Mahādāna-prakaraṇa (The Doctrine of Great Gifts): Suvarṇa–Go–Bhūmi and Tulā-dāna
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে দানৰ স্তৰবিন্যাস, পাত্ৰৰ যোগ্যতা আৰু দান ফলপ্ৰদ হোৱাৰ নিয়ম উপদেশ দিয়ে। কোৱা হৈছে—নিত্যভাবে মহাদান আৰু ঘোৰ দানো যদি যোগ্য পাত্ৰক বিধিপূৰ্বক দিয়া হয়, তেন্তে সেয়া তাৰক আৰু মোক্ষদায়ক হয়। স্বৰ্ণ/হিৰণ্যদান, গোদান আৰু ভূমিদান বিশেষ পাৱন বুলি উল্লেখ আছে, লগতে তুলাদান (ওজন কৰি দান)কো পুণ্যকৰ ৰূপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। দাননীতিত দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয় বস্তু—গৰু, ছাতি, বস্ত্ৰ, পাদুকা—দান, যাচকক অন্ন-পান দান, আৰু দানৰ বৈধতা নিৰ্ণয়ত সংকল্পৰ গুৰুত্ব বৰ্ণিত। ‘দশ মহাদান’ৰ তালিকাত স্বৰ্ণ, তিল, গজ, কন্যা, দাসী, গৃহ, ৰথ, ৰত্ন, কপিলা গৰু আদি অন্তৰ্ভুক্ত। শেষত কোৱা হৈছে যে বিদ্বান ব্ৰাহ্মণে দান গ্ৰহণ কৰি পুণ্য প্ৰসাৰ/মধ্যস্থতা কৰি দাতাক উদ্ধাৰ কৰে, আৰু স্বৰ্ণদান অগ্নিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হোৱাত সৰ্বদেৱতালৈ দান কৰাৰ সমান বুলি মহিমা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शस्तानि घोरदानानि महादानानि नित्यशः । पात्रेभ्यस्तु प्रदेयानि आत्मानं तारयंति च
সনৎকুমাৰে ক’লে—প্ৰশংসনীয় দান, কৰোঁতে ঘোৰ আৰু দুষ্কৰ যেন লাগা মহাদানসমূহো নিত্য কৰা উচিত; আৰু সেয়া কেৱল যোগ্য পাত্ৰকেই দিয়া উচিত। এনে অৰ্পণে নিজৰ আত্মাকো তাৰে।
Verse 2
हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं द्विजोत्तम । गृह्णंतो वै पवित्राणि तारयंति स्वमेव तम्
হে দ্বিজোত্তম! হিৰণ্যদান, গোদান আৰু ভূমিদান—এই পবিত্ৰ দানসমূহ—যিসকলে গ্ৰহণ কৰে, সিহঁতেও নিজৰ আত্মাক তাৰে।
Verse 3
सुवर्णदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च । एतानि श्रेष्ठदानानि कृत्वा पापैः प्रमुच्यते
সুৱৰ্ণদান, গোদান আৰু পৃথিৱীদান—এইবোৰকেই শ্ৰেষ্ঠ দান বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। এনে উত্তম দান কৰিলে মানুহ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 4
तुलादानानि शस्तानि गावः पृथ्वी सरस्वती । द्वे तु तुल्यबले शस्ते ह्यधिका च सरस्वती
তুলাদানৰ দানসমূহৰ ভিতৰত গোধন, ভূমিদান আৰু সৰস্বতী (বিদ্যা)দান প্ৰশংসিত। ইয়াৰ ভিতৰত দুটা সমান পুণ্যবলযুক্ত বুলি কোৱা হলেও, সৰস্বতীদানক শ্ৰেষ্ঠ ধৰা হয়।
Verse 5
नित्य ह्यनुडुहो गावच्छत्रं वस्त्रमुपानहौ । देयानि याचमानेभ्यः पानमन्नं तथैव च
প্ৰতিদিন—বিশেষকৈ যি সকলে ভিক্ষা/অনুৰোধ কৰে—দুধ ন দোহা গাই, ছাতি, বস্ত্ৰ আৰু পাদুকা দান কৰিব লাগে; লগতে পানীয় জল আৰু অন্নো দান কৰা উচিত।
Verse 6
संकल्पविहितोयोऽर्थो ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते । अर्थिभ्योऽपीडितेभ्यश्च मनस्वी तेन जायते
সঙ্কল্প কৰি নিৰ্দিষ্ট কৰা ধন ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰা হয়, আৰু অভাৱগ্ৰস্ত তথা পীড়িত লোককো দিয়া হয়—ইয়াৰ ফলত মানুহ দঢ়চিত্ত আৰু ধৰ্মত স্থিৰ হয়।
Verse 7
कनकं च तिला नागाः कन्या दासी गृहं रथः । मणयः कपिला गावो महादानानि वै दश
সোণ, তিল, হাতী, কন্যা (বিবাহ-দান), দাসী, গৃহ, ৰথ, মণি, কপিলা (বাদামী) গাই আৰু গাই—এইবোৰেই দহ মহাদান।
Verse 8
गृहीत्वैतानि सर्वाणि ब्राह्मणो ज्ञानवित्सदा । वदान्यांस्तारयेत्सद्यो ह्यात्मानं च न संशयः
এই সকলো সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰি, জ্ঞানী আৰু সদা বিবেচক ব্ৰাহ্মণে দানশীল ভক্তসকলক তৎক্ষণাৎ পাৰ কৰাই দিব লাগে; আৰু নিঃসন্দেহে নিজৰো উদ্ধাৰ হয়।
Verse 9
सुवर्णं ये प्रयच्छंति नराश्शुद्धेन चेतसा । देवतास्तं प्रयच्छंति समंतादिति मे श्रुवम्
যিসকল মানুহে শুদ্ধচিত্তে সোণ দান কৰে, তেওঁলোকৰ বিষয়ে মই এইদৰে শুনিছোঁ—দেৱতাসকলে চাৰিওফালৰ পৰা তেওঁলোকক অনুগ্ৰহ দান কৰে।
Verse 10
अग्निर्हि देवतास्सर्वाः सुवर्णं च हुताशनः । तस्मात्सुवर्णं दत्त्वा च दत्तास्स्युस्सर्वदेवताः
অগ্নিয়েই সকলো দেৱতাৰ স্বৰূপ, আৰু সোণ হুতাশন অগ্নিৰেই স্বভাৱ। সেয়ে সোণ দান কৰিলে যেন সকলো দেৱতালৈ যথাযথ দান কৰা হয়।
Verse 11
पृथ्वीदानं महाश्रेष्ठं सर्वकामफलप्रदम् । सौवर्णं च विशेषेण यत्कृतं पृथुना पुरा
ভূমিদান মহাশ্ৰেষ্ঠ আৰু সকলো কামনাৰ ফল দান কৰে। বিশেষকৈ সোণসহ ভূমিদান—যেনে প্ৰাচীনকালত ৰজা পৃথুৱে কৰিছিল—অতি পুণ্যপ্ৰদ।
Verse 12
दीयमानां प्रपश्यंति पृथ्वीं रुक्मसमन्विताम् । सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यांति परमां गतिम्
সোণৰে অলংকৃত ভূমি দান দিয়া হোৱা দেখাসকল সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; শুদ্ধ হৈ পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 13
अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि दानं सर्वोत्तमं मुने । कांतारं यन्न पश्यंति यमस्य बहुदुःखदम्
এতিয়া, হে মুনি, মই আন এটা সৰ্বোত্তম দান ক’ম। তাৰ প্ৰভাৱত যমৰ বহুদুখদ ভয়ংকৰ কান্তাৰ (দুৰ্গম বন) দেখা নপৰে।
Verse 14
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सामान्यदानवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ পঞ্চম উমাসংহিতাত ‘সামান্য দানবৰ্ণন’ নামৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 15
तिलप्रस्थमयीं कृत्वा धेनुं सर्वगुणान्विताम् । धेनुवत्सं सुवर्णं च सुदिव्यं सर्वलक्षणम्
তিলৰ এক প্ৰস্থ পৰিমাণে সৰ্বশুভগুণসম্পন্ন ধেনু (দান-গাই) গঢ়ি, সেই ধেনুৰ বাছুৰটিও সোণৰ—দিব্য, দীপ্তিমান আৰু সৰ্বলক্ষণযুক্ত—প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।
Verse 16
पद्ममष्टदलं कृत्वा कुंकुमाक्ताक्षतैश्शुभैः । पूजयेत्तत्र रुद्रादीन्सर्वान्देवान्सुभक्तितः
অষ্টদল পদ্ম (মণ্ডল) সাজি, কুঙ্কুমলেপিত শুভ অক্ষতৰে তাত ৰুদ্ৰ আদি সকলো দেৱতাক শুদ্ধ ভক্তিৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 17
एवं संपूज्य तां दद्याद्ब्राह्मणाय स्वशक्तितः । सरत्नां सहिरण्यां च सर्वाभरणभूषिताम्
এইদৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে, ৰত্ন আৰু সোণসহ আৰু সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত কৰি তাক ব্ৰাহ্মণক দান দিব লাগে।
Verse 18
ततो नक्तं समश्नीयाद्दीपान्दद्यात्तु विस्तरात् । कार्तिक्यामिति कर्तव्यं पूर्णिमायां प्रयत्नतः
তাৰ পিছত ৰাতি নক্তভোজন কৰিব লাগে আৰু বিধিপূৰ্বক বিস্তাৰে দীপদান কৰিব লাগে। কাৰ্তিকী পূৰ্ণিমাৰ দিনা এই আচাৰ যত্নসহকাৰে কৰণীয়।
Verse 19
एवं यः कुरुते सम्यग्विधानेन स्वशक्तितः । यममार्गभयं घोरं नरकं च न पश्यति
এইদৰে যি ব্যক্তি নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে বিধি মানি সঠিকভাৱে পালন কৰে, সি যমমাৰ্গৰ ভয়ংকৰ ভয় আৰু নৰক—একোটাও—নেদেখে।
Verse 20
कृत्वा पापान्यशेषाणि सबंधुस्ससुहृज्जनः । दिवि संक्रीडते व्यास यावदिन्द्राश्चतुर्दश
সকলো পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ কৰি, আত্মীয়-স্বজন আৰু প্ৰিয় সুহৃদসকলৰ সৈতে, হে ব্যাস, সি স্বৰ্গত ক্ৰীড়া কৰে—যিমান দিন চৌদ ইন্দ্ৰৰ কাল স্থায়ী।
Verse 21
विधितो गोश्च दानं वै सर्वोत्तममिह स्मृतम् । न तेन सदृशं व्यास परं दानं प्रकीर्तितम्
শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে কৰা গো-দান ইয়াত সৰ্বোত্তম বুলি স্মৃত। হে ব্যাস, ইয়াৰ সমান বা ইয়াতকৈ শ্ৰেষ্ঠ অন্য কোনো দান প্ৰকীৰ্তিত নহয়।
Verse 22
प्रयच्छते यः कपिलां सवत्सां स्वर्णशृंगिकाम् । कांस्यपात्रां रौप्यखुरां सर्वलक्षणलक्षिताम्
যি কোনোবাই বাছুৰসহ কপিলা গাই—সোণালী শিঙে বিভূষিত, ৰূপালী খুৰযুক্ত, কাঁসাৰ পাত্ৰসহ আৰু সকলো শুভ লক্ষণে লক্ষিত—দান কৰে।
Verse 23
तैस्तैर्गुणैः कामदुघा भूत्वा सा गौरुपैति तम् । प्रदातारं नरं व्यास परत्रेह च जन्मनि
হে ব্যাস! সেই সেই গুণে যুক্ত সেই গাই কামধেনুৰূপ হৈ দাতা পুৰুষক অনুসৰণ কৰে—ইহলোকে, পৰলোকে, আৰু আগন্তুক জন্মতো।
Verse 24
यद्यदिष्टतमं लोके यदस्ति दयितं गृहे । तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता
জগতত যি সৰ্বাধিক প্ৰিয় আৰু ঘৰত যি সৰ্বাধিক আদৰৰ, অক্ষয় ফল ইচ্ছুক লোকে সেইটোৱেই গুণৱান (যোগ্য ভক্ত)ক দান কৰিব লাগে; সেই দানেই অক্ষয় হয়।
Verse 25
तुलापुरुषदानं हि दानानां दानमुत्तमम् । तुलासंरोहणं कार्यं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः
তুলাপুৰুষ-দান দানসমূহৰ মাজত সৰ্বোত্তম দান। সেয়ে যিয়ে নিজৰ আত্মকল্যাণ কামনা কৰে, সি বিধিপূৰ্বক তুলা-আৰোহণ কৰিব লাগে।
Verse 26
यत्कृत्वा मुच्यते पापैर्वधबंधकृतोद्भवैः । तुलादानं महत्पुण्यं सर्वपापक्षयंकरम्
ইয়াক কৰিলে বধ আৰু বন্ধন আদি কৰ্মৰ পৰা উৎপন্ন পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়। তুলা-দান মহাপুণ্য, সৰ্বপাপক্ষয়কাৰী।
Verse 27
कृत्वा पापान्यशेषाणि तुलादानं करोति यः । सर्वैस्तु पातकैर्मुक्तः स दिवं यात्यसंशयम्
যিয়ে অশেষ পাপ কৰিলেও তুলা-দান কৰে, সি সকলো পাতকৰ পৰা মুক্ত হৈ নিঃসন্দেহে স্বৰ্গলোকলৈ যায়।
Verse 28
पापं कृतं यद्दिवसे निशायां द्विसंध्योर्मध्यदिने निशांते । कालत्रये कायमनोवचोभिस्तुलापुमान्वै तदपाकरोति
দিনে বা ৰাতিতে, প্ৰভাত-সন্ধ্যা সন্ধিক্ষণত, মধ্যাহ্নত বা ৰাত্ৰিৰ অন্তত যি পাপ কৰা হয়—ভক্তিভাৱে দেহ-মন-বাক্য একাগ্ৰ কৰি, তিন পুণ্যকালত তুলাদান কৰিলে সেয়া নিশ্চিতভাৱে দূৰ হয়।
Verse 29
बालेन वृद्धेन मया हि यूना विजानता ज्ञानपरेण पापम् । तत्सर्वमेवाशु कृतं मदीयं तुलापुमान्वै हरतु स्मरारिः
শৈশৱত, বাৰ্ধক্যত বা যৌৱনত—যথার্থ জানিও জ্ঞাননিষ্ঠ হৈ থাকিও—মই যি পাপ কৰিছোঁ, সেয়া সকলো কামশত্ৰু স্মৰাৰি শিৱে তুলাত তুলি যেন, তেনেকৈ শীঘ্ৰে অপসাৰণ কৰক।
Verse 30
पात्रे प्रयुक्तं द्रविणं मयाऽद्य प्रमाणपूर्णं निहितं तुलायाम् । तेनैव सार्धं तु ममावशेषं कृताकृतं यत्सुकृतं समेतु
আজি মই যোগ্য পাত্ৰত ধন নিবেদন কৰিলোঁ, পূৰ্ণ প্ৰমাণে তুলি তুলাত স্থাপন কৰিলোঁ। সেই নিবেদনৰ সৈতে মোৰ যি অৱশিষ্ট—কৃত বা অকৃত—আৰু যি পুণ্য আছে, সেয়া সকলো একেলগে সমবেত হৈ পৰিপূৰ্ণ হওক।
Verse 31
सनत्कुमार उवाच । एवमुच्चार्य्य तं दद्यात् द्विजेभ्यः सर्वदा हितः । नैकस्यापि प्रदातव्यं न निस्तारस्ततो भवेत्
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে উচ্চাৰণ কৰি, সদায় হিতত ৰত হৈ, সেই দান দ্বিজসকলক (যোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলক) দিব। কেৱল এজনকেই দিব নালাগে; কিয়নো তাতে সত্য নिस्तাৰ নহয়।
Verse 32
ददात्येवं तु यो व्यास तुलापुरुषमुत्तमम् । हत्वा पापं दिव्यं तिष्ठेद्यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश
হে ব্যাস, যিয়ে এইদৰে উত্তম তুলাপুৰুষ-দান দিয়ে, সি পাপ নাশ কৰি দিব্য পদত স্থিত থাকে—যেতিয়ালৈকে চৌদ ইন্দ্ৰৰ কাল থাকে।
Frequently Asked Questions
It argues that gold-gifting reaches the entire pantheon because gold is ritually and symbolically linked to Agni (Hutāśana), and Agni is identified as the mouth/presence of all deities; therefore, giving gold is framed as giving to all devatās.
Pātra functions as a ritual-ethical filter ensuring that the gift becomes a valid carrier of merit (puṇya), while saṃkalpa supplies the formal intentionality that ‘codes’ the act as dharmic and spiritually operative; together they convert material transfer into a soteriological instrument (pāpa-kṣaya/tāraṇa).
No specific named form (svarūpa) of Śiva or Gaurī is foregrounded in the sampled content; the chapter is primarily a prescriptive dharma-ritual unit focused on dāna, with divine reference mediated through Agni and the devatā economy rather than iconographic Śaiva forms.