Sarasvatī-avatāra-prasaṅgaḥ (Account of Sarasvatī’s Manifestation and the Humbling of the Devas)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক সোধে—উমা/ভুৱনেশানীৰ সৈতে জড়িত অৱতাৰ-প্ৰসঙ্গত সৰস্বতীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ কেনেকৈ হয়। সূতে কয় যে পৰম প্ৰকৃতি একে হয়েও নিৰাকাৰ আৰু সাকাৰ, নিত্য আৰু মঙ্গলময়—ই শক্তিতত্ত্বৰ গভীৰ ৰহস্য। এই কাহিনিৰ জ্ঞানমাত্ৰই পৰম লক্ষ্যসাধনত সহায় কৰে বুলিও তেওঁ জনায়। তাৰ পাছত দেব-দানৱ যুদ্ধত মহামায়াৰ প্ৰভাৱত দেবতাসকল জয়ী হয়; কিন্তু জয়ৰ পিছত তেওঁলোকে আত্মশ্লাঘাত মত্ত হৈ অহংকাৰী হয়। তেতিয়া এক অপূৰ্ব, আগতে নেদেখা তেজ ৰহস্যময় ৰূপে প্ৰকাশ পায়, দেবতাসকল স্তম্ভিত হয়; চিনিব নোৱাৰাত তেওঁলোকৰ বাকশক্তিও থমকি যায়। ইন্দ্ৰে সত্যভাৱে অনুসন্ধান কৰি সংবাদ দিবলৈ আদেশ কৰে। এই অংশত দেব-অহংকাৰৰ সমালোচনা কৰি কৰ্তৃত্বক মহামায়া/শক্তিত স্থাপন কৰা হয় আৰু আগলৈ শিৱ-শক্তিৰ পৰমত্ব প্ৰতিপাদনৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । उमाया भुवनेशान्यास्सूत सर्वार्थवित्तम । अवतारं समाचक्ष्व यतो जाता सरस्वती
মুনিসকলে ক’লে—হে সূত, সৰ্বাৰ্থবিদ! ভুবনেশ্বৰী উমাৰ যি অৱতাৰৰ পৰা সৰস্বতী জন্মিল, সেই অৱতাৰ স্পষ্টকৈ কওক।
Verse 2
या गीयते परब्रह्ममूलप्रकृतिरीश्वरी । निराकारापि साकारा नित्या नन्दमथी सती
যিগৰাকী পৰব্ৰহ্মৰ মূল-প্ৰকৃতি ৰূপে ঈশ্বৰী বুলি গীত হয়—তেওঁ নিৰাকাৰ হৈও সাকাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে। তেওঁ নিত্য সতী, আনন্দ-মথনকাৰিণী।
Verse 3
सूत उवाच । तापसाः शृणुत प्रेम्णा चरित्रं परमं महत् । यस्य विज्ञानमात्रेण नरो याति परां गतिम्
সূতে ক’লে—হে তাপসসকল, প্ৰেমভক্তিৰে এই পৰম মহান চৰিত্ৰ শুনা; যাৰ যথাৰ্থ বিজ্ঞানমাত্ৰে মানুহে পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 4
देवदानवयोर्युद्धमेकदासीत्परस्परम् । महामायाप्रभावेणामराणां विजयोऽभवत्
এবাৰ দেৱ আৰু দানৱৰ মাজত পৰস্পৰ ঘোৰ যুদ্ধ উঠিল। কিন্তু মহামায়াৰ প্ৰবল প্ৰভাৱত অমৰ দেৱসকলৰেই বিজয় হ’ল।
Verse 5
ततोऽवलिप्ता अमरास्स्वप्रशंसां वितेनिरे । वयं धन्या वयं धन्या किं करिष्यंति नोऽसुराः
তাৰ পিছত জয়ৰ গৰ্বত উচ্ছ্বসিত দেৱসকলে নিজকে নিজেই প্ৰশংসা কৰিলে—“আমি ধন্য, আমি ধন্য; এতিয়া অসুৰে আমাৰ কি কৰিব?”
Verse 6
ये प्रभावं समालोक्यास्माकं परमदुःसहम् । भीता नागालयं याता यातयातेति वादिनः
আমাৰ পৰম অসহ্য প্ৰভাৱ দেখি তেওঁলোকে ভয় পাই নাগালয়লৈ পলাই গ’ল; বাৰে বাৰে চিঞৰি ক’লে—“তাড়াও, প্ৰহাৰ কৰা!”
Verse 7
अहो बलमहो तेजो दैत्यवंशक्षयंकरम् । अहो भाग्यं सुमनसामेवं सर्वेऽभ्यवर्णयन्
“আহা, কি বল! আহা, কি তেজ—দৈত্যবংশ-ক্ষয়কাৰী! আহা, সুমনসসকলৰ কি সৌভাগ্য!”—এইদৰে সকলোৱে প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 8
तत आविरभूत्तेजः कूटरूपन्तदैव हि । अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा विस्मिता अभवन्सुराः
তেতিয়াই এক আশ্চৰ্য, আগতে কেতিয়াও নেদেখা ৰূপত তেজ প্ৰকাশ পালে; সেই অপূৰ্ব দৰ্শন দেখি দেৱসকল বিস্মিত হ’ল।
Verse 9
किमिदं किमिदं चेति रुद्धकण्ठास्समब्रुवन । अजानन्तः परं श्यामानु भावं मानभञ्जनम्
কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ তেওঁলোকে বাৰে বাৰে ক’লে—“এইটো কি, এইটো কি?”; কিয়নো মানভঞ্জিনী শ্যামাৰ পৰম, গূঢ় মহিমা তেওঁলোকে বুজি নাপালে।
Verse 10
तत आज्ञापयद्देवान्देवानामधिनायकः । यात यूयं परीक्षध्वं याथातथ्येन किन्विति
তাৰ পাছত দেৱসকলৰ অধিনায়কে দেৱসকলক আজ্ঞা দিলে—“তোমালোকে যাওঁ আৰু যথাৰ্থভাৱে পৰীক্ষা কৰি সত্য নিৰ্ণয় কৰা; এইটো সঁচাকৈ কি?”
Verse 11
सुरेन्द्रप्रेरितो वायुर्महसः सन्निधिं गतः । कस्त्वं भोरिति सम्बोध्यावोचदेनं च तन्महः
সুৰেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ প্ৰেৰণা পাই বায়ু সেই তেজোময় মহা-প্ৰভাৰ সন্নিধিলৈ গ’ল। সি সম্বোধন কৰি ক’লে—“হে মহামহিম, তুমি কোন?” তেতিয়া সেই দিৱ্য জ্যোতিয়েই তাক উত্তৰ দিলে।
Verse 12
इति पृष्टस्तदा वायुर्महसातिगरीयसा । वायुरस्मि जगत्प्राणस्साभिमानोऽब्रवीदिदम्
সেই অতি তেজস্বী গৰীয়ান মহাপ্ৰভাই সোধাত বায়ু অহংকাৰভৰে ক’লে—“মই বায়ু, জগতৰ প্ৰাণশ্বাস।”
Verse 13
जंगमाजंगमं सर्वमोतप्रोतमिदं जगत् । मय्येव निखिलाधारे चालयाम्यखिलं जगत्
চৰ-অচৰ সমগ্ৰ জগত মোৰ মাজতেই ওতপ্ৰোত। মই নিখিলাধাৰ; মোৰ আশ্ৰয়ত স্থিত হৈ মই সমগ্ৰ বিশ্বক চলাই আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰোঁ।
Verse 14
तदोवाच महातेजः शक्तोऽसि यदि चालने । धृतमेतत्तृणं वायो चालयस्व निजेच्छया
তেতিয়া সেই মহাতেজস্বীয়ে ক’লে— “হে বায়ু! যদি তুমি সঁচাকৈ চলাবলৈ সক্ষম, তেন্তে চোৱা, মই এই তৃণ ধৰি আছোঁ; নিজৰ ইচ্ছাৰে ইয়াক নাড়োৱা।”
Verse 15
ततः सर्वप्रयत्नेनाकरोद्यत्नं सदागतिः । न चचाल यदा स्थानात्तदासौ लज्जितोऽभवत
তাৰ পিছত সদা চঞ্চল বায়ুৱে সকলো প্ৰচেষ্টাৰে চেষ্টা কৰিলে; কিন্তু তৃণটো স্থানৰ পৰা একেবাৰে নচলিল, তেতিয়া সি লজ্জিত হ’ল।
Verse 16
तूष्णीं भूत्वा ततो वायुर्जगामेन्द्रं सभां प्रति । कथयामास तद् वृत्तं स्वकीयाभिभवान्वितम्
তেতিয়া বায়ু নীৰৱ হৈ ইন্দ্ৰৰ সভালৈ গ’ল আৰু তাত নিজৰ পৰাভৱসহ সেই সমগ্ৰ ঘটনা ক’লে।
Verse 17
सर्वेशत्वं वयं सर्वे मृषैवात्मनि मन्महे । न पारयामहे किंचिद्वि धातुं क्षुद्रवस्त्वपि
আমি সকলোৱে মনতে মিছাকৈ ভাবোঁ যে আমি ‘সৰ্বেশ’; কিন্তু নিজৰ শক্তিৰে সৰু বস্তু এটাও কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 18
ततश्च प्रेषयामास मरुत्वान्सकलान्सुरान् । न शेकुस्ते यदा ज्ञातुं तदेन्द्रः स्वयमभ्यगात्
তাৰ পিছত মৰুত্বান (ইন্দ্ৰ) এ সকলো দেৱতাক পঠালে। কিন্তু তেওঁলোকে যেতিয়া সেয়া জানিব নোৱাৰিলে, তেতিয়া ইন্দ্ৰ নিজেই তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 19
मघवन्तमथायान्तं दृष्ट्वा तेजोतिदुःसहम् । बभूवान्तर्हितं सद्यो विस्मितोऽभूच्च वासवः
মঘৱান (ইন্দ্ৰ) ওচৰলৈ আহি থকা দেখি, দৰ্শন কৰিবলৈ অতি দুৰ্সহ সেই তেজ তৎক্ষণাৎ অন্তৰ্হিত হ’ল; আৰু বাসৱ (ইন্দ্ৰ) বিস্মিত হ’ল।
Verse 20
चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं श्रये । इति संचिन्तयामास सहस्राक्षः पुनःपुनः
“যাৰ আচৰণ এনেকুৱা, তেঁৱেই মোৰ একমাত্ৰ শৰণ।” এইদৰে সহস্ৰাক্ষ (ইন্দ্ৰ) পুনঃপুনঃ চিন্তা কৰিলে।
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र निर्व्याजकरुणातनुः । तेषामनुग्रहं कर्तुं हर्तुं गर्वं शिवांगना
সেই মুহূৰ্ততে তাত, নিৰ্ব্যাজ কৰুণাৰ মূৰ্তি শিৱাঙ্গনা, তেওঁলোকক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকৰ গৰ্ব হৰণ কৰিবলৈ প্ৰকট হ’ল।
Verse 22
चैत्रशुक्लनवम्यां तु मध्याह्नस्थे दिवाकरे । प्रादुरासीदुमा देवी सच्चिदानन्दरूपिणी
চৈত্ৰ শুক্ল নবমীত, সূৰ্য মধ্যাহ্নস্থ থাকোঁতে, সচ্চিদানন্দ-স্বৰূপিণী দেৱী উমা প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 23
महोमध्ये विराजन्ती भासयन्ती दिशो रुचा । बोधयन्ती सुरान्सर्वान्ब्रह्मैवाहमिति स्फुटम्
সেই মহাতেজৰ মাজত বিরাজ কৰি তেওঁ নিজৰ কান্তিৰে দিশসমূহ আলোকিত কৰিলে আৰু সকলো দেৱতাক জাগাই স্পষ্টকৈ ক’লে—“মইয়েই ব্ৰহ্ম।”
Verse 24
चतुर्भिर्दधती हस्तैर्वरपाशांकुशाभयान् । श्रुतिभिस्सेविता रम्या नवयौवनगर्विता
চাৰি হাতে তেওঁ বৰদ-মুদ্ৰা, পাশ, অঙ্কুশ আৰু অভয়-মুদ্ৰা ধাৰণ কৰিছিল। শ্ৰুতিসমূহ (বেদ) নিজে তেওঁক সেৱা কৰিছিল; তেওঁ অপূৰ্বা, নবযৌৱনৰ গৌৰৱে দীপ্ত।
Verse 25
रक्ताम्बरपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना । कोटिकंदर्प्पसंकाशा चन्द्रकोटिसमप्रभा
তেওঁ ৰঙা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিছিল, ৰঙা মালা আৰু ৰঙা অনুলেপনে বিভূষিতা আছিল। তেওঁৰ সৌন্দৰ্য কোটি কোটি কন্দর্পৰ তুল্য, আৰু তেওঁৰ কান্তি কোটি কোটি চন্দ্ৰৰ সমান।
Verse 26
व्याजहार महामाया सर्वान्तर्य्यामिरूपिणी । साक्षिणी सर्वभूतानां परब्रह्मस्वरूपिणी
তেতিয়া মহামায়াই ক’লে—যি সকলোৰে অন্তৰত অন্তৰ্যামী-ৰূপে অৱস্থিত, সৰ্বভূতৰ সাক্ষিণী আৰু পৰব্ৰহ্মস্বৰূপিণী।
Verse 27
उमोवाच । न ब्रह्मा न सुरारातिर्न पुरारातिरीश्वरः । मदग्रे गर्वितुं किंचित्का कथान्यसुपर्वणाम्
উমাই ক’লে—ন ব্ৰহ্মা, ন দেৱশত্ৰু, ন ত্ৰিপুৰসংহাৰক ঈশ্বৰ—ইহঁতৰ কোনোবাই মোৰ সন্মুখত অলপো গৰ্ব কৰিব নোৱাৰে; তেন্তে আন ক্ষুদ্ৰসকলৰ কথা কি?
Verse 28
परं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रणवद्वन्द्वरूपिणी । अहमेवास्मि सकलं मदन्यो नास्ति कश्चन
মই পৰব্ৰহ্ম, মই পৰম জ্যোতি; পবিত্ৰ প্ৰণৱ (ওঁ) আৰু তাৰ দ্বন্দ্বৰূপেই মোৰ স্বৰূপ। যি কিছু আছে সকলো মই; মোৰ বাহিৰে আন কোনো নাই।
Verse 29
निराकारापि साकारा सर्वतत्त्वस्वरूपिणी । अप्रतर्क्यगुणा नित्या कार्यकारणरूपिणी
মই নিৰাকাৰ হ’লেও সাকাৰো হওঁ; সকলো তত্ত্বৰ স্বৰূপিণী মই। মোৰ গুণ তৰ্কাতীত; মই নিত্য, কাৰ্য আৰু কাৰণ—উভয়ৰূপে প্ৰকাশিত।
Verse 30
कदाचिद्दयिताकारा कदाचित्पुरुषाकृतिः । कदाचिदुभयाकारा सर्वाकाराहमीश्वरी
কেতিয়াবা মই দয়িতা-আকাৰা (স্ত্ৰী), কেতিয়াবা পুৰুষাকৃতি; কেতিয়াবা উভয়ৰূপে প্ৰকাশিত। মই ঈশ্বৰী—সৰ্বৰূপা মই।
Verse 31
विरञ्चिः सृष्टिकर्ताहं जगत्पाताहमच्युतः । रुद्रः संहारकर्ताहं सर्वविश्वविमोहिनी
মই বিরঞ্চি (ব্ৰহ্মা)—সৃষ্টিকৰ্তা; মই অচ্যুত (বিষ্ণু)—জগতৰ পালনকৰ্তা; মই ৰুদ্ৰ—সংহাৰকৰ্তা; আৰু সমগ্ৰ বিশ্বক মোহিত কৰা শক্তিও মই নিজেই।
Verse 32
कालिका कमलावाणी मुखास्सर्वा हि शक्तयः । मदंशादेव संजातास्तथेमास्सकलाः कलाः
কালিকা, কমলা আৰু বাণী—নিশ্চয়েই সকলো দিৱ্য শক্তি—মোৰেই অংশৰ পৰা উৎপন্ন; তদ্ৰূপ এই সকলো কলা আৰু শক্তিও মোৰেই ভাগৰ পৰা প্ৰকাশিত।
Verse 33
मत्प्रभावाज्जितास्सर्वे युष्माभिर्द्दितिनन्दनाः । तामविज्ञाय मां यूयं वृथा सर्वेशमानिनः
হে দিতিৰ পুত্ৰসকল! মোৰেই প্ৰভাৱত তোমালোক সকলোৱে পৰাজিত হ’লা। মোক সেই পৰম তত্ত্বৰূপে নাজানি, নিজকে সৰ্বেশ্বৰ বুলি মানি তোমালোক বৃথাই চেষ্টা কৰিলা।
Verse 34
यथा दारुमयीं योषां नर्तयत्यैन्द्रजालिकः । तथैव सर्वभूतानि नर्तयाम्यहमीश्वरी
যেনেকৈ এজন ইন্দ্ৰজালিকে কাঠেৰে গঢ়া নাৰী-পুতলীক নচায়, তেনেকৈয়ে মই—ঈশ্বৰী—সকলো ভূতক চলাই নচাওঁ।
Verse 35
मद्भयाद्वाति पवनः सर्वं दहति हव्यभुक् । लोकपालाः प्रकुर्वंति स्वस्वकर्माण्यनारतम्
মোৰ ভয়ত বতাহ বয়, আৰু হব্যভুক অগ্নিয়ে সকলো দহন কৰে। মোৰ ভয়তেই লোকপালসকলে নিজৰ নিজৰ কৰ্তব্য অনৰ্তম পালন কৰে।
Verse 36
कदाचिद्देववर्गाणां कदाचिद्दितिजन्म नाम् । करोमि विजयं सम्यक्स्वतन्त्रा निजलीलया
কেতিয়াবা মই দেবগণক সম্পূৰ্ণ বিজয় দিওঁ, কেতিয়াবা দিতিজন্ম দৈত্যসকলক। মই সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰা; মোৰ নিজ লীলাৰে এই ফল ঘটাওঁ।
Verse 37
अविनाशि परं धाम मायातीतं परात्परम् । श्रुतयो वर्णयन्ते यत्त द्रूपन्तु ममैव हि
অবিনাশী পৰম ধাম—মায়াতীত আৰু পৰাত্পৰ—যাৰ বৰ্ণনা শ্রুতিসকলে কৰে, সেই তত্ত্বই নিশ্চয় মোৰেই স্বৰূপ।
Verse 38
सगुणं निर्गुणं चेति मद्रूपं द्विविधं मतम् । मायाशबलितं चैकं द्वितीयन्तदनाश्रितम्
মোৰ স্বৰূপ দুবিধ বুলি মানা হয়—সগুণ আৰু নিৰ্গুণ। এক অংশ মায়াৰে শবলিত হৈ নানা ৰূপে প্ৰতীয়মান; দ্বিতীয় অংশ মায়া-নিরপেক্ষ, অন্য কোনো আশ্ৰয় নথকা।
Verse 39
एवं विज्ञाय मां देवास्स्वं स्वं गर्वं विहाय च । भजत प्रणयोपेताः प्रकृतिं मां सनातनीम्
হে দেৱসকল, মোক এইদৰে জানি তোমালোকৰ নিজ নিজ গৰ্ব ত্যাগ কৰা আৰু প্ৰণয়ভক্তিৰে মোৰ—সনাতনী প্ৰকৃতি—আৰাধনা কৰা।
Verse 40
इति देव्या वचः श्रुत्वा करुणागर्भितं सुराः । तुष्टुवुः परमेशानीं भक्तिसंनतकन्धराः
দেৱীৰ কৰুণাগৰ্ভিত বচন শুনি দেৱসকলে পৰমেশানী (উমা)ক স্তৱ কৰিলে; ভক্তিতে গ্ৰীৱা নত কৰি শ্ৰদ্ধাৰ স্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 41
क्षमस्व जगदीशानि प्रसीद परमेश्वरि । मैवं भूयात्कदाचिन्नो गर्वो मातर्द्दयां कुरु
হে জগদীশানী, আমাক ক্ষমা কৰা; হে পৰমেশ্বৰী, প্ৰসন্ন হোৱা। হে মাতৃ, আমাৰ মাজত কেতিয়াও পুনৰ গৰ্ব নুঠক—দয়া কৰা।
Verse 42
ततःप्रभृति ते दैवा हित्वा गर्वं समाहिताः । उमामाराधयामासुर्यथापूर्वं यथाविधि
তেতিয়াৰ পৰা সেই দেৱসকলে গৰ্ব ত্যাগ কৰি মন একাগ্ৰ কৰি, আগৰ দৰে বিধিপূৰ্বক উমাৰ আৰাধনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 43
इति वः कथितो विप्रा उमाप्रादुर्भवो मया । यस्य श्रवणमात्रेण परमं पदमश्नुते
হে বিপ্ৰসকল, মই তোমালোকক উমাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ কাহিনী ক’লোঁ। ইয়াৰ কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰেই পৰম পদ—মোক্ষৰ সৰ্বোচ্চ ধাম—লাভ হয়।
Verse 49
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायामुमाप्रादुर्भाववर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম গ্ৰন্থ ‘উমাসংহিতা’ত ‘উমাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ বৰ্ণনা’ নামৰ ঊনপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It presents a devas–dānavas war followed by a theological critique: the devas’ victory occurs due to Mahāmāyā’s power, yet they fall into pride until a mysterious tejas appears, triggering an investigation—an argument that divine success is derivative of Śakti, not self-generated celestial prowess.
Mahāmāyā signifies the cosmic power that both enables worldly outcomes and veils true causality; the appearing tejas functions as a revelatory interruption that collapses deva-ego and redirects cognition toward the transcendent source, aligning narrative wonder with metaphysical reorientation.
Umā/Bhuvaneśānī is foregrounded as the supreme Prakṛti praised as both formless and formed, while Sarasvatī is invoked as an avatāra to be explained; together they signal Śakti’s modalities—revelation (Sarasvatī/knowledge) and sovereignty (Umā/Mahāmāyā).