बन्धमोक्षवर्णनम् (Bondage and Liberation: The Prakṛti–Karma Wheel and Śiva as the Transcendent Cause)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে বন্ধন আৰু মোক্ষৰ নিখুঁত সংজ্ঞা বিচাৰে, আৰু সূতে তত্ত্বনিরূপণ কৰি উত্তৰ দিয়ে। প্ৰকৃতিৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা ‘অষ্টক’ সমষ্টিৰ দ্বাৰা জীৱ বদ্ধ, আৰু সেই অষ্টকৰ পৰা মুক্তিয়েই মোক্ষ বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰকৃতি, বুদ্ধি, গুণময় অহংকাৰ আৰু পাঁচ তন্মাত্ৰা—এই প্ৰকৃতিজনিত তত্ত্বসমূহে দেহধাৰণ আৰু কৰ্ম-ধাৰাবাহিকতা ব্যাখ্যা কৰে। স্থূল-সূক্ষ্ম-কাৰণ তিনিটা শৰীৰৰ তত্ত্বে পুণ্য-পাপজনিত সুখ-দুখ আৰু কৰ্মৰজ্জুৰে বাৰে বাৰে জন্ম আৰু কৰ্মপ্ৰবৃত্তি বুজাই দিয়া হৈছে। দেহ-কৰ্মচক্ৰজনিত সংসাৰভ্ৰমণ থামাবলৈ চক্ৰৰ কৰ্তাক উপাসনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। শিৱক প্ৰকৃতিৰ অতীত পৰম আধাৰ আৰু মোক্ষৰ নিৰ্ণায়ক আশ্ৰয় ৰূপে স্থাপন কৰি, সাংখ্য বিশ্লেষণৰ শৈৱ সমাধান দেখুওৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ऋषयः ऊचुः । बंधमोक्षस्वरूपं हि ब्रूहि सर्वार्थवित्तम । सूत उवाच । बंधमोक्षं तथोपायं वक्ष्येऽहं शृणुतादरात्
ঋষিসকলে ক’লে—হে সৰ্বাৰ্থবিত্! বন্ধন আৰু মোক্ষৰ সত্য স্বৰূপ কওক। সূতে ক’লে—মই বন্ধন, মোক্ষ আৰু তাৰ উপায় ক’ম; ভক্তিভাৱে শুনা।
Verse 2
प्रकृत्याद्यष्टबंधेन बद्धो जीवः स उच्यते । प्रकृत्याद्यष्टबंधेन निर्मुक्तो मुक्त उच्यते
প্ৰকৃতি আদি অষ্টবন্ধনে যি জীৱ আবদ্ধ, সি ‘বদ্ধ’ বুলি কোৱা হয়। সেই একে প্ৰকৃতি আদি অষ্টবন্ধনৰ পৰা যি সম্পূৰ্ণ মুক্ত, সি ‘মুক্ত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 3
प्रकृत्यादिवशीकारो मोक्ष इत्युच्यते स्वतः । बद्धजीवस्तु निर्मुक्तो मुक्तजीवः स कथ्यते
প্ৰকৃতি আদি বন্ধনকাৰক তত্ত্বসমূহক বশ কৰা (নিয়ন্ত্ৰণ) স্বভাৱতঃ মোক্ষ বুলি কোৱা হয়। যি বদ্ধ জীৱ সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত হয়, তাকেই মুক্ত জীৱ বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
प्रकृत्यग्रे ततो बुद्धिरहंकारो गुणात्मकः । पंचतन्मात्रमित्येते प्रकृत्याद्यष्टकं विदुः
প্ৰথমে প্ৰকৃতি; তাৰপিছত বুদ্ধি; তাৰপিছত গুণময় অহংকাৰ। ইয়াৰ সৈতে পাঁচ তন্মাত্ৰা—এইবোৰক প্ৰকৃত্যাদি অষ্টক বুলি জনা যায়।
Verse 5
प्रकृट्याद्यष्टजो देहो देहजं कर्म उच्यते । पुनश्च कर्मजो देहो जन्मकर्म पुनः पुनः
প্ৰকৃতি-আদি অষ্টকৰ পৰা উৎপন্ন দেহৰ ফলত দেহজাত কৰ্ম ঘটে বুলি কোৱা হয়। পুনৰ কৰ্মৰ পৰাই দেহ জন্মে—এইদৰে জন্ম আৰু কৰ্ম পুনঃপুনঃ ঘূৰি থাকে।
Verse 6
शरीरं त्रिविधं ज्ञेयं स्थूलं सूक्ष्मं च कारणम् । स्थूलं व्यापारदं प्रोक्तं सूक्ष्ममिंद्रि यभोगदम्
শৰীৰ ত্ৰিবিধ—স্থূল, সূক্ষ্ম আৰু কাৰণ। স্থূল শৰীৰ বাহ্য কৰ্মৰ উপকৰণ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু সূক্ষ্ম শৰীৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ দ্বাৰা ভোগানুভৱ দান কৰে।
Verse 7
कारणं त्वात्मभोगार्थं जीवकर्मानुरूपतः । सुखं दुःखं पुण्यपापैः कर्मभिः फलमश्नुते
দেহাদি কাৰণ আত্মাৰ ভোগাৰ্থে, জীৱৰ কৰ্মানুসাৰে স্থিত। পুণ্য‑পাপজাত কৰ্মফল সি সুখ‑দুখৰূপে ভোগ কৰে।
Verse 8
तस्माद्धि कर्मरज्ज्वा हि बद्धो जीवः पुनः पुनः । शरीरत्रयकर्मभ्यां चक्रवद्भ्राम्यते सदा
সেয়ে কৰ্মৰজ্জুত পুনঃপুনঃ আবদ্ধ জীৱ, ত্ৰিশৰীৰ-সম্পৰ্কিত কৰ্মৰ দ্বাৰা চক্ৰৰ দৰে সদায় ঘূৰি ফুৰে।
Verse 9
चक्रभ्रमनिवृत्यर्थं चक्रकर्तारमीडयेत् । प्रकृत्यादि महाचक्रं प्रकृतेः परतः शिवः
চক্ৰভ্ৰমণ নিবৃত্তিৰ বাবে চক্ৰকর্তাক আৰাধনা কৰা উচিত। মহাচক্ৰ প্ৰকৃতিৰ পৰা আৰম্ভ হয়, কিন্তু শিৱ প্ৰকৃতিৰ পৰেও অৱস্থিত।
Verse 10
चक्रकर्ता महेशो हि प्रकृतेः परतोयतः । पिबति वाथ वमति जीवन्बालो जलं यथा
মহেশেই বিশ্বচক্ৰৰ কৰ্তা, কিয়নো তেওঁ প্ৰকৃতিৰ অতীত। সেই পৰাত্পৰ অৱস্থানৰ পৰা তেওঁ জগতক গ্ৰাস কৰে আৰু পুনৰ নিঃসৃত কৰে—যেনেকৈ জীৱন্ত শিশু পানী খাই পিছত থু পেলায়।
Verse 11
शिवस्तथा प्रकृत्यादि वशीकृत्याधितिष्ठति । सर्वं वशीकृतं यस्मात्तस्माच्छिव इति स्मृतः । शिव एव हि सर्वज्ञः परिपूर्णश्च निःस्पृहः
শিৱে প্ৰকৃতি আদি সকলো তত্ত্বক বশ কৰি সিহঁতৰ ওপৰত অধিষ্ঠান কৰে। যিহেতু সকলো তেওঁৰ অধীন আৰু নিয়ন্ত্ৰিত, সেয়ে তেওঁ ‘শিৱ’ বুলি স্মৃত। নিশ্চয় শিৱেই সৰ্বজ্ঞ, পৰিপূৰ্ণ আৰু নিঃস্পৃহ।
Verse 12
सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतंत्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनंतशक्तिश्च महेश्वरस्य यन्मानसैश्वर्यमवैति वेदः
সৰ্বজ্ঞতা, তৃপ্তি-পরিপূৰ্ণতা, অনাদি বোধ, পৰম স্বাধীনতা, নিত্য অলোপ শক্তি আৰু অনন্ত সামৰ্থ্য—এইবোৰ মহেশ্বৰৰ গুণ। বেদে ইয়াক প্ৰভুৰ অন্তঃস্থিত ঐশ্বৰ্য, অৰ্থাৎ তেওঁৰ চৈতন্যত স্থিত পৰম অধিপত্য বুলি উপলব্ধি কৰে।
Verse 13
अतः शिवप्रसादेन प्रकृत्यादिवशं भवेत् । शिवप्रसादलाभार्थं शिवमेव प्रपूजयेत्
সেয়ে শিৱপ্ৰসাদে প্ৰকৃতি আদি বস্তুৰ অধীনতা নাথাকে। সেই শিৱপ্ৰসাদ লাভ কৰিবলৈ কেৱল শিৱকেই পূজা কৰিব লাগে।
Verse 14
निःस्पृहस्य च पूर्णस्य तस्य पूजा कथं भवेत् । शिवोद्देशकृतं कर्म प्रसादजनकं भवेत्
নিৰাসক্ত আৰু পূৰ্ণ সেইজনৰ পূজা কেনেকৈ হ’ব? তথাপি শিৱক উদ্দেশ্য কৰি কৰা যিকোনো কৰ্মই (তাঁৰ) প্ৰসাদৰ কাৰণ হয়।
Verse 15
लिंगे बेरे भक्तजने शिवमुद्दिश्य पूजयेत् । कायेन मनसा वाचा धनेनापि प्रपूजयेत्
শিৱক উদ্দেশ্য কৰি লিঙ্গত, তেওঁৰ বিগ্ৰহত (বেৰ) আৰু ভক্তজনৰ মাজতো পূজা কৰিব। দেহ, মন, বাক্য আৰু ধন দ্বাৰাও সম্পূৰ্ণভাৱে আৰাধনা কৰিব।
Verse 16
पुजया तु महेशो हि प्रकृतेः परमः शिवः । प्रसादं कुरुते सत्यं पूजकस्य विशेषतः
পূজাৰ দ্বাৰাই মহেশ—প্ৰকৃতিৰ ওপৰত পৰম শিৱ—সত্যই বিশেষকৈ পূজকৰ ওপৰত প্ৰসাদ দান কৰে।
Verse 17
शिवप्रसादात्कर्माद्यं क्रमेण स्ववशं भवेत् । कर्मारभ्य प्रकृत्यंतं यदासर्वं वशं भवेत्
শিৱপ্ৰসাদে কৰ্ম আদি সকলো ক্ৰমে নিজৰ বশলৈ আহে। কৰ্মৰ পৰা আৰম্ভ কৰি প্ৰকৃতি পৰ্যন্ত, তেতিয়া নিশ্চয়েই সকলো অধীন হয়।
Verse 18
इति श्रीशैवेमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडे शिवलिंगमहिमावर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশৈৱ মহাপুৰাণৰ বিদ্যেশ্বৰসংহিতাৰ সাধ্যসাধন-খণ্ডত ‘শিৱলিঙ্গ-মহিমা-বৰ্ণন’ নামৰ অষ্টাদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 19
तदा वै शिवलोके तु वासः सालोक्यमुच्यते । सामीप्यं याति सांबस्य तन्मात्रे च वशं गते
তেতিয়া শিৱলোকে বাস কৰাক ‘সালোক্য’ বোলা হয়। তাৰ পিছত সাধকে সাম্ব শিৱৰ ‘সামীপ্য’—নিকটতা—লাভ কৰি সম্পূৰ্ণ শৰণাগত হৈ কেৱল তেওঁৰ অধীন হয়।
Verse 20
तदा तु शिवसायुज्यमायुधाद्यैः क्रियादिभिः । महाप्रसादलाभे च बुद्धिश्चापि वशा भवेत्
তেতিয়া পবিত্ৰ উপকৰণ-আয়ুধ আদি ব্যৱহাৰসহ বিধিবদ্ধ ক্ৰিয়া-আচৰণেৰে শিৱসায়ুজ্য—শিৱৰ সৈতে একত্ব—লাভ হয়। আৰু শিৱৰ মহাপ্ৰসাদ পালে বুদ্ধিও বশীভূত হৈ স্থিৰ হয়।
Verse 21
बुद्धिस्तु कार्यं प्रकृतेस्तत्सृष्टिरिति कथ्यते । पुनर्महाप्रसादेन प्रकृतिर्वशमेष्यति
বুদ্ধিক প্ৰকৃতিৰ কাৰ্য—তাৰ সৃষ্টিৰেই ফল—বুলি কোৱা হয়। কিন্তু ভগৱান শিৱৰ মহাপ্ৰসাদে প্ৰকৃতিও পুনৰ বশীভূত হৈ শান্ত হয়।
Verse 22
शिवस्य मानसैश्वर्यं तदाऽयत्नं भविष्यति । सार्वज्ञाद्यं शिवैश्वर्यं लब्ध्वा स्वात्मनि राजते
তেতিয়া শিৱৰ মানসিক ঐশ্বৰ্য অনায়াসে নিজে নিজে উদিত হয়। সৰ্বজ্ঞতা আদি শিৱৈশ্বৰ্য লাভ কৰি সাধক নিজৰ আত্মস্বরূপত দীপ্তিমান হয়।
Verse 23
तत्सायुज्यमिति प्राहुर्वेदागमपरायणाः । एवं क्रमेण मुक्तिः स्याल्लिंगादौ पूजया स्वतः
বেদ-আগমত পৰায়ণ লোকসকলে সেই অৱস্থাক ‘সায়ুজ্য’—শিৱৰ সৈতে একত্ব—বুলি কয়। এইদৰে ক্ৰমে লিঙ্গ আদি পূজাৰ দ্বাৰা স্বতঃই মুক্তি হয়।
Verse 24
अतः शिवप्रसादार्थं क्रियाद्यैः पूजयेच्छिवम् । शिवक्रिया शिवतपः शिवमंत्रजपः सदा
সেয়ে শিৱপ্ৰসাদ লাভৰ বাবে বিধি-নিয়ম আদি ক্ৰিয়াৰে শিৱক পূজা কৰা উচিত—সদায় শিৱক্ৰিয়া, শিৱতপ আৰু শিৱমন্ত্ৰজপত নিৰন্তৰ ৰত থাকি।
Verse 25
शिवज्ञानं शिवध्यानमुत्तरोत्तरमभ्यसेत् । आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वै शिवचिंतया
শিৱজ্ঞান আৰু শিৱধ্যান উত্তৰোত্তৰ অধিককৈ অভ্যাস কৰা উচিত। জাগৰণৰ পৰা মৃত্যুলৈকে সময় নিশ্চয়েই শিৱচিন্তনত কটাব লাগে।
Verse 26
सद्यादिभिश्च कुसुमैरर्चयेच्छिवमेष्यति । ऋषय ऊचुः । लिंगादौ शिवपूजाया विधानं ब्रूहि सर्वतः
তাজা ফুল আদি দিয়ে যিয়ে শিৱৰ অৰ্চনা কৰে, সি নিশ্চয় শিৱক লাভ কৰে। ঋষিসকলে ক’লে—লিঙ্গৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শিৱপূজাৰ বিধান সকলো দিশে বিস্তাৰে কওক।
Verse 27
सूत उवाच । लिंगानां च क्रमं वक्ष्ये यथावच्छृणुत द्विजाः । तदेव लिंगं प्रथमं प्रणवं सार्वकामिकम्
সূত ক’লে—হে দ্বিজসকল, লিঙ্গসমূহৰ ক্ৰম মই যথাযথ ক’ম; মনোযোগে শুনা। প্ৰথম লিঙ্গ সেই প্ৰণৱ (ওঁ), যি সকলো ধৰ্মোচিত কামনা পূৰ্ণ কৰে।
Verse 28
सूक्ष्मप्रणवरूपं हि सूक्ष्मरूपं तु निष्फलम् । स्थूललिंगं हि सकलं तत्पंचाक्षरमुच्यते
সূক্ষ্ম ৰূপ প্ৰণৱৰূপেই; কিন্তু কেৱল সূক্ষ্ম ৰূপ সাধনাত নিষ্ফল বুলি কোৱা হয়। স্থূল লিঙ্গেই সম্পূৰ্ণ (সকল) আশ্ৰয়; তাকেই পঞ্চাক্ষৰ—‘নমঃ শিৱায়’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 29
तयोः पूजा तपः प्रोक्तं साक्षान्मोक्षप्रदे उभे । पौरुषप्रकृतिभूतानि लिंगानिसुबहूनि च
সেই দুয়োটাৰ ভিতৰত পূজা আৰু তপস্যা—উভয়েই সাক্ষাৎ মোক্ষদায়ক বুলি কোৱা হৈছে। আৰু পুৰুষ-তত্ত্ব আৰু প্ৰকৃতি-তত্ত্বৰূপে প্ৰকাশিত বহু লিঙ্গো আছে।
Verse 30
तानि विस्तरतो वक्तुं शिवो वेत्ति न चापरः । भूविकाराणि लिंगानि ज्ञातानि प्रब्रवीमि वः
সেইবোৰৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা শিৱেই জানে; আন কোনো নহয়। তথাপি যিমান জনা আছে, পৃথিৱীৰ বিকাৰজাত লিঙ্গসমূহৰ কথা মই তোমালোকক ক’ম।
Verse 31
स्वयं भूलिंगं प्रथमं बिंदुलिंगंद्वितीयकम् । प्रतिष्ठितं चरंचैव गुरुलिंगं तु पंचमम्
স্বয়ম্ভূ লিঙ্গ প্ৰথম; বিন্দু-লিঙ্গ দ্বিতীয়। প্ৰতিষ্ঠিত (স্থাপিত) লিঙ্গ আৰু চৰ (চলমান) লিঙ্গো আছে; আৰু গুৰু-লিঙ্গ পঞ্চম।
Verse 32
देवर्षितपसा तुष्टः सान्निध्यार्थं तु तत्र वै । पृथिव्यन्तर्गतः शर्वो बीजं वै नादरूपतः
দেৱৰ্ষিৰ তপস্যাত তুষ্ট হৈ, সান্নিধ্য দানৰ অৰ্থে শৰ্ব (ভগৱান শিৱ) তাত পৃথিৱীৰ অন্তৰত নাদৰূপ বীজস্বৰূপে প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 33
स्थावरांकुरवद्भूमिमुद्भिद्य व्यक्त एव सः । स्वयंभूतं जातमिति स्वयंभूरिति तं विदुः
স্থাৱৰ অংকুৰৰ দৰে ভূমি ভেদি তেওঁ স্বয়ং প্ৰকাশিত হ’ল। স্বয়ম্ভূত বুলি খ্যাত হোৱাৰ বাবে জ্ঞানীসকলে তেওঁক “স্বয়ম্ভূ” নামে জানে।
Verse 34
तल्लिंगपूजया ज्ञानं स्वयमेव प्रवर्द्धते । सुवर्णरजतादौ वा पृथिव्यां स्थिंडिलेपि वा
সেই শিৱলিঙ্গৰ পূজাৰে জ্ঞান স্বয়ং বৃদ্ধি পায়। লিঙ্গ সোণ-ৰূপাৰ হোক বা পৃথিৱীত সৰল স্থণ্ডিলৰূপে হোক, পূজাৰ ফল আধ্যাত্মিকভাৱে সমানেই সিদ্ধ হয়।
Verse 35
स्वहस्ताल्लिखितं लिंगं शुद्धप्रणवमंत्रकम् । यंत्रलिंगं समालिख्य प्रतिष्ठावाहनं चरेत्
নিজ হাতে লিঙ্গ-যন্ত্ৰ আঁকি তাত শুদ্ধ প্ৰণৱমন্ত্ৰ (ওঁ) লিখিব লাগে। এইদৰে যন্ত্ৰলিঙ্গ সম্যকভাৱে ৰচনা কৰি তাৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু আৱাহন সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 36
बिंदुनादमयं लिंगं स्थावरं जंगमं च यत् । भावनामयमेतद्धि शिवदृष्टं न संशयः
লিঙ্গ বিন্দু-নাদময়; ই স্থাৱৰ আৰু জঙ্গম—দুয়ো ৰূপতে ব্যাপ্ত। ই ভাবনাময় উপলব্ধি; নিঃসন্দেহে ই শিৱৰেই দৃষ্টি।
Verse 37
यत्र विश्वस्य ते शंभुस्तत्र तस्मै फलप्रदः । स्वहस्ताल्लिख्यते यंत्रे स्थावरादावकृत्रिमे
হে শম্ভু, বিশ্বেশ্বৰ! য’ত আপোনাক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, ত’ত আপুনি সেই ভক্তক ফলদাতা হন। সেয়ে যন্ত্ৰ নিজ হাতে, স্বাভাৱিক আৰু স্থিৰ আধাৰত—যেনে অচল পৃষ্ঠত—কোনো কৃত্ৰিম উপায় নকৰাকৈ অঙ্কন কৰিব লাগে।
Verse 38
आवाह्य पूजयेच्छंभुं षोडशैरुपचारकैः । स्वयमैश्वर्यमाप्नोति ज्ञानमभ्यासतो भवेत्
শম্ভুক আৱাহন কৰি ষোলো উপচাৰে তেওঁৰ পূজা কৰিব লাগে। সেই পূজাৰ ফলত ক্ৰমে ঐশ্বৰ্য লাভ হয়; আৰু নিৰন্তৰ অভ্যাসে সত্য জ্ঞান উদয় হয়।
Verse 39
देवैश्च ऋषिभिश्चापि स्वात्मसिद्ध्यर्थमेव हि । समंत्रेणात्महस्तेन कृतं यच्छुद्धमंडले
দেৱতা আৰু ঋষিসকলেও নিজৰ আত্মসিদ্ধিৰ বাবেই যি কৰিছিল, সেয়া শুদ্ধ মণ্ডলত, মন্ত্ৰসহ, নিজৰ হাতেৰে সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 40
शुद्धभावनया चैव स्थापितं लिंगमुत्तमम् । तल्लिंगं पौरुषं प्राहुस्तत्प्रतिष्ठितमुच्यते
শুদ্ধ ভাবনা আৰু ভক্তিৰে যি উত্তম লিঙ্গ স্থাপন কৰা হয়, সেই লিঙ্গক ‘পৌৰুষ’ বুলি কোৱা হয়; আৰু সেয়াই ‘প্ৰতিষ্ঠিত’—বিধিপূৰ্বক অভিষেক কৰি স্থাপিত—বুলি উচাৰিত।
Verse 41
तल्लिंगपूजया नित्यं पौरुषैश्वर्यमाप्नुयात् । महद्भिर्ब्राह्मणैश्चापि राजभिश्च महाधनैः
সেই লিঙ্গৰ নিত্য পূজাৰে সাধকে পৌৰুষ-ঐশ্বৰ্য লাভ কৰে; আৰু মহৎ ব্ৰাহ্মণসকল আৰু মহাধনবান ৰজাসকলৰ দ্বাৰাও সন্মানিত আৰু সমৰ্থিত হয়।
Verse 42
शिल्पिनाकल्पितं लिंगं मंत्रेण स्थापितं च यत् । प्रतिष्ठितं प्राकृतं हि प्राकृतैश्वर्यभोगदम्
শিল্পীয়ে গঢ়া লিঙ্গ যেতিয়া মন্ত্ৰেৰে স্থাপন কৰি বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, তেতিয়া তাক ‘প্ৰাকৃত’ বোলা হয়; আৰু ই দেহধাৰীক ভৌতিক ভোগ আৰু লৌকিক ঐশ্বৰ্য দান কৰে।
Verse 43
यदूर्जितं च नित्यं च तद्धि पौरुषमुच्यते । यद्दुर्बलमनित्यं च तद्धि प्राकृतमुच्यते
যি শক্তিমান আৰু নিত্য, সেয়াই ‘পৌৰুষ’ বুলি কোৱা হয়। আৰু যি দুৰ্বল আৰু অনিত্য, সেয়াই ‘প্ৰাকৃত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 44
लिंगं नाभिस्तथा जिह्वा नासाग्रञ्च शिखा क्रमात् । कट्यादिषु त्रिलोकेषु लिंगमाध्यात्मिकं चरम्
দেহৰ অন্তৰত লিঙ্গ ক্ৰমে নাভি, জিহ্বা, নাসাগ্ৰ আৰু শিখা (মস্তকশিখৰ) ৰূপে বুজিব লাগে। এইদৰে কটিৰ ওপৰৰ স্বানুভৱ ত্ৰিলোকত এই চলমান আধ্যাত্মিক অন্তৰ্লিঙ্গ সাক্ষাৎকাৰযোগ্য।
Verse 45
पर्वतं पौरुषं प्रोक्तं भूतलं प्राकृतं विदुः । वृक्षादि पौरुषं ज्ञेयं गुल्मादि प्राकृतं विदुः
পৰ্বতক ‘পৌৰুষ’ (চেতন অধিষ্ঠিত) বুলি কোৱা হৈছে আৰু পৃথিৱীৰ ভূতল ‘প্ৰাকৃত’ (প্ৰকৃতিজ) বুলি জনা যায়। তদ্ৰূপ বৃক্ষাদি পৌৰুষ-শ্ৰেণীৰ, আৰু গুল্ম-ঝোপাদি প্ৰাকৃত-শ্ৰেণীৰ বুলি মানা হয়।
Verse 46
षाष्टिकं प्राकृतं ज्ञेयं शालिगोधूमपौरुषम् । ऐश्वर्यं पौरुषं विद्यादणिमाद्यष्टसिद्धिदम्
‘ষাষ্টিক’ (ষাঠি দিনত পাকে তেনে শস্য) প্ৰাকৃত বুলি জানিবা; আৰু শালি ধান আৰু গোধূম (গম) পৌৰুষ (মানৱ-প্ৰয়াসজাত) বুলি বুজিবা। কিন্তু ‘ঐশ্বৰ্য’ক পৌৰুষ-স্বৰূপ জানিবা, যি অণিমা আদি অষ্টসিদ্ধি দান কৰে।
Verse 47
सुस्त्रीधनादिविषयं प्राकृतं प्राहुरास्तिकाः । प्रथमं चरलिंगेषु रसलिंगं प्रकथ्यते
আস্তিক আচার্যসকলে কয়—স্ত্ৰী, ধন আদি বিষয়-সম্পৰ্কীয় ক্ষেত্ৰ ‘প্ৰাকৃত’ (সাংসাৰিক)। চল লিঙ্গসমূহৰ মাজত প্ৰথমে ‘ৰস-লিঙ্গ’ বৰ্ণিত হয়।
Verse 48
रसलिंगं ब्राह्मणानां सर्वाभीष्टप्रदं भवेत् । बाणलिंगं क्षत्रियाणां महाराज्यप्रदं शुभम्
ব্ৰাহ্মণসকলৰ বাবে ৰস-লিঙ্গ সকলো অভীষ্ট ফল প্ৰদান কৰে। ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বাবে বাণ-লিঙ্গ শুভ, যি মহাৰাজ্য আৰু ৰাজাধিকার দান কৰে।
Verse 49
स्वर्णलिंगं तु वैश्यानां महाधनपतित्वदम् । शिलालिंगं तु शूद्रा णां महाशुद्धिकरं शुभम्
বৈশ্যসকলৰ বাবে স্বৰ্ণ-লিঙ্গ মহাধন আৰু ধনাধিপত্য দান কৰে। শূদ্ৰসকলৰ বাবে শিলা-লিঙ্গ শুভ আৰু মহাশুদ্ধিদায়ক।
Verse 50
स्फाटिकं बाणलिंगं च सर्वेषांसर्वकामदम् । स्वीयाभावेऽन्यदीयं तु पूजायां न निषिद्ध्यते
স্ফটিক-লিঙ্গ আৰু বাণ-লিঙ্গ সকলো ভক্তৰ বাবে সকলো কামনা পূৰণকাৰী। আৰু নিজৰ লিঙ্গ নাথাকিলে পূজাত অন্যৰ লিঙ্গ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ নহয়।
Verse 51
स्त्रीणां तु पार्थिवं लिंगं सभर्तृणां विशेषतः । विधवानां प्रवृत्तानां स्फाटिकं परिकीर्तितम्
নাৰীৰ বাবে পাৰ্থিৱ (মাটিৰ) শিৱলিঙ্গ বিধেয়—বিশেষকৈ স্বামীৰ সৈতে গৃহস্থধৰ্ম পালন কৰা নাৰীৰ বাবে। কিন্তু ব্ৰত-নিষ্ঠ বিধৱাসকলৰ বাবে স্ফটিক-লিঙ্গ উপযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 52
विधवानां निवृत्तानां रसलिंगं विशिष्यते । बाल्येवायौवनेवापि वार्द्धकेवापि सुव्रताः
বিধৱা আৰু সংসাৰধৰ্মৰ পৰা নিবৃত্ত লোকসকলৰ বাবে ৰস-লিঙ্গ পূজা বিশেষভাৱে প্ৰশংসিত। হে সুৱ্ৰতসকল, শৈশৱ, যৌৱন বা বাৰ্ধক্য—সকলো অৱস্থাত ই শিৱভক্তিৰ উত্তম আশ্ৰয়।
Verse 53
शुद्धस्फटिकलिंगं तु स्त्रीणां तत्सर्वभोगदम् । प्रवृत्तानां पीठपूजा सर्वाभीष्टप्रदा भुवि
স্ত্ৰীসকলৰ বাবে শুদ্ধ স্ফটিক-লিঙ্গ পূজা সকলো ভোগ আৰু মঙ্গলফল দান কৰে। আৰু সংসাৰধৰ্মত প্ৰবৃত্ত গৃহস্থসকলৰ বাবে পীঠ-পূজা এই পৃথিৱীত সকলো অভীষ্ট প্ৰদান কৰে।
Verse 54
पात्रेणैव प्रवृत्तस्तु सर्वपूजां समाचरेत् । अभिषेकांते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत्
নিৰ্দিষ্ট পাত্ৰেৰে বিধিপূৰ্বক আৰম্ভ কৰি সম্পূৰ্ণ পূজা আচৰণ কৰা উচিত। অভিষেকৰ অন্তত নৈবেদ্য—বিশেষকৈ শালি ধানৰ ৰন্ধা অন্ন—অৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 55
पूजांते स्थापयेल्लिंगं संपुटेषु पृथग्गृहे । करपूजानि वृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत्
পূজাৰ অন্তত শিৱ-লিঙ্গক তাৰ সম্পুটত (ৰক্ষাকোষত) বিধিপূৰ্বক পৃথক স্থানত স্থাপন কৰা উচিত। তাৰ পাছত নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু নিয়মানুসাৰে কৰপূজা কৰি, নিজে ভোজনযোগ্য অন্নক প্ৰথমে শিৱলৈ নৈবেদ্যৰূপে নিবেদন কৰা উচিত।
Verse 56
निवृत्तानां परं सूक्ष्मलिंगमेव विशिष्यते । विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत्
নিবৃত্তিমাৰ্গত স্থিত সাধকৰ বাবে পৰম আৰু শ্ৰেষ্ঠ হৈছে কেৱল সূক্ষ্ম লিঙ্গ। বিভূতিৰে শিৱৰ অৰ্চনা কৰি, সেই বিভূতিকেই ভক্তিভাৱে নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 57
पूजां कृत्वाथ तल्लिंगं शिरसा धारयेत्सदा । विभूतिस्त्रिविधा प्रोक्ता लोकवेदशिवाग्निभिः
পূজা কৰি সেই লিঙ্গক সদায় শ্ৰদ্ধাৰে মূৰত ধাৰণ কৰিব লাগে। বিভূতি (পবিত্ৰ ভস্ম) তিনিধৰণৰ বুলি কোৱা হৈছে—লোকাচাৰ, বৈদিক বিধান আৰু শিৱাগ্নি অনুসাৰে।
Verse 58
लोकाग्निजमथो भस्मद्र व्यशुद्ध्यर्थमावहेत् । मृद्दारुलोहरूपाणां धान्यानां च तथैव च
তাৰ পাছত দ্ৰব্যশুদ্ধিৰ বাবে লোকাগ্নি (গৃহ্য অগ্নি)ৰ পৰা উৎপন্ন ভস্ম সংগ্ৰহ কৰিব লাগে—মাটি, কাঠ আৰু লোহা/ধাতুৰ বস্তু, লগতে ধান্যৰ বাবেও।
Verse 59
तिलादीनां च द्र व्याणां वस्त्रादीनां तथैव च । तथा पर्युषितानां च भस्मना शिद्धिरिष्यते
তিল আদি দ্ৰব্য, বস্ত্ৰ আদি বস্তু আৰু ৰাতি থোৱা (পৰ্যুষিত) পদাৰ্থসমূহৰ শুদ্ধি ভস্ম দ্বাৰাই বিধেয়।
Verse 60
श्वादिभिर्दूषितानां च भस्मना शुद्धिरिष्यते । सजलं निर्जलं भस्म यथायोग्यं तु योजयेत्
কুকুৰ আদি দ্বাৰা দূষিত বস্তুসমূহৰ শুদ্ধি ভস্ম দ্বাৰাই নিৰ্দিষ্ট। ক্ৰিয়াৰ উপযুক্ততা অনুসৰি ভস্ম জলসহ বা জলবিহীনভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
Verse 61
वेदाग्निजं तथा भस्म तत्कर्मांतेषु धारयेत् । मंत्रेण क्रियया जन्यं कर्माग्नौ भस्मरूपधृक्
বৈদিক অগ্নিৰ পৰা উৎপন্ন ভস্ম সেই কৰ্মসমাপ্তিত ধাৰণ কৰিব লাগে। মন্ত্ৰ আৰু বিধিপূৰ্বক ক্ৰিয়াৰে জনিত সেই ভস্ম কৰ্মাগ্নিত জন্ম লৈ ভস্মৰূপে ধাৰণীয়।
Verse 62
तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् । अघोरेणात्ममंत्रेण बिल्वकाष्ठं प्रदाहयेत्
সেই ভস্ম ধাৰণ কৰিলে কৰ্ম নিজৰ আত্মাতেই আৰোপিত হৈ অন্তৰ্মুখভাৱে প্রতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পিছত অঘোৰ মন্ত্রক আত্মমন্ত্র মানি বিল্বকাঠ দাহ কৰিব লাগে।
Verse 63
शिवाग्निरिति संप्रोक्तस्तेन दग्धं शिवाग्निजम् । कपिलागोमयं पूर्वं केवलं गव्यमेव वा
সেই অগ্নিক “শিৱাগ্নি” বুলি কোৱা হৈছে; শিৱাগ্নিত যি দগ্ধ হয়, সেয়াই শিৱাগ্নিজ পবিত্ৰ ভস্ম হয়। প্ৰথমে কপিলা গাইৰ গোবৰ দহাওক, অথবা কেৱল শুদ্ধ গোবৰেই।
Verse 64
शम्यस्वत्थपलाशान्वा वटारम्वधबिल्वकान् । शिवाग्निना दहेच्छुद्धं तद्वै भस्म शिवाग्निजम्
শমী, অশ্বত্থ, পলাশ, বট, আরম্বধ আৰু বিল্ব—এইবোৰ শিৱাগ্নিত শুদ্ধভাৱে দহাওক। এইদৰে দগ্ধ হৈ যি শুদ্ধ হয়, সেয়াই শিৱাগ্নিজ পবিত্ৰ ভস্ম।
Verse 65
दर्भाग्नौ वा दहेत्काष्ठं शिवमंत्रं समुच्चरन् । सम्यक्संशोध्य वस्त्रेण नवकुंभे निधापयेत्
অথবা দৰ্ভ ঘাঁহেৰে অগ্নি জ্বলাই, শিৱমন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি কাঠ দহাওক। তাৰ পিছত তাক ভালদৰে শুদ্ধ কৰি কাপোৰেৰে ছাঁকি, নতুন কুম্ভত থওক।
Verse 66
दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च । भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवः पूर्वं तथाऽकरोत्
আধ্যাত্মিক দীপ্তিৰ বাবে এই ভস্ম সংগ্ৰহ কৰা উচিত বুলি ধৰা হয়; আৰু ইয়াক পূজ্য বুলিও মানা হয়। “ভস্ম” শব্দৰ অৰ্থও এইয়েই; প্ৰাচীনকালে স্বয়ং শিৱেও এনেদৰেই কৰিছিল।
Verse 67
यथा स्वविषये राजा सारं गृह्णाति यत्करम् । यथा मनुष्याः सस्यादीन्दग्ध्वा सारं भजंति वै
যেনেকৈ ৰজা নিজৰ ৰাজ্যত কৰ হিচাপে সাৰভাগ গ্ৰহণ কৰে, আৰু যেনেকৈ মানুহে শস্য আদি দগ্ধ কৰি কেৱল সাৰটোৱেই লয়; তেনেকৈ জ্ঞানীসকলে অসাৰ ত্যাগ কৰি সাৰস্বরূপ শিৱতত্ত্ব গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 68
यथा हि जाठराग्निश्च भक्ष्यादीन्विविधान्बहून् । दग्ध्वा सारतरं सारात्स्वदेहं परिपुष्यति
যেনেকৈ জঠৰাগ্নিয়ে বিভিন্ন খাদ্য দহন কৰি তাৰ সাৰ অংশৰে দেহ পুষ্ট কৰে, তেনেকৈ শৈৱ জ্ঞানে পৰম সত্যক গ্ৰহণ কৰে।
Verse 69
तथा प्रपंचकर्तापि स शिवः परमेश्वरः । स्वाधिष्ठेयप्रपंचस्य दग्ध्वा सारं गृहीतवान्
সেইদৰে প্ৰপঞ্চৰ কৰ্তা পৰমেশ্বৰ শিৱই নিজৰ অধীনস্থ জগতক দহন কৰি তাৰ সাৰ অংশ গ্ৰহণ কৰিছে।
Verse 70
दग्ध्वा प्रपंचं तद्भस्म् अस्वात्मन्यारोपयच्छिवः । उद्धूलनेन व्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्
শিৱই সমগ্ৰ প্ৰপঞ্চ দহন কৰি সেই ভস্ম নিজৰ অংগত ধাৰণ কৰিলে আৰু ভস্ম লেপনৰ ছলেৰে জগতৰ সাৰ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 71
स्वरत्नं स्थापयामास स्वकीये हि शरीरके । केशमाकाशसारेण वायुसारेण वै मुखम्
তেওঁ নিজৰ শৰীৰত নিজৰ ৰত্ন স্থাপন কৰিলে; আকাশৰ সাৰ অংশৰে কেশ আৰু বায়ুৰ সাৰ অংশৰে মুখমণ্ডল ৰচনা কৰিলে।
Verse 72
हृदयं चाग्निसारेण त्वपां सारेण वैकटिम् । जानु चावनिसारेण तद्वत्सर्वं तदंगकम्
তেওঁৰ হৃদয় অগ্নিতত্ত্বৰ সাৰৰে গঠিত, তেওঁৰ ত্বক জলতত্ত্বৰ সাৰৰে; তেওঁৰ জানু (হাঁটু) পৃথিৱীতত্ত্বৰ সাৰৰে—এইদৰে তেওঁৰ সকলো অংগ ভূতসাৰৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত।
Verse 73
ब्रह्मविष्ण्वोश्च रुद्रा णां सारं चैव त्रिपुंड्रकम् । तथा तिलकरूपेण ललाटान्ते महेश्वरः
ভস্মৰ ত্ৰিপুণ্ড্ৰই ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু ৰুদ্ৰসকলৰ সাৰ। তদ্ৰূপ ললাটৰ অন্তত তিলক-ৰূপে স্বয়ং মহেশ্বৰ অধিষ্ঠিত থাকে।
Verse 74
भवृद्ध्या सर्वमेतद्धि मन्यते स्वयमैत्यसौ । प्रपंचसारसर्वस्वमनेनैव वशीकृतम्
ভৱবৃদ্ধিৰ প্ৰভাৱত সি নিজেই এই সকলোকে সত্য আৰু স্বয়ংসিদ্ধ বুলি মানে। এই ধাৰণাই প্ৰপঞ্চৰ সাৰ-সৰ্বস্বক সি-কে বশ কৰি বান্ধি পেলায়।
Verse 75
तस्मादस्य वशीकर्ता नास्तीति स शिवः स्मृतः । यथा सर्वमृगाणां च हिंसको मृगहिंसकः
সেয়ে, যিহেতু তেওঁক বশ কৰিবলৈ কোনো নাই, তেওঁ ‘শিৱ’ বুলি স্মৃত। যেনে সকলো মৃগৰ মাজত হিংসক ‘মৃগহিংসক’ (সিংহ), তেনেদৰে তেওঁ অদ্বিতীয়—যাক কোনোয়ে দমন কৰিব নোৱাৰে।
Verse 76
अस्य हिंसामृगो नास्ति तस्मात्सिंह इतीरितः । शं नित्यं सुखमानंदमिकारः पुरुषः स्मृतः
তেওঁৰ ভিতৰত হিংসাৰ কোনো মৃগ নাই; সেয়ে তেওঁ ‘সিংহ’ বুলি কোৱা হয়। ‘শং’ নিত্য সুখ-আনন্দ আৰু শান্তিৰ বাচক; আৰু ‘মি’কাৰ অন্তৰ্যামী পুৰুষ—চৈতন্যপ্ৰভু—বুলি স্মৃত।
Verse 77
वकारः शक्तिरमृतं मेलनं शिव उच्यते । तस्मादेवं स्वमात्मानं शिवं कृत्वार्चयेच्छिवम्
‘ব’ আখৰ শক্তি, অমৃত আৰু মেলন—ইয়াকেই শিৱ বুলি কোৱা হয়। সেয়ে নিজৰ আত্মাক শিৱময় কৰি শিৱৰ আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 78
तस्मादुद्धूलनं पूर्वं त्रिपुंड्रं धारयेत्परम् । पूजाकाले हि सजलं शुद्ध्यर्थं निर्जलं भवेत्
সেয়ে প্ৰথমে ভস্ম-উদ্ধূলন (লেপন) কৰি, তাৰ পিছত পৰম ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব লাগে। পূজাৰ সময়ত ভস্ম জলমিশ্ৰিত হ’ব; শুদ্ধিৰ বাবে অন্য সময়ত ই নিৰ্জল (শুকান) থাকিব।
Verse 79
दिवा वा यदि वारात्रौ नारी वाथ नरोपि वा । पूजार्थं सजलं भस्म त्रिपुंड्रेणैव धारयेत्
দিন হওক বা ৰাতি, নাৰী হওক বা পুৰুষ—পূজাৰ্থে প্ৰবৃত্ত জনে জলসিক্ত ভস্ম কেৱল ত্ৰিপুণ্ড্ৰৰূপে ধাৰণ কৰিব।
Verse 80
त्रिपुंड्रं सजलं भस्म धृत्वा पूजां करोति यः । शिवपूजां फलं सांगं तस्यैव हि सुनिश्चितम्
যি জনে জলসিক্ত ভস্ম ত্ৰিপুণ্ড্ৰৰূপে ধাৰণ কৰি পূজা কৰে, তেওঁৰ শিৱপূজাৰ সম্পূৰ্ণ আৰু অবিকল ফল নিশ্চিতভাৱে লাভ হয়।
Verse 81
भस्म वै शिवमंत्रेण धृत्वा ह्यत्याश्रमी भवेत् । शिवाश्रमीति संप्रोक्तः शिवैकपरमो यतः
শিৱমন্ত্ৰে ভস্ম ধাৰণ কৰিলে মানুহ সকলো (সাধাৰণ) আশ্ৰম-অৱস্থাৰ অতীত হয়; যিহেতু তাৰ একমাত্ৰ পৰম আশ্ৰয় শিৱ, সেয়ে তাক ‘শিৱাশ্ৰমী’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 82
शिवव्रतैकनिष्ठस्य नाशौचं न च सूतकम् । ललाटेऽग्रे सितं भस्म तिलकं धारयेन्मृदा
যি শিৱব্ৰতত একনিষ্ঠ, তেওঁৰ অশৌচ নাই, সূতকো নাই। শুদ্ধ মাটিৰে প্ৰস্তুত শ্বেত ভস্মৰ তিলক কপালৰ আগভাগত ধাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 83
स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वाशिवभक्तस्य लक्षणम् । गुणान्रुंध इति प्रोक्तो गुरुशब्दस्य विग्रहः
শিৱভক্তৰ লক্ষণ এই যে, (পবিত্ৰ চিহ্ন/দীক্ষা-চিহ্ন) তেওঁ নিজৰ হাতে বা গুৰুৰ হাতে গ্ৰহণ কৰে। ‘গুরু’ শব্দৰ ব্যাখ্যা—যি গুণসমূহক ৰুন্ধে (ৰোধ কৰে) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 84
सविकारान्राजसादीन्गुणान्रुंधे व्यपोहति । गुणातीतः परशिवो गुरुरूपं समाश्रितः
গুৰুৰূপ আশ্ৰয় কৰা গুণাতীত পৰশিৱ ৰজস আদি গুণসমূহক সিহঁতৰ বিকাৰসহ ৰুন্ধি অপসাৰণ কৰে।
Verse 85
गुणत्रयं व्यपोह्याग्रे शिवं बोधयतीति सः । विश्वस्तानां तु शिष्याणां गुरुरित्यभिधीयते
যি প্ৰথমে ত্ৰিগুণ আঁতৰাই তাৰ পিছত শিৱতত্ত্বৰ বোধ জাগায়, বিশ্বাসী শিষ্যসকলৰ বাবে তেওঁকেই ‘গুরু’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 86
तस्माद्गुरुशरीरं तु गुरुलिंगं भवेद्बुधः । गुरुलिंगस्य पूजा तु गुरुशुश्रूषणं भवेत्
সেয়ে, হে বুধ, গুৰুৰ দেহেই গুৰুলিঙ্গ বুলি জানিবা। গুৰুলিঙ্গৰ পূজা গুৰুৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাভৰা সেৱা-শুশ্ৰূষাৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হয়।
Verse 87
श्रुतं करोति शुश्रूषा कायेन मनसा गिरा । उक्तं यद्गुरुणा पूर्वं शक्यं वाऽशक्यमेव वा
সেই দেহ, মন আৰু বাক্যৰে গুৰুশুশ্ৰূষা কৰি শ্ৰুতক সাৰ্থক কৰে। গুৰুৱে পূৰ্বে যি কৈছিল—সম্ভৱ হওক বা অসম্ভৱ—সেয়া ধৰ্মকৰ্তব্য বুলি গ্ৰহণ কৰে।
Verse 88
करोत्येव हि पूतात्मा प्राणैरपि धनैरपि । तस्माद्वै शासने योग्यः शिष्य इत्यभिधीयते
পবিত্ৰ আত্মাৰ শিষ্য প্ৰাণেৰে আৰু ধনেৰে গুৰুকাৰ্য নিশ্চয় কৰে। সেয়ে গুৰুশাসনৰ যোগ্যজনকেই ‘শিষ্য’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 89
शरीराद्यर्थकं सर्वं गुरोर्दत्त्वा सुशिष्यकः । अग्रपाकं निवेद्याग्रेभुंजीयाद्गुर्वनुज्ञया
সু-শিষ্যই দেহ আৰু দেহ-সম্পৰ্কীয় প্ৰয়োজনীয় সকলো বস্তু গুৰুলৈ অৰ্পণ কৰিব। ৰন্ধা অন্নৰ শ্ৰেষ্ঠ অংশ প্ৰথমে গুৰুক নিবেদন কৰি, গুৰুৰ অনুমতিত পাছত নিজে ভোজন কৰিব।
Verse 90
शिष्यः पुत्र इति प्रोक्तः सदाशिष्यत्वयोगतः । जिह्वालिंगान्मंत्रशुक्रं कर्णयोनौ निषिच्यवै
সদাশিষ্যত্বৰ বন্ধনৰ বাবে শিষ্যক ‘পুত্ৰ’ বুলি কোৱা হৈছে। গুৰুৱে জিহ্বা-লিঙ্গৰ পৰা মন্ত্ৰ-শুক্ৰ শিষ্যৰ কৰ্ণ-যোনিৰূপ গৰ্ভত সিঞ্চন কৰে।
Verse 91
जातः पुत्रो मंत्रपुत्रः पितरं पूजयेद्गुरुम् । निमज्जयति पुत्रं वै संसारे जनकः पिता
যি সঁচাকৈ ‘জাত’—দীক্ষাজাত মন্ত্ৰপুত্ৰ—সেই পিতাক গুৰুৰূপে পূজা কৰিব। কিয়নো সংসাৰচক্ৰত কেৱল জনক পিতাই পুত্ৰকো নিমজ্জিত কৰিব পাৰে।
Verse 92
संतारयति संसाराद्गुरुर्वै बोधकः पिता । उभयोरंतरं ज्ञात्वा पितरं गुरुमर्चयेत्
গুৰু সংসাৰৰ পৰা পাৰ কৰায়, আৰু পিতা সঁচাকৈ বোধ জগায়। দুয়োৰে পাৰ্থক্য জানি পিতা আৰু গুৰু—দুয়োকেই পূজা কৰা উচিত।
Verse 93
अंगशुश्रूषया चापि धनाद्यैः स्वार्जितैर्गुरुम् । पादादिकेशपर्यंतं लिंगान्यंगानि यद्गुरोः
ভক্তিভাৱে সেৱা কৰি আৰু নিজৰ ন্যায়াৰ্জিত ধন-সম্পদ আদি অৰ্পণ কৰি গুৰুক সন্মান কৰিব লাগে। গুৰুৰ চৰণৰ পৰা শিৰলৈকে তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ আৰু শিৱচিহ্নসমূহক শিৱলক্ষণ বুলি পূজ্য জ্ঞান কৰি বন্দনা কৰা উচিত।
Verse 94
धनरूपैः पादुकाद्यैः पादसंग्रणादिभिः । स्नानाभिषेकनैवेद्यैर्भोजनैश्च प्रपूजयेत्
ধনৰূপ অৰ্পণ, পাদুকা আদি দান, চৰণসেৱা-সংবাহন আদি, স্নান-অভিষেক, নৈবেদ্য আৰু ভোজনদানৰ দ্বাৰা (প্ৰভু/গুৰু)ক সম্যক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 95
गुरुपूजैव पूजा स्याच्छिवस्य परमात्मनः । गुरुशेषं तु यत्सर्वमात्मशुद्धिकरं भवेत्
গুৰুপূজাই পৰমাত্মা শিৱৰ সত্য পূজা। গুৰুসেৱাৰ পিছত যি কিছু অৱশিষ্ট থাকে—সেয়া সকলো আত্মশুদ্ধিৰ কাৰণ হয়।
Verse 96
गुरोः शेषः शिवोच्छिष्टं जलमन्नादिनिर्मितम् । शिष्याणां शिवभक्तानां ग्राह्यं भोज्यं भवेद्द्विजाः
হে দ্বিজসকল! গুৰুৰ অৱশিষ্ট জল-অন্ন আদি শিৱৰ উচ্ছিষ্টৰূপে গণ্য। শিৱভক্ত শিষ্যসকলৰ বাবে সেয়া শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰি ভোজন কৰা বিধেয়।
Verse 97
गुर्वनुज्ञाविरहितं चोरवत्सकलं भवेत् । गुरोरपि विशेषज्ञं यत्नाद्गृह्णीत वै गुरुम्
গুৰুৰ অনুমতি নোহোৱাকৈ কৰা যিকোনো পবিত্ৰ কৰ্ম চুৰিৰ দৰে সম্পূৰ্ণ কলুষিত হয়। সেয়ে যত্নসহকাৰে, গুৰুসকলৰ মাজতো যিজন বিশেষ পথত পাৰদৰ্শী আৰু বিবেকী, সেই গুৰুকেই গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 98
अज्ञानमोचनं साध्यं विशेषज्ञो हि मोचकः । आदौ च विघ्नशमनं कर्तव्यं कर्म पूर्तये
অজ্ঞানোচনেই সাধ্য; পদ্ধতি ভালদৰে জনা বিশেষজ্ঞজনেই মোচক। সেয়ে কৰ্ম সম্পূৰ্ণ হ’বলৈ আৰম্ভণিতেই বিঘ্ন-শমন কৰাটো কৰ্তব্য।
Verse 99
निर्विघ्नेन कृतं सांगं कर्म वै सफलं भवेत् । तस्मात्सकलकर्मादौ विघ्नेशं पूजयेद् बुधः
যি কৰ্ম বাধাবিহীনভাৱে, যথাযথ অঙ্গসহ সম্পন্ন হয়, সেয়াই নিশ্চয় ফলপ্ৰদ হয়। সেয়ে সকলো কৰ্মৰ আৰম্ভণিতে জ্ঞানী ব্যক্তি বিঘ্নেশ (গণেশ)ৰ পূজা কৰিব।
Verse 100
सर्वबाधानिवृत्त्यर्थं सर्वान्देवान्यजेद्बुधः । ज्वरादिग्रंथिरोगाश्च बाधा ह्याध्यात्मिका मता
সকলো ধৰণৰ বাধা নিৱাৰণৰ বাবে জ্ঞানী ব্যক্তি বিধিপূৰ্বক সকলো দেৱতাৰ পূজা কৰিব; কিয়নো জ্বৰ আদি গ্ৰন্থি-ৰোগসমূহ সঁচাকৈ অধ্যাত্মিক বাধা বুলি গণ্য।
Verse 101
पिशाचजंबुकादीनां वल्मीकाद्युद्भवे तथा । अकस्मादेव गोधादिजंतूनां पतनेपि च
পিশাচ, শিয়াল আদি দেখা দিয়া উঠা, উইঢিবি আদি উদ্ভৱ হোৱা, আৰু গোধা আদি জন্তুৰ আকস্মিক পতন—এইবোৰো অমঙ্গলৰ লক্ষণ বুলি গণ্য।
Verse 102
गृहे कच्छपसर्पस्त्रीदुर्जनादर्शनेपि च । वृक्षनारीगवादीनां प्रसूतिविषयेपि च
ঘৰৰ ভিতৰত কচ্ছপ, সাপ, নাৰী বা দুষ্ট লোকৰ দৰ্শন হ’লেও, আৰু গছ, নাৰী, গাই আদি প্ৰসৱৰ বিষয়তো—এই লক্ষণসমূহ বুজি বিবেকৰে আচৰণ কৰা উচিত।
Verse 103
भाविदुःखं समायाति तस्मात्ते भौतिका मता । अमेध्या शनिपातश्च महामारी तथैव च
ভৱিষ্যৎ দুখ আহি পৰে; সেয়ে এইবোৰ ‘ভৌতিক’ ক্লেশ বুলি গণ্য—অশৌচ/অপবিত্ৰতা, শনিপাত (শনিগ্ৰহৰ অশুভ প্ৰভাৱ) আৰু তদ্ৰূপ মহামাৰী।
Verse 104
ज्वरमारी विषूचिश्च गोमारी च मसूरिका । जन्मर्क्षग्रहसंक्रांतिग्रहयोगाः स्वराशिके
জ্বৰ-মাৰী, বিষূচি, গো-মাৰী আৰু মসুৰিকা; লগতে জন্মনক্ষত্ৰ, গ্ৰহসংক্রান্তি আৰু নিজ ৰাশিত গ্ৰহযোগ—এইবোৰো দেহধাৰীক কষ্ট দিয়া প্ৰভাৱ বুলি গণ্য।
Verse 105
दुःस्वप्नदर्शनाद्याश्च मता वै ह्यधिदैविकाः । शवचांडालपतितस्पर्शाद्येंतर्गृहे गते
দুঃস্বপ্ন দেখা আদি নিঃসন্দেহে ‘অধিদৈৱিক’ বুলি মানা হৈছে। তদ্ৰূপ, ঘৰৰ ভিতৰত শৱ, চাণ্ডাল বা পতিতৰ স্পৰ্শ আদি অশৌচ ঘটিলে—সেয়াও সেইধৰণৰ অশুভ প্ৰভাৱ।
Verse 106
एतादृशे समुत्पन्ने भाविदुःखस्य सूचके । शांतियज्ञं तु मतिमान्कुर्यात्तद्दोषशांतये
এনেধৰণৰ লক্ষণ উত্পন্ন হৈ ভৱিষ্যৎ দুখৰ সূচক হ’লে, বুদ্ধিমান ব্যক্তিয়ে সেই দোষ শান্ত কৰিবলৈ শান্তিযজ্ঞ কৰা উচিত।
Verse 107
देवालयेऽथ गोष्ठे वा चैत्ये वापि गृहांगणे । प्रादेशोन्नतधिष्ण्ये वै द्विहस्ते च स्वलंकृते
দেৱালয়ত, গোশালাত, চৈত্যত বা গৃহাঙ্গণতো, প্ৰায় এক প্ৰাদেশ উচ্চ আৰু দুহাত পৰিমিত, সুসজ্জিত পূজামঞ্চ প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 108
भारमात्रव्रीहिधान्यं प्रस्थाप्य परिसृत्य च । मध्ये विलिख्यकमलं तथा दिक्षुविलिख्य वै
মাপমতে খোলাসহ ধান স্থাপন কৰি চাৰিওফালে সমানকৈ পাথৰিব লাগে; তাৰ পিছত মাজত পদ্ম আঁকি, দিশসমূহতো তেনেদৰে আঁকিব লাগে।
Verse 109
तंतुना वेष्टितं कुंभं नवगुग्गुलधूपितम् । मध्ये स्थाप्य महाकुंभं तथा दिक्ष्वपि विन्यसेत्
পবিত্ৰ সূতাৰে মেৰিয়াই নতুন গুগ্গুল ধূপে ধূপিত কুম্ভক মাজত মহাকুম্ভ ৰূপে স্থাপন কৰি, দিশসমূহতো কুম্ভ বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 110
सनालाम्रककूर्चादीन्कलशांश्च तथाष्टसु । पूरयेन्मंत्रपूतेन पंचद्र व्ययुतेन हि
ডাঁটাসহ আমপাতৰ কূৰ্চ আদি পাত্ৰসমূহ আৰু অষ্ট কলশো, মন্ত্রপূত পঞ্চদ্ৰব্যযুক্ত দ্ৰব্যেৰে পূৰণ কৰি প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 111
प्रक्षिपेन्नव रत्नानि नीलादीन्क्रमशस्तथा । कर्मज्ञं च सपत्नीकमाचार्यं वरयेद्बुधः
তাৰ পিছত নীলমণি আদি নৱ ৰত্ন ক্ৰমে ক্ৰমে স্থাপন কৰিব। আৰু পূজাবিধি সঠিকভাৱে সম্পাদনৰ বাবে কৰ্মজ্ঞ, পত্নীসহ আচার্যক জ্ঞানী ভক্তে বাছি ল’ব।
Verse 112
सुवर्णप्रतिमां विष्णोरिंद्रा दीनां च निक्षिपेत् । सशिरस्के मध्यकुंभे विष्णुमाबाह्य पूजयेत्
তাত বিষ্ণুৰ সোণৰ প্ৰতিমা, লগতে ইন্দ্ৰ আৰু দীন যাচকৰ প্ৰতিমাও স্থাপন কৰিব। ঢাকনাসহ মধ্যকুম্ভত বিষ্ণুক আৱাহন কৰি পূজা কৰিব।
Verse 113
प्रागादिषु यथामंत्रमिंद्रा दीन्क्रमशो यजेत् । तत्तन्नाम्ना चतुर्थ्यां च नमोन्ते न यथाक्रमम्
পূৰ্ব আদি দিশাসমূহত বিধিমন্ত্ৰ অনুসাৰে ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসকলক ক্ৰমে পূজা কৰিব। প্ৰতিটো অৰ্পণত সংশ্লিষ্ট দেৱতাৰ নাম চতুৰ্থী বিভক্তিত উচ্চাৰি, মন্ত্ৰান্তে “নমঃ” যোগ কৰি যথাক্ৰমে সম্পন্ন কৰিব।
Verse 114
आवाहनादिकं सर्वमाचार्येणैव कारयेत् । आचार्य ऋत्विजा सार्धं तन्मात्रान्प्रजपेच्छतम्
আবাহন আদি সকলো ক্ৰিয়া কেৱল আচাৰ্যৰ দ্বাৰাই কৰাব। আচাৰ্য ঋত্বিজৰ সৈতে নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰৰূপ শতবাৰ জপ কৰাব।
Verse 115
कुंभस्य पश्चिमे भागे जपांते होममाचरेत् । कोटिं लक्षं सहस्रं वा शतमष्टोत्तरं बुधाः
কুম্ভৰ পশ্চিম ভাগত জপ সমাপ্ত হ’লে হোম আচৰণ কৰিব। জ্ঞানীসকলে সামৰ্থ্য অনুসাৰে কোটি, লক্ষ, সহস্ৰ অথবা অষ্টোত্তৰ শত (১০৮) সংখ্যা বিধান কৰে।
Verse 116
एकाहं वा नवाहं वा तथा मंडलमेव वा । यथायोग्यं प्रकुर्वीत कालदेशानुसारतः
এদিন, নৱদিন, অথবা সম্পূৰ্ণ মণ্ডল-কাল—যি উপযুক্ত—কাল আৰু দেশ অনুসাৰে বিধি আচৰণ কৰিব।
Verse 117
शमीहोमश्च शांत्यर्थे वृत्त्यर्थे च पलाशकम् । समिदन्नाज्यकैर्द्र व्यैर्नाम्ना मंत्रेण वा हुनेत्
শান্তিৰ বাবে শমী-কাঠে হোম কৰিব, আৰু জীৱিকা/সমৃদ্ধিৰ বাবে পলাশ-কাঠে। সমিধা, পকা অন্ন, ঘৃত আদি দ্ৰব্যেৰে দেৱতাৰ নাম লৈ বা উপযুক্ত মন্ত্ৰ জপি আহুতি দিব।
Verse 118
प्रारंभे यत्कृतं द्र व्यं तत्क्रियांतं समाचरेत् । पुण्याहं वाचयित्वांते दिने संप्रोक्ष्ययेज्जलैः
অনুষ্ঠানৰ আৰম্ভণিতে যি দ্ৰব্য সাজি থোৱা হয়, সেয়া ক্ৰিয়া শেষ নোহোৱালৈকে শুদ্ধ আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি ৰাখিব। তাৰ পিছত সমাপ্তিৰ দিনা ‘পুণ্যাহ’ পাঠ কৰাই পবিত্ৰ জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰি সকলো পাৱন কৰিব।
Verse 119
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्यावदाहुतिसंख्यया । आचार्यश्च हविष्याशीऋत्विजश्च भवेद्बुधाः
তাৰ পিছত আহুতিৰ সংখ্যাৰ সমান সংখ্যক ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব। জ্ঞানীয়ে নিশ্চিত কৰিব যে আচাৰ্য আৰু ঋত্বিজে কেৱল হৱিষ্য (যজ্ঞীয়) অন্নহে গ্ৰহণ কৰে।
Verse 120
आदित्यादीन्ग्रहानिष्ट्वा सर्वहोमांत एव हि । ऋत्विभ्यो दक्षिणां दद्यान्नवरत्नं यथाक्रमम्
সূৰ্য আদি গ্ৰহদেৱতাসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, সকলো হোমৰ অন্তত, ঋত্বিজসকলক নিৰ্ধাৰিত ক্ৰমে নৱৰত্ন-ৰূপ দক্ষিণা দিব।
Verse 121
दशदानं ततः कुर्याद्भूरिदानं ततः परम् । बालानामुपनीतानां गृहिणां वनिनां धनम्
তাৰ পিছত ‘দশদান’ কৰিব, আৰু তাৰো ওপৰত ‘ভূৰিদান’ অৰ্থাৎ প্ৰচুৰ দান কৰিব। উপনীত বালক, গৃহস্থ আৰু বনবাসীসকলক জীৱিকা-সহায়ক ধন প্ৰদান কৰিব।
Verse 122
कन्यानां च सभर्तृणां विधवानां ततः परम् । तंत्रोपकरणं सर्वमाचार्याय निवेदयेत्
কন্যা, সধবা আৰু বিধৱাৰ ক্ষেত্ৰতো, তাৰ পাছত তান্ত্ৰিক পূজাৰ সকলো উপকৰণ আচার্যক বিধিপূৰ্বক নিবেদন কৰা উচিত।
Verse 123
उत्पातानां च मारीणां दुःखस्वामी यमः स्मृतः । तस्माद्यमस्य प्रीत्यर्थं कालदानं प्रदापयेत्
অপশকুনসূচক উৎপাত আৰু মহামাৰীজনিত দুখৰ অধিপতি হিচাপে যম স্মৃত। সেয়ে যমৰ প্ৰীতিৰ্থে ‘কাল-দান’ বিধিপূৰ্বক দিয়া উচিত।
Verse 124
शतनिष्केण वा कुर्याद्दशनिष्केण वा पुनः । पाशांकुशधरं कालं कुर्यात्पुरुषरूपिणम्
শত নিষ্কৰ অৰ্ঘ্যৰে—অথবা পুনৰ দহ নিষ্কৰেও—পাশ আৰু অঙ্কুশ ধাৰণ কৰা ‘কাল’ক পুৰুষৰূপে নিৰ্মাণ কৰাব লাগে।
Verse 125
तत्स्वर्णप्रतिमादानं कुर्याद्दक्षिणया सह । तिलदानं ततः कुर्यात्पूर्णायुष्यप्रसिद्धये
তাৰ পিছত উপযুক্ত দক্ষিণাসহ সোণৰ প্ৰতিমা দান কৰা উচিত। তাৰ পাছত পূৰ্ণ আয়ু লাভ আৰু সুপ্ৰতিষ্ঠিত খ্যাতিৰ বাবে তিল দান কৰা উচিত।
Verse 126
आज्यावेक्षणदानं च कुर्याद्व्याधिनिवृत्तये । सहस्रं भोजयेद्विप्रान्दरिद्र ः शतमेव वा
ৰোগনিবৃত্তিৰ বাবে আজ্য (ঘি) সম্পৰ্কীয় অৱেক্ষণ-দান কৰা উচিত। আৰু সহস্ৰ বিপ্ৰক ভোজন কৰোৱা উচিত; দৰিদ্ৰ হলে শতজনেও যথেষ্ট।
Verse 127
वित्ताभावे दरिद्र स्तु यथाशक्ति समाचरेत् । भैरवस्य महापूजां कुर्याद्भूतादिशांतये
ধনৰ অভাৱত কোনোবাই দৰিদ্ৰ হলেও, তেওঁ নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে পূজা-আচৰণ কৰিব। ভূত-প্ৰেত আদি উপদ্ৰৱৰ শান্তিৰ বাবে ভৈৰৱৰ মহাপূজা কৰা উচিত।
Verse 128
महाभिषेकं नैवेद्यं शिवस्यान्ते तुकारयेत् । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्भूरिभोजनरूपतः
শিৱপূজাৰ অন্তত মহাভিষেক কৰাই নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণসকলক প্ৰচুৰ ভোজন কৰাব—এইদৰে বিধি সম্পূৰ্ণ হয়।
Verse 129
एवं कृतेन यज्ञेन दोषशांतिमवाप्नुयात् । शांतियज्ञमिमं कुर्याद्वर्षे वर्षे तु फाल्गुने
এইদৰে কৰা যজ্ঞে দোষ-শান্তি লাভ হয়। সেয়ে ফাল্গুণ মাহত বছৰে বছৰে এই শান্তিযজ্ঞ কৰা উচিত।
Verse 130
दुर्दर्शनादौ सद्यो वै मासमात्रे समाचरेत् । महापापादिसंप्राप्तौ कुर्याद्भैरवपूजनम्
দুৰ্দৰ্শন আদি অশুভ লক্ষণ দেখা দিলে তৎক্ষণাৎ এক মাহ ধৰি বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰা উচিত। আৰু মহাপাপ আদি ঘটিলে ভৈৰৱৰ পূজা কৰা উচিত।
Verse 131
महाव्याधिसमुत्पत्तौ संकल्पं पुनराचरेत् । सर्वभावे दरिद्र स्तु दीपदानमथाचरेत्
মহাব্যাধি উদ্ভৱ হ’লে শিৱপূজাৰ সংকল্প পুনৰ গ্ৰহণ কৰা উচিত। আৰু সকলো দিশে দৰিদ্ৰ হ’লে তেতিয়া ভক্তিভাৱে দীপদান কৰা উচিত।
Verse 132
तदप्यशक्तः स्नात्वा वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् । दिवाकरं नमस्कुर्यान्मन्त्रेणाष्टोत्तरं शतम्
সেয়াও যদি কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে স্নান কৰি যিমান পাৰে তিমান দান কৰক। তাৰপিছত মন্ত্ৰসহ দিৱাকৰ (সূৰ্যদেৱ)ক একশ আঠবাৰ নমস্কাৰ কৰক।
Verse 133
सहस्रमयुतं लक्षं कोटिं वा कारयेद् बुधः । नमस्कारात्मयज्ञेन तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः
সহস্ৰ, অযুত, লক্ষ বা কোটি—যিমানেই পূজা-কর্ম এজন জ্ঞানী ভক্তে কৰে, নমস্কাৰ-আত্মক যজ্ঞে সকলো দেৱতা সন্তুষ্ট হয়।
Verse 134
त्वत्स्वरूपेर्पिता बुद्धिर्नतेऽशून्ये च रोचति । या चास्त्यस्मदहंतेति त्वयि दृष्टे विवर्जिता
যেতিয়া বুদ্ধি তোমাৰ স্বৰূপত অৰ্পিত হয়, তেতিয়া ই ‘অশূন্য’ কোনো বিষয়-আশ্ৰয়ত ৰুচি নাপায়। আৰু ‘মই এই’ বুলি থকা অহংবোধ, তোমাক সত্যদৰ্শনে ত্যাগ হয়।
Verse 135
नम्रोऽहं हि स्वदेहेन भो महांस्त्वमसि प्रभो । न शून्यो मत्स्वरूपो वै तव दासोऽस्मि सांप्रतम्
হে প্ৰভো, মই মোৰ দেহসহ বিনীত হৈ প্ৰণাম কৰোঁ। নিশ্চয় তুমি মহান, হে স্বামী। মই শূন্য নহয়; মোৰো স্বৰূপ আছে—কিন্তু বৰ্তমান মই তোমাৰ দাস।
Verse 136
यथायोग्यं स्वात्मयज्ञं नमस्कारं प्रकल्पयेत् । अथात्र शिवनैवेद्यं दत्त्वा तांबूलमाहरेत्
তাৰ পিছত যথাযোগ্য স্বাত্মযজ্ঞ (অন্তৰ্মুখ অৰ্পণ) আৰু নমস্কাৰ বিধিপূৰ্বক কৰিব লাগে। তাৰপাছত শিৱলৈ নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰি তাম্বূলও সমৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 137
शिवप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वयमष्टोत्तरं शतम् । सहस्रमयुतं लक्षं कोटिमन्येन कारयेत्
শিৱৰ প্ৰদক্ষিণা নিজে অষ্টোত্তৰ শত (১০৮) বাৰ কৰা উচিত। সহস্ৰ, দশ-সহস্ৰ, লক্ষ বা কোটি প্ৰদক্ষিণা নিজৰ নিমিত্তে আনৰ দ্বাৰা কৰাব পাৰি।
Verse 138
शिवप्रदक्षिणात्सर्वं पातकं नश्यति क्षणात् । दुःखस्य मूलं व्याधिर्हि व्याधेर्मूलं हि पातकम्
শিৱৰ প্ৰদক্ষিণাৰ দ্বাৰা সকলো পাতক ক্ষণতে নাশ হয়। কিয়নো দুঃখৰ মূল ৰোগ, আৰু ৰোগৰ মূল নিশ্চয়েই পাপ।
Verse 139
धर्मेणैव हि पापानामपनोदनमीरितम् । शिवोद्देशकृतो धर्मः क्षमः पापविनोदने
পাপৰ অপনোদন কেৱল ধৰ্মৰ দ্বাৰাই হয় বুলি নিশ্চিতকৈ কোৱা হৈছে। আৰু ভগৱান শিৱক উদ্দেশ্য কৰি, তেওঁলৈ অৰ্পণ কৰি কৰা ধৰ্ম পাপনাশত সম্পূৰ্ণ সক্ষম।
Verse 140
अध्यक्षं शिवधर्मेषु प्रदक्षिणमितीरितम् । क्रियया जपरूपं हि प्रणवं तु प्रदक्षिणम्
শিৱধৰ্মত ‘প্ৰদক্ষিণা’ বুলিলে প্ৰভুক কেন্দ্ৰত অধিষ্ঠাতা মানি পৰিক্ৰমা কৰাক কোৱা হৈছে। আচৰণত ই জপৰূপ; প্ৰকৃততে প্ৰণৱ ‘ওঁ’ উচ্চাৰণো প্ৰদক্ষিণাই।
Verse 141
जननं मरणं द्वंद्वं मायाचक्रमितीरितम् । शिवस्य मायाचक्रं हि बलिपीठं तदुच्यते
জন্ম-মৰণ আৰু দ্বন্দ্বসমূহক ‘মায়াচক্ৰ’ বুলি কোৱা হৈছে। আৰু শিৱৰ এই মায়াচক্ৰকেই ‘বলিপীঠ’ বুলি অভিহিত কৰা হয়—য’ত অহংকাৰ আৰু বন্ধনৰ প্ৰতীকী বলি (সমৰ্পণ) দিয়া হয়।
Verse 142
बलिपीठं समारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण वै । पदे पदांतरं गत्वा बलिपीठं समाविशेत्
বলিপীঠৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শুভ দক্ষিণাৱর্ত ক্ৰমে প্ৰদক্ষিণা কৰিব লাগে। পদে পদে পৰৱৰ্তী স্থানলৈ গৈ শেষত পুনৰ বলিপীঠত প্ৰৱেশ কৰিব লাগে।
Verse 143
नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रदक्षिणमितीरितम् । निर्गमाज्जननं प्राप्तं नमस्त्वात्मसमर्पणम्
তাৰ পিছত নমস্কাৰ কৰিব লাগে আৰু ‘প্ৰদক্ষিণ’ বুলি কোৱা বিধিও পালন কৰিব লাগে। গৰ্ভৰ পৰা ওলাই জন্ম লাভ কৰাৰ দৰে, এই ‘নমঃ’ হৈছে আত্মসমৰ্পণ—শিৱত আত্মাৰ অৰ্পণ।
Verse 144
जननं मरणं द्वंद्वं शिवमायासमर्पितम् । शिवमायार्पितद्वंद्वो न पुनस्त्वात्मभाग्भवेत्
জন্ম আৰু মৃত্যু—এই দ্বন্দ্ব—শিৱমায়ালৈ সমৰ্পিত। যিয়ে এই দ্বন্দ্ব শিৱমায়াত অৰ্পণ কৰে, সি পুনৰ দেহাভিমানৰ ভাগী নহয়; তাৰ পুনর্জন্ম নঘটে।
Verse 145
यावद्देहं क्रियाधीनः सजीवो बद्ध उच्यते । देहत्रयवशीकारे मोक्ष इत्युच्यते बुधैः
যিমান দিন দেহধাৰী জীৱ দেহ-ক্ৰিয়াৰ অধীন থাকে, সিমান দিন তাক ‘বদ্ধ’ বোলা হয়। কিন্তু স্থূল, সূক্ষ্ম আৰু কাৰণ—এই তিন দেহৰ ওপৰত বশতা লাভ কৰিলে, জ্ঞানীসকলে সেই অৱস্থাক ‘মোক্ষ’ বুলি কয়।
Verse 146
मायाचक्रप्रणेता हि शिवः परमकारणम् । शिवमायार्पितद्वंद्वं शिवस्तु परिमार्जति
মায়াচক্ৰৰ প্ৰণেতা স্বয়ং শিৱেই পৰম কাৰণ। তথাপি শিৱমায়াই আৰোপ কৰা দ্বন্দ্বসমূহ শিৱেই কৃপাৰে পৰিমাৰ্জন কৰে।
Verse 147
शिवेन कल्पितं द्वंद्वं तस्मिन्नेव समर्पयेत् । शिवस्यातिप्रियं विद्यात्प्रदक्षिणं नमो बुधाः
শিৱে গঢ়া সুখ-দুখ, লাভ-হানি আদি দ্বন্দ্বসমূহ সেই শিৱতেই সমৰ্পণ কৰা উচিত। প্ৰদক্ষিণা শিৱৰ অতি প্ৰিয় বুলি জানিবা; হে বুধজন, নমস্কাৰ।
Verse 148
प्रदक्षिणनमस्काराः शिवस्य परमात्मनः । षोडशैरुपचारैश्च कृतपूजा फलप्रदा
পৰমাত্মা শিৱলৈ কৰা প্ৰদক্ষিণা আৰু নমস্কাৰ, লগতে ষোড়শোপচাৰে সম্পন্ন পূজা—এই পূজা ফলপ্ৰদ।
Verse 149
प्रदक्षिणाऽविनाश्यं हि पातकं नास्ति भूतले । तस्मात्प्रदक्षिणेनैव सर्वपापं विनाशयेत्
এই পৃথিৱীত প্ৰদক্ষিণাৰে নাশ নোহোৱা কোনো পাপ নাই। সেয়ে কেৱল প্ৰদক্ষিণাৰ দ্বাৰাই সকলো পাপ বিনাশ কৰা উচিত।
Verse 150
शिवपूजापरो मौनी सत्यादिगुणसंयुतः । क्रियातपोजपज्ञानध्यानेष्वेकैकमाचरेत्
যি শিৱপূজাত পৰায়ণ, মৌনব্ৰত পালনকাৰী আৰু সত্যাদি গুণেৰে যুত, তেওঁ ক্ৰিয়া, তপ, জপ, জ্ঞান আৰু ধ্যান—এই সাধনাসমূহ একে একে ক্ৰমে আচৰণ কৰক।
Verse 151
ऐश्वर्यं दिव्यदेहश्च ज्ञानमज्ञानसंशयः । शिवसान्निध्यमित्येते क्रियादीनां फलं भवेत्
ঐশ্বৰ্য, দিব্য দেহ, অজ্ঞান আৰু সংশয় নাশ কৰা জ্ঞান, আৰু ভগৱান শিৱৰ সান্নিধ্য—এইবোৰক ক্ৰিয়াদি সাধনাৰ ফল বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 152
करणेन फलं याति तमसः परिहापनात् । जन्मनः परिमार्जित्वाज्ज्ञबुद्ध्या जनितानि च
শিৱ-সাধনা যথাযথভাৱে কৰিলে ফল লাভ হয়, কিয়নো তমস দূৰ হয়। জন্মগত মল আৰু অজ্ঞানবুদ্ধিজাত দোষ পৰিশুদ্ধ কৰি সাধক শিৱকৃপা আৰু মোক্ষৰ যোগ্য হয়।
Verse 153
यथादेशं यथाकालं यथादेहं यथाधनम् । यथायोग्यं प्रकुर्वीत क्रियादीञ्छिवभक्तिमान्
শিৱভক্তে দেশ অনুসাৰে, কাল অনুসাৰে, দেহসামৰ্থ্য অনুসাৰে আৰু ধনসামৰ্থ্য অনুসাৰে—যথাযোগ্যভাৱে—ক্ৰিয়া আৰু সংশ্লিষ্ট কৰ্তব্য সম্পাদন কৰা উচিত।
Verse 154
न्यायार्जितसुवित्तेन वसेत्प्राज्ञः शिवस्थले । जीवहिंसादिरहितमतिक्लेशविवर्जितम्
ধৰ্মসম্মত উপায়ে অৰ্জিত ধনৰ সহায়ত জ্ঞানী ব্যক্তিয়ে শিৱৰ পবিত্ৰ স্থলত বাস কৰিব—জীৱহিংসা আদি পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ আৰু অতিরিক্ত ক্লেশ পৰিহাৰ কৰি।
Verse 155
पंचाक्षरेण जप्तं च तोयमन्नं विदुः सुखम् । अथवाऽहुर्दरिद्र स्य भिक्षान्नंज्ञानदं भवेत्
পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰে জপ কৰা জল আৰু অন্নক সুখদায়ক বুলি জনা যায়। আৰু কোৱা হয়, দৰিদ্ৰৰ ভিক্ষালব্ধ অন্নো পবিত্ৰ কৰিলে জ্ঞানদায়ক হ’ব পাৰে।
Verse 156
शिवभक्तस्य भिक्षान्नंशिवभक्तिविवर्धनम् । शंभुसत्रमिति प्राहुर्भिक्षान्नंशिवयोगिनः
শিৱভক্তৰ বাবে ভিক্ষালব্ধ অন্ন শিৱভক্তি বৃদ্ধি কৰে। শিৱযোগীসকলে সেই ভিক্ষান্নক ‘শম্ভু-সত্র’—শম্ভুলৈ উৎসৰ্গিত পবিত্ৰ অৰ্পণ-ভোজ—বুলি কয়।
Verse 157
येन केनाप्युपायेन यत्र कुत्रापि भूतले । शुद्धान्नभुक्सदा मौनीरहस्यं न प्रकाशयेत्
যিকোনো উপায়ে আৰু পৃথিৱীৰ য’তেই থাকক, শুদ্ধ অন্নেই ভোজন কৰিব, সদা বাক্সংযমী হৈ মৌনী থাকিব, আৰু এই গূঢ় ৰহস্য (শিৱোপাসনা আৰু মন্ত্র) অযোগ্যক প্ৰকাশ নকৰিব।
Verse 158
प्रकाशयेत्तु भक्तानां शिवमाहात्म्यमेव हि । रहस्यं शिवमंत्रस्य शिवो जानाति नापरः
ভক্তসকলৰ আগত শিৱ-মাহাত্ম্য নিশ্চয় প্ৰকাশ কৰিব লাগে। কিয়নো শিৱমন্ত্রৰ অন্তৰঙ্গ গূঢ় ৰহস্য কেৱল শিৱেই জানে; আন কোনো নহয়।
Verse 159
शिवभक्तो वसेन्नित्यं शिवलिंगं समाश्रितः । स्थाणुलिंगाश्रयेणैव स्थाणुर्भवति भूसुराः
হে ভূসূৰ! শিৱভক্তে নিত্য শিৱলিঙ্গৰ আশ্ৰয় লৈ বাস কৰিব লাগে। কেৱল স্থাণুলিঙ্গৰ আশ্ৰয়ে সি স্থিৰ—স্থাণুৰ ন্যায়—হৈ উঠে।
Verse 160
पूजया चरलिंगस्य क्रमान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् । सर्वमुक्तं समासेन साध्यसाधनमुत्तमम्
চৰলিঙ্গৰ পূজাৰ দ্বাৰা সাধক ক্ৰমে ক্ৰমে নিশ্চয় মুক্ত হয়। সংক্ষেপে উত্তম সাধন আৰু পৰম সাধ্য—সকলো কোৱা হ’ল।
Verse 161
व्यासेन यत्पुराप्रोक्तं यच्छ्रुतं हि मया पुरा । भद्र मस्तु हि वोऽस्माकं शिवभक्तिर्दृढाऽस्तुसा
যি পূৰ্বতে ব্যাসদেৱে কৈছিল আৰু যি মইও বহু আগতে শুনিছিলোঁ—তোমালোকৰ আৰু আমাৰ সকলোৰে মঙ্গল হওক; ভগৱান শিৱত ভক্তি দৃঢ় আৰু অচঞ্চল হওক।
Verse 162
य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति नरः सदा । शिवज्ञानं स लभतेशिवस्य कृपया बुधाः
হে বুধজন! যি মানুহে সদায় এই অধ্যায় পাঠ কৰে বা নিৰন্তৰ শুনে, সি শিৱৰ কৃপাৰে শিৱজ্ঞান লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter advances a theological argument: the jīva’s repeated wandering is caused by karma operating through prakṛti-derived constituents and the three bodies; cessation requires turning to the ultimate cause—Śiva—identified as beyond prakṛti and thus capable of ending the cycle.
The chapter’s key symbol is the ‘wheel’ (cakra): saṃsāra is a wheel-like rotation driven by body–karma dynamics, while Śiva is the wheel-maker (cakra-kartā). The rahasya is methodological: analytical enumeration (prakṛti, buddhi, ahaṃkāra, tanmātras; three bodies) is not merely descriptive but meant to generate dis-identification from the mechanism and re-identification with the transcendent source.
The emphasis is on Śiva as Maheśa/Maheśvara in a metaphysical register—‘prakṛteḥ parataḥ śivaḥ’ (Śiva beyond prakṛti)—rather than on a localized iconographic manifestation; Gaurī is not foregrounded in the sampled portion of this adhyāya.