Pārthiva-Śiva-liṅga Saṃkhyā-vidhāna (Enumeration and Procedure of Earthen Liṅga Worship)
২১তম অধ্যায়ত পার্থিৱ শিৱলিংগ পূজাৰ সংখ্যা আৰু বিধান বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ঋষিসকলে সূতক বিভিন্ন কামনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি লিংগৰ সংখ্যাৰ বিষয়ে সোধে। সূতে কয় যে পার্থিৱ লিংগ অবিহনে কৰা পূজা বৃথা। এই অধ্যায়ত বিদ্যা, ধন, সন্তান, ভূমি আৰু বন্ধুত্বৰ দৰে বিভিন্ন লক্ষ্যৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক লিংগ পূজা আৰু আৱাহন, প্ৰতিষ্ঠা আৰু পূজাৰ পদ্ধতিৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । सम्यगुक्तं त्वया तात पार्थिवार्चाविधानकम्
ঋষিসকলে ক’লে— হে সূত, হে মহাভাগ সূত! ব্যাসশিষ্য, তোমাক নমস্কাৰ। প্ৰিয় তাত, তুমি পাৰ্থিৱাৰ্চা (মাটিৰ লিঙ্গপূজা)ৰ বিধান সঠিকভাৱে কৈছা।
Verse 2
कामनाभेदमाश्रित्य संख्यां ब्रूहि विधानतः । शिवपार्थिवलिंगानां कृपया दीनवत्सल
ভক্তসকলৰ ভিন্ন-ভিন্ন কামনা অনুসৰি, কৃপা কৰি বিধিমতে কওক— শিৱৰ পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) লিঙ্গসমূহৰ নিৰ্ধাৰিত সংখ্যা কিমান? হে দীনৱৎসল কৰুণাময়!
Verse 3
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे पार्थिवार्चाविधानकम् । यस्यानुष्ठानमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः
সূতে ক’লে— হে সকলো ঋষিগণ, পাৰ্থিৱাৰ্চা (মাটিৰ লিঙ্গপূজা)ৰ বিধান শুনা। যাৰ কেৱল অনুষ্ঠানমাত্ৰে মানুহ কৃতকৃত্য হয়।
Verse 4
अकृत्वा पार्थिवं लिंगं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा दमदानादिकं वृथा
পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) লিঙ্গ গঢ়ি প্ৰথমে তাৰ পূজা নকৰাকৈ যি অন্য দেৱতাৰ আৰাধনা কৰে, তাৰ সেই পূজা বৃথা হয়; দম-দান আদি সাধনাও বৃথা হয়।
Verse 5
संख्या पार्थिवलिंगानां यथाकामं निगद्यते । संख्या सद्यो मुनिश्रेष्ठ निश्चयेन फलप्रदा
পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) লিঙ্গৰ সংখ্যা নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু ইচ্ছা অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত হয়। কিন্তু হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, নিৰ্দিষ্ট সংখ্যা সম্পূৰ্ণ কৰিলেই সেয়া নিশ্চয় তৎক্ষণাৎ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 6
प्रथमावाहनं तत्र प्रतिष्ठा पूजनं पृथक् । लिंगाकारं समं तत्र सर्वं ज्ञेयं पृथक्पृथक्
তাত প্ৰথমে আৱাহন; তাৰ পাছত প্ৰতিষ্ঠা আৰু পূজন—প্ৰত্যেকটো পৃথক বিধি। সেই পূজাত লিঙ্গ-আকাৰক সম আৰু সম্পূৰ্ণ বুলি ধাৰণা কৰিব লাগে; কিন্তু সকলো অংগ-ক্ৰিয়া পৃথক পৃথকভাৱে বুজি যথাবিধি সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 7
विद्यार्थी पुरुषः प्रीत्या सहस्रमितपार्थिवम् । पूजयेच्छिवलिंगं हि निश्चयात्तत्फलप्रदम्
বিদ্যাভক্ত পুৰুষে আনন্দসহ সহস্ৰ-পৰিমিত মাটিৰ শিৱলিঙ্গ পূজা কৰক; নিশ্চয়েই ই ইষ্টফল প্ৰদান কৰে।
Verse 8
नरः पार्थिवलिंगानां धनार्थी च तदर्द्धकम् । पुत्रार्थी सार्द्धसाहस्रं वस्त्रार्थी शतपंचक्रम्
সমৃদ্ধি কামনা কৰা পুৰুষে মাটিৰ শিৱলিঙ্গ এক হাজাৰ গঢ়ক; ধনাৰ্থী তাৰ অর্ধেক, পুত্ৰাৰ্থী দেড় হাজাৰ, বস্ত্ৰাৰ্থী পাঁচশ গঢ়ক।
Verse 9
मोक्षार्थी कोटिगुणितं भूकामश्च सहस्रकम् । दयार्थी च त्रिसाहस्रं तीर्थार्थी द्विसहस्रकम्
মোক্ষাৰ্থী কোটিগুণিত পুণ্য লাভ কৰে; ভোগকামী সহস্ৰগুণ, দয়াৰ্থী ত্ৰিসহস্ৰ, আৰু তীৰ্থফলাৰ্থী দ্বিসহস্ৰগুণ ফল লাভ কৰে।
Verse 10
सुहृत्कामी त्रिसाहस्रं वश्यार्थी शतमष्टकम् । मारणार्थी सप्तशतं मोहनार्थी शताष्टकम्
সুহৃদৰ মঙ্গল কামনা কৰা জনে তিন হাজাৰ জপ কৰিব; বশীকৰণ ইচ্ছুক জনে একশ আঠ। মাৰণাৰ্থে সাতশ; মোহনাৰ্থেও একশ আঠ।
Verse 11
उच्चाटनपरश्चैव सहस्रं च यथोक्ततः । स्तंभनार्थी सहस्रं तु द्वेषणार्थी तदर्द्धकम्
উচ্চাটনৰ বাবে বিধিমতে এক হাজাৰ জপ; স্তম্ভনৰ বাবেও এক হাজাৰ, আৰু দ্বেষণৰ বাবে তাৰ অর্ধেক কোৱা হৈছে।
Verse 12
निगडान्मुक्तिकामस्तु सहस्रं सर्द्धमुत्तमम् । महाराजभये पंचशतं ज्ञेयं विचक्षणैः
যি বন্ধনৰ পৰা মুক্তি কামনা কৰে, সি উত্তম পৰিমাণে দেড় হাজাৰবাৰ জপ কৰিব। কিন্তু মহাৰাজৰ ভয় (ৰাজদণ্ডৰ আশংকা) থাকিলে বিচক্ষণসকলে পাঁচশ জপকেই যথেষ্ট বুলি জানিব।
Verse 13
चौरादिसंकटे ज्ञेयं पार्थिवानां शतद्वयम् । डाकिन्यादिभये पंचशतमुक्तं जपार्थिवम्
চোৰ আদি সংকটত পাৰ্থিৱ (মাটি) লিঙ্গৰ সংখ্যা দুইশ বুলি জানিব লাগে। ডাকিনী আদি ভয়ত পাঁচশ পাৰ্থিৱ-লিঙ্গ জপ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হৈছে।
Verse 14
दारिद्र ये पंचसाहस्रमयुतं सर्वकामदम् । अथ नित्यविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
দাৰিদ্ৰ্যত পঞ্চাশ হাজাৰ (জপ/অৰ্পণ) বিধান সৰ্বকামদায়ক। এতিয়া মই নিত্যবিধি ক’ম; হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, শুনা।
Verse 15
एकं पापहरं प्रोक्तं द्विलिंगं चार्थसिद्धिदम् । त्रिलिंगं सर्वकामानां कारणं परमीरितम्
এটা লিংগ পাপহৰ বুলি কোৱা হৈছে; দ্বিলিংগ অৰ্থসিদ্ধিদায়ক; আৰু ত্ৰিলিংগ সৰ্বকামপূৰ্তিৰ পৰম কাৰণ বুলি ঘোষিত।
Verse 16
उत्तरोत्तरमेवं स्यात्पूर्वोक्तगणनाविधि । मतांतरमथो वक्ष्ये संख्यायां मुनिभेदतः
এইদৰে পৰৱৰ্তী পৰৱৰ্তী ক্ষেত্ৰতো পূৰ্বোক্ত গণনা-বিধিয়েই হ’ব। সংখ্যা-বিষয়ে মুনিসকলৰ মতভেদ থাকাত এতিয়া মই আন এটা মত বৰ্ণনা কৰোঁ।
Verse 17
लिंगानामयुतं कृत्वा पार्थिवानां सुबुद्धिमान् । निर्भयो हि भवेन्नूनं महाराजभयं हरेत्
যি সুবুদ্ধিমান ভক্তে মাটিৰ (পাৰ্থিৱ) শিৱলিঙ্গ দহ হাজাৰ গঢ়ে, সি নিশ্চয়েই নিৰ্ভয় হয়; মহাৰাজাৰ ভয়ো দূৰ হয়।
Verse 18
कारागृहादिमुक्त्यर्थमयुतं कारयेद्बुधः । डाकिन्यादिभये सप्तसहस्रं कारयेत्तथा
কাৰাগৃহ আদি বন্ধনৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে দহ হাজাৰ জপ কৰিব লাগে। ডাকিনী আদি ভয় পীড়া দিলে তেনেদৰে সাত হাজাৰ জপ কৰিব লাগে।
Verse 19
सहस्राणि पंचपंचाशदपुत्रः प्रकारयेत् । लिंगानामयुतेनैव कन्यकासंततिं लभेत्
যাৰ পুত্ৰ নাই, সি বিধিপূৰ্বক পঞ্চপঞ্চাশ হাজাৰ (শিৱ)লিঙ্গ গঢ়াব লাগে। আৰু কেৱল দহ হাজাৰ লিঙ্গৰ (উপাসনা) দ্বাৰাই কন্যাসন্ততি লাভ কৰে।
Verse 20
लिंगानामयुतेनैव विष्ण्वादैश्वर्यमाप्नुयात् । लिंगानां प्रयुतेनैव ह्यतुलां श्रियमाप्नुयात्
কেৱল দহ হাজাৰ শিৱলিঙ্গৰ স্থাপন/পূজাৰে বিষ্ণু আদি সদৃশ ঐশ্বৰ্য লাভ হয়; আৰু কেৱল এক লক্ষ লিঙ্গৰ স্থাপন/পূজাৰে অতুল শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ হয়।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवपूजनवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ প্ৰথম বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ সাধ্যসাধনখণ্ডত ‘পাৰ্থিৱ পূজনৰ বৰ্ণনা’ নামৰ একবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 22
अर्चा पार्थिवलिंगानां कोटियज्ञफलप्रदा । भुक्तिदा मुक्तिदा नित्यं ततः कामर्थिनां नृणाम्
পাৰ্থিৱ লিঙ্গৰ অৰ্চনা কোটি যজ্ঞৰ ফল প্ৰদান কৰে। ই নিত্য ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো দিয়ে; সেয়ে কাম্যাৰ্থী মানুহৰ বাবে সদায় হিতকাৰী।
Verse 23
विना लिंगार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः । महाहानिर्भवेत्तस्य दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः
যাৰ সময় নিত্য শিৱলিঙ্গ অৰ্চনা নকৰাকৈয়ে পাৰ হয়, সেই দুৰ্বৃত্ত দুৰাত্মাৰ মহাহানি ঘটে।
Verse 24
एकतः सर्वदानानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थानि नियमा यज्ञा लिंगार्चा चैकतः स्मृता
এফালে সকলো দান, নানাবিধ ব্ৰত, তীৰ্থ, নিয়ম আৰু যজ্ঞ; আনফালে কেৱল শিৱলিঙ্গৰ অর্চনাই স্মৰণীয় (যি সকলোতকৈ শ্ৰেষ্ঠ ফলদায়িনী)।
Verse 25
कलौ लिंगार्चनं श्रेष्ठं तथा लोके प्रदृश्यते । तथा नास्तीति शास्त्राणामेष सिद्धान्तनिश्चयः
কলিযুগত শিৱলিঙ্গ-অৰ্চনাই শ্ৰেষ্ঠ সাধনা—ই কথা লোকত প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়। ইয়াৰ বিপৰীত মত গ্ৰহণীয় নহয়; শাস্ত্ৰৰ স্থিৰ সিদ্ধান্ত এটাই।
Verse 26
भुक्तिमुक्तिप्रदं लिंगं विविधापन्निवारणम् । पूजयित्वा नरो नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात्
এই লিঙ্গে ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো প্ৰদান কৰে আৰু নানাবিধ আপদা নিবারণ কৰে। যি নৰ নিত্য ইয়াৰ পূজা কৰে, সি শিৱ-সায়ুজ্য লাভ কৰে।
Verse 27
शिवानाममयं लिंगं नित्यं पूज्यं महर्षिभिः । यतश्च सर्वलिंगेषु तस्मात्पूज्यं विधानतः
শিৱনামময় এই লিঙ্গ মহর্ষিসকলৰ দ্বাৰা সদায় পূজ্য। আৰু যিহেতু ই সকলো লিঙ্গত ব্যাপ্ত, সেয়ে বিধান অনুসাৰে ইয়াৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 28
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं लिंगमीरितम् । मानतो मुनिशार्दूलास्तच्छृणुध्वं वदाम्यहम्
মান-প্ৰমাণ অনুসাৰে লিঙ্গ উত্তম, মধ্যম আৰু নীচ—এই ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হৈছে। হে মুনিশাৰ্দূলসকল, শুনা; মই কৈছোঁ।
Verse 29
चतुरंगुलमुच्छ्रायं रम्यं वेदिकया युतम् । उत्तमं लिंगमाख्यातं मुनिभिः शास्त्रकोविदैः
চাৰি অঙ্গুল উচ্চ, মনোৰম আৰু বেদিকা (পীঠ) যুক্ত শিৱলিঙ্গক শাস্ত্ৰকুশল মুনিসকলে উত্তম (আদৰ্শ) লিঙ্গ বুলি কৈছে।
Verse 30
तदर्द्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्द्धमघमं स्मृतम् । इत्थं त्रिविधमाख्यातमुत्तरोत्तरतः परम्
তাৰ অর্ধক ‘মধ্যম’ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু তাৰো অর্ধক ‘অঘম’ (দোষযুক্ত/পাপক) বুলি স্মৃত। এইদৰে ই ত্ৰিবিধ—পৰৱৰ্তী পৰৱৰ্তী ভাগ পূৰ্বৰ তুলনাত হীন।
Verse 31
अनेकलिंगं यो नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्स लभेत्कामान्मनसा मानसेप्सितान्
যি ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰে যুক্ত হৈ নিত্য বহু লিঙ্গৰ পূজা কৰে, সি মনত কামনা কৰা ইচ্ছামতে ফল লাভ কৰে।
Verse 32
न लिंगाराधनादन्यत्पुण्यं वेदचतुष्टये । विद्यते सर्वशास्त्राणामेष एव विनिश्चयः
চাৰি বেদৰ তাত্পৰ্য অন্বেষণকাৰীৰ বাবে লিঙ্গ-আৰাধনাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ পুণ্য নাই; এইয়েই সকলো শাস্ত্ৰৰ দৃঢ় সিদ্ধান্ত।
Verse 33
सर्वमेतत्परित्यज्य कर्मजालमशेषतः । भक्त्या परमया विद्वां ल्लिंगमेकं प्रपूजयेत्
এই সমগ্ৰ কৰ্মকাণ্ডৰ জাল সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰি, জ্ঞানী জনে পৰম ভক্তিৰে একমাত্ৰ শিৱলিঙ্গৰ পূজা কৰক।
Verse 34
लिंगेर्चितेर्चितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । संसारांबुधिमग्नानां नान्यत्तारणसाधनम्
শিৱলিঙ্গৰ পূজা হ’লে স্থাবৰ-জংগমসহ সমগ্ৰ জগত যেন পূজিত হয়। সংসাৰ-সমুদ্ৰত নিমজ্জিতসকলক পাৰ কৰাবলৈ শিৱলিঙ্গ-আৰাধনাৰ বাহিৰে আন কোনো তৰণ-সাধন নাই।
Verse 35
अज्ञानतिमिरांधानां विषयासक्तचेतसाम् । प्लवो नान्योस्ति जगति लिंगाराधनमंतरा
অজ্ঞানেৰে তিমিৰত অন্ধ আৰু বিষয়াসক্তচিত্ত লোকসকলৰ বাবে এই জগতত শিৱলিঙ্গ-আৰাধনাৰ বাহিৰে আন কোনো নাও নাই।
Verse 36
हरिब्रह्मादयो देवा मुनयो यक्षराक्षसाः । गंधर्वाश्चरणास्सिद्धा दैतेया दानवास्तथा
হৰি, ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকল; মুনিসকল; যক্ষ আৰু ৰাক্ষস; গন্ধৰ্ব; চাৰণ; সিদ্ধ; আৰু দৈত্য-দানৱসকলও।
Verse 37
नागाः शेषप्रभृतयो गरुडाद्याःखगास्तथा । सप्रजापतयश्चान्ये मनवः किन्नरा नराः
শেষ আদি নাগসকল; গৰুড় আদি খগসকল; প্ৰজাপতি আৰু অন্য প্ৰজাস্ৰষ্টাসকল; মনুসকল; কিন্নৰ আৰু মানুহো।
Verse 38
पूजयित्वा महाभक्त्या लिंगं सर्वार्थसिद्धिदम् । प्राप्ताः कामानभीष्टांश्च तांस्तान्सर्वान्हृदि स्थितान्
মহাভক্তিৰে সৰ্বাৰ্থসিদ্ধিদায়ক শিৱলিঙ্গ পূজা কৰি তেওঁলোকে হৃদয়ত লালিত সকলো অভীষ্ট কাম্যফল লাভ কৰিলে।
Verse 39
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा प्रतिलोमजः । पूजयेत्सततं लिंगं तत्तन्मंत्रेण सादरम्
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ বা প্ৰতিলোমজাত—যি কোনো হওক—নিজ নিজ বিধান অনুসাৰে উপযুক্ত মন্ত্ৰে আদৰেৰে সদায় শিৱলিঙ্গ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 40
किं बहूक्तेन मुनयः स्त्रीणामपि तथान्यतः । अधिकारोस्ति सर्वेषां शिवलिंगार्चने द्विजाः
হে মুনিসকল, অধিক কি ক’ম? নাৰীৰো আৰু তদুপৰি অন্য সকলোৰে—হে দ্বিজসকল—শিৱলিঙ্গাৰ্চনত অধিকাৰ আছে।
Verse 41
द्विजानां वैदिकेनापि मार्गेणाराधनं वरम् । अन्येषामपि जंतूनां वैदिकेन न संमतम्
দ্বিজসকলৰ বাবে বৈদিক পথেদি শিৱ-আৰাধনাই পৰম উত্তম। কিন্তু অন্য প্ৰাণীৰ বাবে বৈদিক বিধিৰে পূজা কৰা উচিত আৰু সম্মত নহয়।
Verse 42
वैदिकानां द्विजानां च पूजा वैदिकमार्गतः । कर्तव्यानान्यमार्गेण इत्याह भगवाञ्छिवः
ভগৱান শিৱে ক’লে—বৈদিক লোকসকলৰ, বিশেষকৈ দ্বিজসকলৰ, পূজা বৈদিক পথেই কৰিব লাগে; অন্য কোনো পথেদি নহয়।
Verse 43
दधीचिगौतमादीनां शापेनादग्धचेतसाम् । द्विजानां जायते श्रद्धानैव वैदिककर्मणि
দধীচি, গৌতম আদি ঋষিসকলৰ শাপে যিসকল দ্বিজৰ চিত্ত দগ্ধ হৈছে, তেওঁলোকৰ বৈদিক কৰ্ম আৰু বিধানত শ্ৰদ্ধা একেবাৰে জন্মে নাহে।
Verse 44
यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मार्तमथापि वा । अन्यत्समाचरेन्मर्त्यो न संकल्पफलं लभेत्
যি মৰ্ত্যই বৈদিক কৰ্ম—স্মাৰ্ত বিধিও—অবজ্ঞা কৰি অন্য আচৰণ কৰে, সি নিজৰ সংকল্পৰ ফল নাপায়।
Verse 45
इत्थं कृत्वार्चनं शंभोर्नैवेद्यांतं विधानतः । पूजयेदष्टमूर्तीश्च तत्रैव त्रिजगन्मयीः
এইদৰে বিধিপূৰ্বক শম্ভুৰ অৰ্চনা নৈবেদ্যান্ত পৰ্যন্ত কৰি, তাতেই ত্ৰিজগন্ময় শিৱৰ অষ্টমূৰ্তিসকলকো পূজা কৰা উচিত।
Verse 46
क्षितिरापोनलो वायुराकाशः सूर्य्यसोमकौ । यजमान इति त्वष्टौ मूर्तयः परिकीर्तिताः
পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ; সূৰ্য আৰু সোম; আৰু যজমান (উপাসক)—এই আট মূৰ্তি বুলি পৰিকীৰ্তিত।
Verse 47
शर्वो भवश्च रुद्र श्च उग्रोभीम इतीश्वरः । महादेवः पशुपतिरेतान्मूर्तिभिरर्चयेत्
শৰ্ব, ভব, ৰুদ্ৰ, উগ্ৰ আৰু ভীম—এই ৰূপসমূহত, আৰু মহাদেৱ তথা পশুপতি ৰূপতো, এই দিৱ্য মূৰ্তিসমূহৰ দ্বাৰা ঈশ্বৰক আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 48
पूजयेत्परिवारं च ततः शंभोः सुभक्तितः । ईशानादिक्रमात्तत्र चंदनाक्षतपत्रकैः
তাৰপিছত সুভক্তিৰে ভগৱান শম্ভুৰ পৰিৱাৰ-দেৱতাসকলক পূজা কৰিব লাগে। তাত ঈশান আদি ক্ৰমে চন্দন, অক্ষত আৰু পবিত্ৰ পত্র অৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 49
ईशानं नंदिनं चंडं महाकालं च भृंगिणम् । वृषं स्कंदं कपर्दीशं सोमं शुक्रं च तत्क्रमात्
সেই ক্ৰমে ঈশান, নন্দী, চণ্ড, মহাকাল আৰু ভৃঙ্গি; তাৰ পাছত বৃষ, স্কন্দ, কপৰ্দীশ, সোম আৰু শুক্ৰ—এঁলোকক স্মৰণ কৰি পূজা কৰিব লাগে।
Verse 50
अग्रतो वीरभद्रं च पृष्ठे कीर्तिमुखं तथा । तत एकादशान्रुद्रा न्पूजयेद्विधिना ततः
আগফালে বীৰভদ্ৰক আৰু পিছফালে কীৰ্তিমুখক স্থাপন কৰিব লাগে; তাৰ পাছত বিধি অনুসাৰে একাদশ ৰুদ্ৰৰ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 51
ततः पंचाक्षरं जप्त्वा शतरुद्रि यमेव च । स्तुतीर्नानाविधाः कृत्वा पंचांगपठनं तथा
তাৰ পিছত পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰি আৰু শতৰুদ্ৰীয়ো পাঠ কৰি, নানাবিধ স্তুতি নিবেদন কৰি, তদ্ৰূপ পঞ্চাঙ্গ (পঞ্চবিধ প্ৰাৰ্থনা) পাঠ কৰিব লাগে।
Verse 52
ततः प्रदक्षिणां कृत्वा नत्वा लिंगं विसर्जयेत् । इति प्रोक्तमशेषं च शिवपूजनमादरात्
তাৰ পিছত প্ৰদক্ষিণা কৰি আৰু লিঙ্গক প্ৰণাম কৰি, শিৱলিঙ্গৰ পৰা বিধিপূৰ্বক বিদায় ল’ব লাগে (বিসৰ্জন কৰিব লাগে)। এইদৰে আদৰসহ শিৱপূজাৰ সম্পূৰ্ণ বিধান কোৱা হ’ল।
Verse 53
रात्रावुदण्मुखः कुर्याद्देवकार्यं सदैव हि । शिवार्चनं सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदण्मुखः
ৰাতিত সদায় উত্তৰমুখ হৈ দেৱকাৰ্য কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ শুচি হৈ সদায় উত্তৰমুখ হৈ শিৱাৰ্চনো কৰিব লাগে।
Verse 54
न प्राचीमग्रतः शंभोर्नोदीचीं शक्तिसंहितान् । न प्रतीचीं यतः पृष्ठमतो ग्राह्यं समाश्रयेत्
শম্ভুৰ সন্মুখ বুলি পূৰ্বদিশ গ্ৰহণ নকৰিবা, আৰু উত্তৰদিশক শক্তিসমূহৰ সমাবেশস্থান বুলিও নধৰিবা। পশ্চিম দিশ তেওঁৰ পৃষ্ঠভাগ; সেয়ে পূজাত যথোচিত গ্ৰাহ্য দিশা-বিন্যাসেই আশ্ৰয় কৰা উচিত।
Verse 55
विना भस्मत्रिपुंड्रेण विना रुद्रा क्षमालया । बिल्वपत्रं विना नैव पूजयेच्छंकरं बुधः
ভস্মৰ ত্ৰিপুণ্ড্ৰ নোহোৱাকৈ, ৰুদ্ৰাক্ষমালা নোহোৱাকৈ আৰু বিল্বপাত নোহোৱাকৈ জ্ঞানী ভক্তে শংকৰক পূজা নকৰিব—ই শৈৱবিধিৰ সিদ্ধান্ত।
Verse 56
भस्माप्राप्तौ मुनिश्रेष्ठाः प्रवृत्ते शिवपूजने । तस्मान्मृदापि कर्तव्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠসকল, ভস্ম নাপালে আৰু শিৱপূজা আৰম্ভ হৈ গ’লে, তেতিয়া কপালত শুদ্ধ মৃদাৰোও ত্ৰিপুণ্ড্ৰ চিহ্ন কৰিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter advances a theological-ritual argument: without constructing the pārthiva-liṅga, worship and even associated virtues (e.g., dama, dāna) are deemed ineffective (vṛthā), establishing the earthen liṅga as a necessary ritual substrate for valid Śiva-pūjā.
The liṅga functions as a condensed symbol of Śiva’s presence that becomes ritually ‘addressable’ through form. The separation of āvāhana, pratiṣṭhā, and pūjana implies that presence is invoked, stabilized, and then honored—suggesting a layered ontology of sacred presence enacted through sequential operations.
The focus is not on a named iconographic form (e.g., Bhairava or Umā-maheśvara) but on Śiva’s worshipable presence as Śiva-liṅga—specifically the pārthiva-liṅga—treated as the operative manifestation through which diverse aims, including mokṣa, are pursued.