Kāla-vañcana (Overcoming/Outwitting Time) and the Pañcabhūta Basis of the Body
এই ২৬তম অধ্যায়ত উমা–শংকৰ সংলাপৰ জৰিয়তে কাল-জ্ঞান আৰু ‘কাল-বঞ্চনা’ৰ তত্ত্ব কোৱা হৈছে—ই বিশ্বনিয়ম এৰাই যোৱা নহয়, যোগসাধনাৰে সময়ৰ বন্ধন অতিক্ৰম কৰা। উমাই সোধে, তত্ত্বনিষ্ঠ যোগীয়ে সৰ্বজীৱত ব্যাপ্ত কাল আৰু মৃত্যুৰ নিকটতাক কেনেকৈ বুজিব। শংকৰে লোকহিতাৰ্থে সংক্ষেপে কয়—দেহ পঞ্চভৌতিক; আকাশ সৰ্বব্যাপী, তাতেই সকলো লয় পায় আৰু তাতৰ পৰাই পুনৰ প্ৰকাশ পায়—ই অনিত্যতা আৰু ধাৰাবাহিকতাৰ বোধ জগায়। ভূতবিচাৰে স্থিৰভাব, তপস্যা আৰু মন্ত্রবলে পোষিত উচ্চ জ্ঞান জন্মায়; ঘণ্টা, বীণা আদি নাদ-আকাশৰ প্ৰতীক হৈ অন্তৰ্নাদ সাধনাৰ ইংগিত দিয়ে। শেষত ‘কালের ওপৰত জয়’ মানে নশ্বৰ দেহাভিমান ত্যাগ কৰি আত্মজ্ঞানত মুক্ত অৱস্থাত স্থিত হওয়া।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः । कालस्य वंचनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः
দেৱী ক’লে—হে দেৱ, আপুনি কালজ্ঞান যথাৰ্থভাৱে কৈছে। এতিয়া কওক, তত্ত্বত স্থিত যোগীসকলে কেনেকৈ কালক বঞ্চি তাক অতিক্ৰম কৰে।
Verse 2
कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजंतुषु । यथा चास्य न मृत्युश्च वंचते कालमागतम्
কাল সঁচাকৈ সকলো জীৱৰ অতি ওচৰতেই চলি থাকে; আৰু যাৰ নিৰ্ধাৰিত সময় আহি যায়, তাক মৃত্যুয়ো টলাব নোৱাৰে, ঠগাবো নোৱাৰে।
Verse 3
तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि । योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद
সেয়ে, হে দেৱ, মোৰ ওপৰত প্ৰীতি কৰি মোক কওক। যোগীসকলৰ হিতৰ বাবেও, সকলো সত্য সুখ প্ৰদানকাৰী সেই উপদেশ আপুনি কওক।
Verse 4
शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोहं यत्त्वया शिवे । समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः
শংকৰে ক’লে—হে দেবী, হে শিৱে, শুনা। তুমি যি সুধিছা, সেয়া মই সংক্ষেপে সকলো মানুহৰ মঙ্গলৰ বাবে ক’ম।
Verse 5
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । एतेषां हि समायोगः शरीरं पांचभौतिकम्
পৃথিৱী, জল, তেজ, বায়ু আৰু আকাশ—এই পাঁচৰ সংযোগতেই দেহ পঞ্চভৌতিক হয়।
Verse 6
आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः । आकाशे तु विलीयंते संभवंति पुनस्ततः
তাৰ পাছত আকাশেই সৰ্বব্যাপী তত্ত্ব, যি সকলোতে আৰু সৰ্বত্র স্থিত। জীৱসমূহ আকাশত লীন হয় আৰু তাৰ পৰাই পুনৰ উদ্ভৱ হয়।
Verse 7
वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे । तस्या स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुंदरि
বিয়োগত কোনে সদায় নিজৰ ধামত স্থিৰ থাকিব পাৰে? হে সুন্দৰী, স্থিৰতা সন্নিপাত (মিলন) ৰেই আছে; বিয়োগত নহয়।
Verse 8
ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमंत्रबलादपि । ते सर्वे सुविजानंति सर्वमेतन्न संशयः
তাত জ্ঞানীসকলেও তপস্যা আৰু মন্ত্ৰবলে এই সকলো স্পষ্টকৈ জানে; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 9
देव्युवाच । खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः । दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रै स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे
দেৱীয়ে ক’লে—ত্ৰিভুৱনৰ একমাত্ৰ নাথ সেই ঘোৰ, কৰাল কালৰ দ্বাৰা কোন বস্তু নাশ নহয়? তথাপি তেওঁ তোমাৰ দ্বাৰা দগ্ধ হৈও পুনৰ তোমাৰ প্ৰসাদ লাভ কৰিলে; স্তোত্ৰে স্তুত হৈ তেওঁ নিজৰ স্বাভাৱিক অৱস্থা পুনৰ পালে।
Verse 10
त्वया स चोक्तः कथया जनानामदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति । दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च
তুমি তোমাৰ কাহিনীৰে জনসাধাৰণক কৈছিলা—“তেওঁ অদৃশ্য ৰূপে বিচৰণ কৰিব।” কিন্তু তাত তুমি সেই মহাপ্ৰভাৱশালীজনক দেখিলা; আৰু প্ৰভুৰ বৰদানে তেওঁ তোমাৰ নিমিত্তে পুনৰ উঠিল।
Verse 11
तदद्य भोः काल इहास्थि किंचिन्निहन्यते येन वदस्व तन्मे । त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतंत्रः परोपकारात्ततनुर्महेश
“হে কাল, আজি ইয়াত কি বধযোগ্য, আৰু কোন উপায়ে সেয়া বিনষ্ট হ’ব—মোক কোৱা। তুমি যোগীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, আত্মতন্ত্ৰ প্ৰভু মহেশ; তথাপি পৰোপকাৰাৰ্থে তুমি প্ৰকাশিত দেহ ধাৰণ কৰিছা।”
Verse 12
शंकर उवाच । न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैस्सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च । ये योगिनो ध्यानपरास्सदेहा भवंति ते घ्नंति सुखेन कालम्
শংকৰ ক’লে—যি যোগীসকল দেহত থাকিও সদা ধ্যানপৰায়ণ, তেওঁলোকক দেবশ্ৰেষ্ঠ, দানৱ, যক্ষ-ৰাক্ষস, নাগ বা মানুহে বধ কৰিব নোৱাৰে; তেওঁলোকে সহজে কালকো জয় কৰে।
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः । शम्भुस्तामाह सद्यो हि मकरवदने योगिनो ये क्षिपंति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ता
সনৎকুমাৰ ক’লে—ত্রিভুবনগুৰুৰ বাক্য শুনি গৌৰী হাঁহি ক’লে, “সত্যকৈ কওক—কোন উপায়ে কালে বধ হয়?” তেতিয়া শম্ভুৱে তৎক্ষণাৎ ক’লে, “হে অনঘে, একচিত্তে শুনা; যোগীসকলে সমগ্ৰ কাল-ব্যালক শীঘ্ৰে ‘মকৰবদন’ (সৰ্বগ্ৰাসী) অৱস্থালৈ নিক্ষেপ কৰে।”
Verse 14
शङ्कर उवाच । पंचभूतात्मको देहस्सदायुक्तस्तु तद्गुणैः । उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः
শংকৰ ক’লে—হে বৰাৰোহে, এই দেহ পঞ্চমহাভূতাত্মক আৰু সদা সিহঁতৰ গুণৰ সৈতে যুক্ত। ই পৃথিৱী-তত্ত্বৰ পৰা উৎপন্ন হয় আৰু অন্তত তাতেই লীন হয়।
Verse 15
आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते । तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्
আকাশৰ পৰা বায়ু জন্মে, বায়ুৰ পৰা তেজ (অগ্নি) জন্মে। তেজৰ পৰা জল উৎপন্ন হয় বুলি কোৱা হৈছে; আৰু সেই জলৰ পৰাই পৃথিৱী হয়।
Verse 16
पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छंति क्रमशः परम् । धरा पंचगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः
পৃথিৱী আদি ভূতসমূহ ক্ৰমে ক্ৰমে পৰ তত্ত্বৰ দিশে গমন কৰে। ধৰাক পঞ্চগুণযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে আৰু আপ (জল) ক চতুৰ্গুণযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 17
त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च । शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्
পৃথিৱী আদি ভূততত্ত্বৰ উপদেশত কোৱা হৈছে—অগ্নিত তিন গুণ, বায়ুত দুই গুণ, আৰু আকাশত একমাত্ৰ গুণ ‘শব্দ’ বিদ্যমান।
Verse 18
शब्दस्स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पंचमः । विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते
শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস আৰু পঞ্চম গন্ধ—যেতিয়া প্ৰতিটো ভূতে নিজৰ নিজৰ গুণ ত্যাগ কৰে, তেতিয়া সেই ভূত ভাঙি লয়ত বিলীন হয়; কিন্তু পতি—শিৱ—পৰম আধাৰৰূপে অচল থাকে।
Verse 19
तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते । एवं जानीहि देवेशि पंचभूतानि तत्त्वतः
তেতিয়া সেই ভূতে এটা বিশেষ গুণ গ্ৰহণ কৰে; তাকেই ‘প্ৰাদুৰ্ভূত’ অৰ্থাৎ প্ৰকাশিত বুলি কোৱা হয়। হে দেৱেশি, এইদৰে পঞ্চমহাভূতক তত্ত্বত জান।
Verse 20
तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः । चिंतनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा
সেয়ে, হে দেবি, কাল জয় কৰিব খোজা যোগীয়ে নিত্য প্ৰচেষ্টাৰে নিজ নিজ কালাংশৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা গুণসমূহ চিন্তন কৰিব লাগে।
Verse 22
शङ्कर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया । परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्
শংকৰ ক’লে—হে দেবী, শুনা; যোগীসকলৰ হিত কামনা কৰি মই কওঁ। কিন্তু পৰম জ্ঞানৰ উপদেশ যিকোনো জনক দিব নালাগে।
Verse 23
श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते । अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि
হে ভামিনী, এই দান/উপদেশ শ্ৰদ্ধাৱান, ভক্তিযুক্ত আৰু বিবেকীজনক দিব লাগে—যি নাস্তিকতামুক্ত, আচৰণত শুদ্ধ আৰু ধৰ্মত নিত্য স্থিৰ।
Verse 24
सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युंजीत योगवित् । दीपं विनांधकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्
যোগবিদে সুস্বাসে শুভ শয্যাত যোগসাধনা কৰক। আৰু দীপ নথকা অন্ধকাৰত, প্ৰাণীসকল নিদ্ৰিত থাকিলে, তেওঁলোকক ধাৰণ কৰি ৰক্ষা কৰক।
Verse 25
तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् । तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः
তর্জনীদ্বাৰে দুয়োটা কাণ বন্ধ কৰি অলপ সময় চেপি ধৰিলে, তাৰ পিছত অগ্নিজ তীক্ষ্ণ ধ্বনি যেন এক নাদ স্পষ্টকৈ শুনা যায়; ই মনক শিৱত অন্তৰ্মুখ কৰে।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ পঞ্চম ভাগ—উমাসংহিতাত ‘কালবঞ্চনবৰ্ণন’ নামৰ ষড়বিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 27
यश्चोपलक्षयेन्नित्यैराकारं घटिकाद्वयम् । जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्य्यटेदिह
যি নিত্য অভ্যাসে কালৰ সূক্ষ্ম ‘আকাৰ’ দুটা ঘটিকা পৰ্যন্তো উপলব্ধি কৰিব পাৰে, সি মৃত্যু আৰু কামক জয় কৰি এই লোকতেই স্বেচ্ছাৰে মুক্তভাৱে বিচৰণ কৰে।
Verse 28
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् । यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिस्सुसंयतः
সি সৰ্বজ্ঞ আৰু সৰ্বদৰ্শী হয় আৰু সকলো সিদ্ধি লাভ কৰে। যেনেকৈ বৰ্ষাকালৰ পানীৰে সুসংহত মেঘ আকাশত গর্জে, তেনেকৈ সংযমী সাধকে অন্তৰ্নিগ্ৰহজাত শক্তি প্ৰকাশ কৰে।
Verse 29
तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् । ततस्स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्
সেই (শিৱৰ পৰম উপদেশ) শুনিলেই যোগী তৎক্ষণাৎ সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। তাৰ পিছত যোগীসকলৰ মাজত সি নিত্য সূক্ষ্মৰো সূক্ষ্মতৰ হৈ, অন্তৰ্মুখ উপলব্ধিত অধিক পৰিশুদ্ধ হয়।
Verse 30
एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः
হে দেৱী, শব্দব্ৰহ্ম উপলব্ধিৰ বিধি-ক্রম তোমাক কোৱা হ’ল। যেনেকৈ ধান্যার্থী তুষ ত্যাগ কৰে, তেনেকৈ সকলো বন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 31
शब्दब्रह्मत्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकांक्षिणः । घ्नंति ते मुष्टिनाकाशं कामयंते क्षुधां तृषाम्
এই শব্দব্ৰহ্ম অৱস্থা লাভ কৰিও যিসকলে আন কিছুমান কামনা কৰে, সিহঁত মুষ্টিৰে শূন্য আকাশত আঘাত কৰা মানুহৰ দৰে; শেষত ক্ষুধা-তৃষ্ণাই কামনা কৰে।
Verse 32
ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् । अवाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्
এই পৰম ব্ৰহ্মক জানি—যি সুখদায়ক আৰু মুক্তিৰ কাৰণ—জ্ঞানীসকলে তাক অবাহ্য, অক্ষয় আৰু সৰ্ব উপাধিবিবর্জিত তত্ত্ব বুলি জানে।
Verse 33
मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशंगताः । शब्दब्रह्म न जानंति पापिनस्ते कुबुद्धयः
কালপাশে মোহিত আৰু মৃত্যুপাশৰ অধীন হোৱা সেই পাপী, কুবুদ্ধি লোকসকলে শব্দব্ৰহ্মক নাজানে।
Verse 34
तावद्भवंति संसारे यावद्धाम न विंदते । विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्
যেতিয়ালৈকে শিৱৰ পৰম ধাম উপলব্ধি নহয়, তেতিয়ালৈকে জীৱ সংসাৰত ঘূৰি ফুৰে। কিন্তু পৰম তত্ত্ব যথাৰ্থভাৱে জানিলে, সি জন্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 35
निद्रालस्यं महा विघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः । सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति
নিদ্ৰা আৰু আলস্যৰূপ মহাবিঘ্ন-শত্ৰুক প্ৰচেষ্টাৰে জয় কৰি, সাধকে সদায় সুখাসনত স্থিত হৈ নিৰন্তৰ শব্দ-ব্ৰহ্মৰ অভ্যাস কৰিব লাগে।
Verse 36
शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुस्समभ्यसेत् । मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्
শতবছৰীয়া বৃদ্ধ পুৰুষেও ই লাভ কৰি জীৱনভৰ ইয়াৰ অভ্যাস কৰিব লাগে। ই মৃত্যুঞ্জয়-স্বৰূপৰ আশ্ৰয় আৰু স্থৈৰ্য দিয়ে, আৰোগ্য প্ৰদান কৰে আৰু প্ৰাণবায়ু বৃদ্ধি কৰে।
Verse 37
प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने । न चोंकारो न मन्त्रोपि नैव बीजं न चाक्षरम्
বৃদ্ধৰ মাজতো যদি এনে দঢ় প্ৰত্যয় দেখা যায়, তেন্তে তৰুণ জনৰ মাজত সেয়া কিমান অধিক হ’ব! কিয়নো এই পৰম উপলব্ধিত ন ওঁকাৰ আছে, ন মন্ত্ৰ—ন বীজাক্ষৰ, ন কোনো অক্ষৰ।
Verse 38
अनाहतमनुच्चार्य्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् । ध्यायन्ते देवि सततं सुधिया यत्नतः प्रिये
হে দেৱি প্ৰিয়ে, সুবুদ্ধিমানসকলে যত্নসহকাৰে সদায় পৰম শিৱৰ ধ্যান কৰে—যি অনাহত নাদ, অনুচ্চাৰ্য তত্ত্ব আৰু শব্দ-ব্ৰহ্ম।
Verse 39
तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः । तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्
সেয়েহে প্ৰাণবিদসকলে নটা শব্দ ঘোষণা কৰি তাৰ লক্ষণ নিৰ্দিষ্ট কৰিছে। নাদ-সিদ্ধিৰ উপায়স্বৰূপে সেগুলি মই ক্ৰমে যত্নসহকাৰে বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 40
दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९
সপ্তমত দুন্দুভিৰ নিনাদ উঠিল, অষ্টমত শঙ্খধ্বনি, আৰু নবমত মেঘৰ ভয়ংকৰ গর্জন প্ৰকাশ পালে।
Verse 41
नव शब्दान्परित्यज्य तुंकारं तु समभ्यसेत् । ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते
নৱ প্ৰকাৰ অন্য শব্দ ত্যাগ কৰি কেৱল ‘তুঁ’কাৰৰেই অভ্যাস কৰিব লাগে। এইদৰে সদা ধ্যানমগ্ন যোগী পুণ্য-পাপে লিপ্ত নহয়।
Verse 42
न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके । म्रियतेभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्
হে দেবী! যোগাভ্যাসে যেতিয়া যোগী, শব্দ থাকিলেও, নুশুনে—তেতিয়া সি মৰণধৰ্মীসকলৰ পৰা ভিন্ন হৈ দিন-ৰাতি স্থিৰ সমাধিত অৱস্থান কৰক।
Verse 44
तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृ त्सप्तभिर्दिनैः । स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः । प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् । सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्
সেয়েহে হে দেবী! সেই মৃৎপিণ্ডৰ পৰা সাত দিনৰ ভিতৰত শব্দ উৎপন্ন হয়। হে দেবী, সেই শব্দ নৱবিধ; মই তাক যথাৰ্থকৈ কওঁ। প্ৰথমে ই ‘ঘোষ’ ৰূপে নাদিত হয়—আত্মাশুদ্ধিকৰ পৰম; সেই নাদ সৰ্বব্যাধি হৰণকাৰী আৰু মঙ্গলময় বশ্য-আকৰ্ষণত উত্তম।
Verse 45
द्वितीयं नादते कांस्यस्तम्भयेत्प्राणिनां गतिम् । विषभूतग्रहान्सर्वान्बध्नीयान्नात्र संशयः
দ্বিতীয়: ই কাঁহৰ ঘণ্টাধ্বনিৰ দৰে নাদিত হয় আৰু প্ৰাণীৰ গতি স্তম্ভিত কৰে। ই সকলো বিষপ্ৰভাৱ, ভূত আৰু গ্ৰহপীড়াক বেঁধি নিবাৰণ কৰে—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 46
तृतीयं नादते शृंगमभिचारि नियोजयेत् । विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्
তৃতীয়, নাদ-উৎপাদক শৃংগটো অভিচাৰ কৰ্মত নিয়োগ কৰিব লাগে—শত্ৰুৰ বিদ্বেষ-উচ্চাটন আৰু মাৰণ ক্ৰিয়াতো ইয়াক প্ৰয়োগ কৰা হয়॥
Verse 47
घंटानादं चतुर्थ तु वदते परमेश्वरः । आकर्षस्सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि
চতুৰ্থ ধ্বনি হিচাপে পৰমেশ্বৰে ঘণ্টানাদ ক’লে। ই সকলো দেৱতাকো আকর্ষণ কৰে; তেন্তে ভূৱনত মানুহক কিমান অধিক আকর্ষণ কৰিব, ক’বই বা কি॥
Verse 48
यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददंति हि । यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा
যক্ষ আৰু গন্ধৰ্ব কন্যাসকলেও তেওঁৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হৈ সেই যোগীক ইচ্ছিত মহাসিদ্ধি দান কৰে—তেওঁৰ কামনা অনুসাৰে, ভোগৰ বিষয়তো।
Verse 49
वीणा तु पंचमो नादः श्रूयते योगिभिस्सदा । तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि
বীণাৰ স্বৰৰ দৰে পঞ্চম অন্তৰ্নাদ যোগীসকলে সদায় শুনে। হে দেৱী, সেই নাদৰ পৰা নিশ্চিতভাৱে দূৰদৰ্শনৰ শক্তি উৎপন্ন হয়।
Verse 50
ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते । दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः
বাঁহীৰ নাদ ধ্যান কৰিলে সকলো তত্ত্বৰ বোধ জন্মে। কিন্তু দুন্দুভি (ঢোল) নাদ ধ্যান কৰা জন জৰা আৰু মৃত্যুৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 51
शंखशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते । योगिनो मेघनादेन न विपत्संगमो भवेत्
হে দেবেশি, শঙ্খধ্বনিয়ে ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণৰ শক্তি লাভ হয়; আৰু মেঘনাদ সদৃশ গম্ভীৰ নাদে যোগীৰ বিপদৰ সঙ্গ নঘটে।
Verse 52
यश्चैकमनसा नित्यं तुंकारं ब्रह्मरूपिणम् । किमसाध्यं न तस्यापि यथामति वरानने
হে বৰাননে, যি একাগ্ৰ মনে নিত্য ‘তুং’—ব্ৰহ্মস্বরূপ অক্ষৰ—ধ্যান কৰে, তাৰ বাবে কি অসাধ্য? নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে সকলো সিদ্ধ হয়।
Verse 53
सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ । न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः
সেইজন সৰ্বজ্ঞ আৰু সৰ্বদৰ্শী; ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰি সৰ্বত্ৰ বিচৰণ কৰে। তথাপি বিকাৰে কেতিয়াও আবদ্ধ নহয়—নিঃসন্দেহে সেয়াই শিৱ।
Verse 54
एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् । नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
হে পৰমেশানী! শব্দ-ব্ৰহ্মস্বৰূপ এই উপদেশ তোমাক নৱ ভাগত সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰা হ’ল। এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Frequently Asked Questions
The chapter argues that while kāla is universally proximate to all beings and cannot be avoided at the level of embodied existence, the yogin ‘outwits’ time by shifting identity from the perishable pañcabhūta-composite to realized knowledge and steadiness grounded in tattva.
Ākāśa functions as the subtlest element marking pervasion and the field of dissolution/re-emergence; sound-signs (ghaṇṭā, vīṇā, etc.) cue the nāda–ākāśa relationship, suggesting inner resonance as a contemplative support for stabilizing awareness beyond temporal flux.
Rather than a distinct iconographic avatāra, the chapter foregrounds Śiva as Śaṅkara the teacher of tattva and yoga, and Devī as the philosophical interrogator (Umā) whose questioning frames the doctrine of time, embodiment, and liberation.