৰ্থসমূহ (ধ্যেয়)। এইদৰে ষোল স্থানৰ বিধান কোৱা হ’ল; এতিয়া আঠ স্থানৰ বিধানও কোৱা হৈছে।
Verse 110
गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् । अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम्
গুহ্যস্থান, ললাট, উৎকৃষ্ট দুটা কাণ, দুটা অংস, হৃদয় আৰু নাভি—এইদৰে অষ্ট পবিত্ৰ স্থান কোৱা হয়।
Verse 111
ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्च प्रकीर्तिताः । इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः
ব্ৰহ্মা, ঋষিসকল আৰু সাত দেৱতাৰ কথা এইদৰে কীৰ্তিত হৈছে। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ভস্মবিদ্যা জনা মুনিসকলে এইদৰে এই বিধান নিৰ্দেশ কৰিছে।
Verse 112
अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च । पंचस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः
অথবা মস্তক, দুয়ো বাহু, হৃদয় আৰু নাভি—এই পাঁচ স্থানক ভস্মধাৰণৰ বাবে ভস্মতত্ত্বজ্ঞসকলে কোৱা হয়।
Verse 113
यथासंभवनं कुर्य्याद्देशकालाद्यपेक्षया । उद्धूलनेप्यशक्तिश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत्
দেশ-কাল আদি পৰিস্থিতি বিবেচনা কৰি যথাসম্ভৱ এই আচাৰ পালন কৰা উচিত। যদি ভস্ম ঘঁহি লগাবলৈও অক্ষম হয়, তেন্তে অন্তত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ আদি চিহ্ন কৰাব।
Verse 114
त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदजनकं शिवम् । स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
ত্রিনেত্ৰ, ত্ৰিগুণাধাৰ আৰু ত্ৰিবেদজনক শিৱক ধ্যান কৰি ‘নমঃ শিৱায়’ স্মৰণপূৰ্বক ললাটত ভস্মৰ ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব।
Verse 115
ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वापार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् । बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तु प्रकोष्ठयोः
‘ঈশাভ্যাং নমঃ’ বুলি কৈ দুয়ো পাৰ্শ্বত ত্ৰিপুণ্ড্ৰ দিব। তাৰ পিছত ‘বীজাভ্যাং নমঃ’ বুলি কৈ দুয়ো প্ৰকোষ্ঠত (অগ্ৰবাহুত) ধাৰণ কৰিব।
Verse 116
कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि । भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा
পিতৃসকলৰ বাবে তাক তলত স্থাপন কৰিব আৰু উমা-ঈশৰ বাবে তেনেদৰে ওপৰত স্থাপন কৰিব। তাৰ পিছত “(নমঃ) ভীমায়” উচ্চাৰণ কৰি, মস্তকৰ পশ্চিম ভাগত, পিছফালেও তাক স্থাপন কৰিব।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter advances a ritual-theological argument: bhasma and tripuṇḍra are not merely social identifiers but scripturally grounded disciplines with mokṣa-orientation, validated through mantra authority and strict procedural classification.
Bhasma symbolizes reduction of materiality to residue (ash) and functions as a purificatory sacrament; tripuṇḍra becomes the codified bodily inscription of Shaiva affiliation and renunciant intent, with repeated application presented as a disciplined, mantra-linked purification aimed at liberation.
No discrete iconographic manifestation (svarūpa) is foregrounded in the sampled portion; the emphasis is on Śiva’s ritual presence mediated through bhasma and mantra—Śiva as accessible through orthodox practice rather than through a narrative depiction of a particular form.