Gṛhapati’s Vow: Turning Grief into Mṛtyuñjaya–Mahākāla Sādhana (गृहपतेः प्रतिज्ञा—मृत्युंजय-महाकालजपः)
এই অধ্যায়ত নন্দীশ্বৰে বৰ্ণনা কৰে। গৃহত বিশ্বানৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী শুচিষ্মতী তীব্ৰ শোক‑ভয়ত বিলাপ কৰি মূৰ্ছিত হয়; দেহত কঁপনি আদি আঘাতৰ লক্ষণ দেখা যায়। এই দুখ শুনি তেওঁলোকৰ পুত্ৰ গৃহপতি—শংকৰৰ অংশজ—সম্বিত পাই কাৰণ সোধে আৰু ঘটনাক ধৰ্মীয় আশ্বাসলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। ভক্তৰ চৰণ‑ৰেণুৰ পাৱনতা আৰু নিজৰ দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞাৰ বলত সি ঘোষণা কৰে যে ‘মৃত্যুকো ভয় দেখুৱোৱা’ সাধনা কৰিব—মৃত্যুঞ্জয়ৰ পূজা আৰু মহাকাল জপ। এই সত্য কথা সি পিতৃ‑মাতৃক জনায়; শোক প্ৰেৰণা, শিৱ মৃত্যুজয়ী, আৰু প্ৰতিজ্ঞা‑পূজা‑জপই ইয়াৰ উপদেশ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । विश्वानरस्सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदेवम्मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्
নন্দীশ্বৰ ক’লে—বিশ্বানৰে পত্নীসহ নাৰদে কোৱা বচন শুনিলে। তাকেই তেনেদৰে সত্য বুলি মানি সি বজ্ৰপাত সদৃশ অতি দাৰুণ বিপদত পৰিল।
Verse 2
हा हतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः
“হায়, মই নিহত!” বুলি কৈ সি বুকত আঘাত কৰিলে; পুত্ৰশোকত ব্যাকুল হৈ সি গভীৰ মূৰ্ছাত পৰিল।
Verse 3
शुचिष्मत्यपि दुःखार्त्ता रुरोदातीव दुस्सहम् । अतिस्वरेण हारावैरत्यन्तं व्याकुलेन्द्रिया
স্বভাৱতে পৱিত্ৰ আৰু দীপ্তিমতী হ’লেও তাই দুখে আচ্ছন্ন হ’ল। অসহ্য উচ্চস্বৰে বিলাপ কৰি কান্দিবলৈ ধৰিলে; শোকৰ উথাল-পাথালত তাইৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ সম্পূৰ্ণ ব্যাকুল হ’ল।
Verse 4
श्रुत्वार्त्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किं किमेतत् । उच्चैर्वदन् गृहपतिः क्व स मे बहिस्थः प्राणोन्तरात्मनिलयस्सकलेंद्रियेशः
সেই আৰ্তনাদ শুনি বিশ্বনৰেও মোহ ত্যাগ কৰি উঠিল আৰু বাৰে বাৰে ক’লে—“এইটো কি? কি হ’ল?” তাৰপিছত উচ্চস্বৰে চিঞৰি ক’লে—“মোৰ গৃহপতি ক’ত, যি বাহিৰত আছিল সি ক’ত? সিয়েই তো প্ৰাণ, অন্তৰাত্মাত নিবাস কৰা, সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ ঈশ্বৰ।”
Verse 5
ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच गृहपस्सबालश्शंकरांशजः
তাৰপিছত সি দেখিলে যে তাৰ পিতৃ-মাতৃ গভীৰ শোকত আচ্ছন্ন। শংকৰৰ অংশস্বরূপ সেই বালকে হাঁহি উঠি গৃহপতিৰ দৰে কথা ক’লে।
Verse 6
गृहपतिरुवाच । हे मातस्तात किं जातं कारणन्तद्वदाधुना । किमर्थं रुदितोऽत्यर्थं त्रासस्तादृक्कुतो हि वाम्
গৃহপতিয়ে ক’লে—“হে মা, হে দেউতা! কি হ’ল? তাৰ কাৰণ এতিয়াই কোৱা। তোমালোক দুয়ো ইমান বেছি কিয় কান্দিছা, আৰু এনেকুৱা ভয় তোমালোকৰ মনত ক’ৰ পৰা উঠিল?”
Verse 7
न मां कृतवपुस्त्राणम्भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकीं चिञ्चलाल्पिका
আপোনাৰ চৰণৰ ৰেণুত শৰণ লৈ মই দৃঢ় আৰু ৰক্ষিত হৈছোঁ; সেয়ে কালেও মোক গ্ৰাস কৰিব নোৱাৰে—সেইটো দীন, চঞ্চল আৰু তুচ্ছ।
Verse 8
प्रतिज्ञां शृणुतान्तातौ यदि वान्तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा येन मृत्युस्त्रस्तो भविष्यति
হে প্ৰিয় পিতৃ-মাতৃ, মোৰ প্ৰতিজ্ঞা শুনক। যদি মই সঁচাকৈ আপোনালোকৰ পুত্ৰ হওঁ, তেন্তে মই এনেকুৱা কৰিম যে মৃত্যুও ভয় পাব।
Verse 9
मृत्युंजयं समाराध्य गर्वज्ञं सर्वदं सताम् । जपिष्यामि महाकालं सत्यं तातौ वदाम्यहम्
সৎজনক সৰ্ব দান কৰা আৰু গৰ্ব দমন কৰা শ্ৰীমৃত্যুঞ্জয়ক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি মই মহাকালৰ নাম জপ কৰিম। হে পিতা, মই সঁচা কৈছোঁ।
Verse 10
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य जारितौ द्विजदम्पती । अकालमृतवर्षौघैर्गततापौ तदोचतुः
নন্দীশ্বৰ ক’লে—তাৰ বাক্য শুনি, অকালমৃত্যুৰ বৰ্ষাধাৰাত দগ্ধ হোৱা সেই ব্ৰাহ্মণ দম্পতী শোকমুক্ত হ’ল; তাৰ পিছত তেওঁলোকে ক’লে।
Verse 11
द्विजदम्पती ऊचतुः । पुनर्ब्रूहि पुनर्ब्रूहि कीदृक्कीदृक् पुनर्वद । कालः कलयितुन्नालं वराकी चञ्चलास्ति का
দ্বিজ দম্পতিয়ে ক’লে—“পুনৰ কওক, পুনৰ কওক; সেয়া কেনেকুৱা, স্পষ্টকৈ পুনৰ বৰ্ণনা কৰক। তাৰ পূৰ্ণ পৰিমাপ কালেও কৰিব নোৱাৰে; তেন্তে কোন দীন, চঞ্চল বুদ্ধি তাত স্থিৰ থাকিব পাৰে?”
Verse 12
आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः । मृत्युंजयाख्यदेवस्य समाराधनलक्षणः
আমাৰ দুয়োৰে তাপ-পীড়া নাশ কৰিবলৈ তুমি এক মহোপায় ক’লা—‘মৃত্যুঞ্জয়’ নামে দেৱৰ সম্যক আৰাধনাৰ বিধি-লক্ষণ।
Verse 13
तद्वच्च शरणं शम्भोर्नातः परतरं हि तत् । मनोरथपथातीत कारिणः पापहारिणः
সেইদৰে শম্ভুৰ শৰণতকৈ উচ্চ আশ্ৰয় নাই। তেওঁ মনৰ কল্পিত পথৰ অতীত কাৰ্য সিদ্ধ কৰে আৰু পাপ হৰণ কৰে।
Verse 14
किन्न श्रुतन्त्वया तात श्वेतकेतुं यथा पुरा । पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरान्तकः
হে তাত! তুমি নুশুনিলা নে—প্ৰাচীন কালত কালপাশেৰে বান্ধা শ্বেতকেতুক ত্ৰিপুৰান্তক ভগৱান শিৱে ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ তৃতীয় শতৰুদ্ৰসংহিতাত ‘গৃহপত্য অৱতাৰবৰ্ণন’ নামৰ পঞ্চদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 16
क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम् । पीत्वा हलाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्
ক্ষীৰসাগৰ মন্থনৰ পৰা উদ্ভূত, প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে ভয়ংকৰ হালাহল বিষ শিৱে পান কৰি ত্ৰিভুবন ৰক্ষা কৰিলে।
Verse 17
जलंधरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसम्पदम् । रुचिरांगुष्ठरेखोत्थ चक्रेण निजघान यः
যিজনে মহাদৰ্পী, ত্ৰিলোকৰ সম্পদ হৰণ কৰা জলন্ধৰক নিজৰ অঙ্গুষ্ঠৰ ৰেখাৰ পৰা উদ্ভূত দীপ্ত চক্রেৰে নিধন কৰিলে।
Verse 18
य एकेषु निपातोत्थज्वलनैस्त्रिपुरम्पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसम्मूढं शोषयामास भानुना
যিজনে পূৰ্বকালত নিজৰ শক্তিৰ আঘাতৰ পৰা উদ্ভূত সূৰ্যসম জ্বালাৰে, ত্ৰিলোকৰ ঐশ্বৰ্য-গৌৰৱত মোহিত ত্ৰিপুৰক শুষ্ক কৰি পেলালে।
Verse 19
कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् । निनायानंगपदवीं वीक्ष्यमाणेष्वजादिषु
কেৱল দৃষ্টিপাতমাত্ৰে তেওঁ ত্ৰিলোকবিজয়ত বলবান হোৱা কামক দমন কৰি, ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকল চাই থাকোঁতেই তাক অনঙ্গ—দেহহীন অৱস্থালৈ নিলে।
Verse 20
तम्ब्रह्माद्यैककर्तारम्मेघवाहनमच्युतम् । प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्
হে পুত্ৰ, তুমি শিৱৰ শৰণলৈ যোৱা—যিজন ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলৰো একমাত্ৰ আদিকৰ্তা-স্বামী, অচ্যুত, মেঘবাহন, আৰু সমগ্ৰ বিশ্বৰক্ষাৰ মণিস্বৰূপ।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । पित्रोरनुज्ञाम्प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः । प्रादक्षिण्यमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ
নন্দীশ্বৰ ক’লে—মাতাপিতাৰ অনুমতি পাই সি তেওঁলোকৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পাছত প্ৰদক্ষিণা কৰি বহু আশ্বাস দি, সেই দুয়ো জনে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 22
सम्प्राप्य काशीं दुष्प्रापाम्ब्रह्मनारायणादिभिः । महासंवर्त्तसन्तापहन्त्रीं विश्वेशपालिताम्
তেওঁলোকে কাশীলৈ উপস্থিত হ’ল—যি ব্ৰহ্মা, নাৰায়ণ আদি দেবতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য। সেই পবিত্ৰ নগৰী মহাসংৱৰ্ত প্ৰলয়ৰ দাহতাপ নাশ কৰে আৰু বিশ্বেশ (শিৱ) দ্বাৰা ৰক্ষিত।
Verse 23
स्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजिता कण्ठभूमिषु । विचित्रगुणशालिन्या हरपत्न्या विराजिताम्
তেওঁৰ কণ্ঠদেশত স্বৰ্গগঙ্গাৰ হাৰ-দণ্ডৰ দৰে শোভা প্ৰকাশ পালে; বিচিত্ৰ গুণে বিভূষিতা হৰ-পত্নী অপূৰ্ব তেজেৰে বিরাজিল।
Verse 24
तत्र प्राप्य स विप्रेशः प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् । तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरम्प्रभुम्
সেখানে উপস্থিত হৈ সেই বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ পূব দিশে মণিকৰ্ণিকালৈ গ’ল। তাত বিধিমতে স্নান কৰি তেওঁ প্ৰভু বিশ্বেশ্বৰ—দীপ্তিমান শিৱৰ—দৰ্শন লাভ কৰিলে।
Verse 25
साञ्जलिर्नतशीर्षोऽसौ महानन्दान्वितस्सुधीः । त्रैलोक्यप्राणसन्त्राणकारिणम्प्रणनाम ह
সেই সুধী ব্যক্তি কৰজোড়ে নতশিৰে, মহা আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ, ত্ৰিলোকৰ প্ৰাণ-সংৰক্ষণকাৰী ৰক্ষকক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 26
आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये मुहुः । परमानंदकंदाढ्यं स्फुटमेतन्न संशयः
সেই লিঙ্গক বাৰে বাৰে দৰ্শন কৰি তেওঁ হৃদয়ত পুনঃপুনঃ তৃপ্ত হ’ল। নিঃসন্দেহে সেই লিঙ্গ পৰমানন্দৰ মূল-উৎসে সমৃদ্ধ।
Verse 27
अहो न मत्तो धन्योस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्
আহা! চৰ-অচৰসহ ত্ৰিলোকত মোৰতকৈ অধিক ধন্য কোনো নাই, কিয়নো আজি মই শ্ৰীমান সৰ্বব্যাপী বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুৰ দৰ্শন কৰিলোঁ।
Verse 28
मम भाग्योदयायैव नारदेन महर्षिणा । पुरागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहन्ततः
মোৰ ভাগ্যোদয়ৰ বাবেই মহর্ষি নাৰদে আগতে আহি তেনেকৈ ক’লে; তাৰপিছত মই সঁচাকৈ কৃতকৃত্য হ’লোঁ।
Verse 29
नन्दीश्वर उवाच । इत्यानन्दामृतरसैर्विधाय स हि पारणम् । ततश्शुभेह्नि संस्थाप्य लिंगं सर्व्वहितप्रदम्
নন্দীশ্বৰে ক’লে—এইদৰে তেওঁ আনন্দামৃতৰসযুক্ত নিবেদনৰে বিধিপূৰ্বক পাৰণ সম্পন্ন কৰিলে। তাৰপিছত শুভ দিনত সৰ্বহিতপ্ৰদ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 30
जग्राह नियमान्घोरान् दुष्करानकृतात्मभिः । अष्टोत्तरशतैः कुम्भैः पूर्णैर्गंगाम्भसा शुभैः
তেওঁ ঘোৰ নিয়ম গ্ৰহণ কৰিলে, যিবোৰ অসংযতসকলৰ বাবে দুষ্কৰ। গঙ্গাজলে পূৰ্ণ শুভ একশ আঠটা কুম্ভ লৈ তেওঁ পূজা কৰিলে।
Verse 31
संस्नाप्य वाससा पूतः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् । नीलोत्पलमयीम्मालां समर्पयति सोऽन्वहम्
স্নান কৰি শুচি বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, বাহ্য আৰু অন্তৰত পবিত্ৰ হৈ সি প্ৰতিদিন ভগৱান শিৱৰ পূজা কৰে। আৰু সি নিত্য নীল পদ্মৰ মালা শিৱলৈ অৰ্পণ কৰে।
Verse 32
अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् । स पक्षे वाथ वा मासे कन्दमूलफलाशनः
সেই মালা আঠ হাজাৰৰো অধিক উৎকৃষ্ট পুষ্পে নিৰ্মিত আছিল। কন্দ, মূল আৰু ফল আহাৰ কৰি সাধকে এই ব্ৰত এক পক্ষকাল—অথবা এক পূৰ্ণ মাস—আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 33
शीर्णपर्णाशनैर्धीरः षण्मासं सम्बभूव सः । षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जल बिन्दुभुक्
ধৈৰ্যশীল আৰু সংযমী হৈ সি ছয় মাহ শুকান ঝৰা পাত খাই জীৱন ধাৰণ কৰিলে। তাৰ পিছত ছয় মাহ কেৱল বায়ু গ্ৰহণ কৰিলে, আৰু ছয় মাহ মাত্ৰ পানীৰ বিন্দুত টিকি থাকিল।
Verse 34
एवं वर्षवयस्तस्य व्यतिक्रान्तं महात्मनः । शिवैकमनसो विप्रास्तप्यमानस्य नारद
হে নাৰদ! এইদৰে সেই মহাত্মাৰ বছৰবোৰ পাৰ হৈ গ’ল, যেতিয়া সি তপস্যাত ৰত আছিল—হে বিপ্ৰসকল! তাৰ মন কেৱল শিৱতেই একাগ্ৰ আছিল।
Verse 35
जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम् । सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः
জন্মৰ দ্বাদশ বছৰত, নাৰদে কোৱা বাক্য সত্য কৰিবলৈ যেন বজ্ৰধাৰী (ইন্দ্ৰ) তাৰ ওচৰলৈ আহিল।
Verse 36
उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि त्वन्मनसि स्थितम् । अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोस्मि शुभव्रतैः
তেওঁ ক’লে—বৰ বিচাৰা; তোমাৰ মনত যি স্থিত, সেইটো মই দিম। হে বিপ্ৰ, মই শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ); তোমাৰ শুভ ব্ৰতত প্ৰসন্ন।
Verse 37
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्य वाक्यम्मुनिकुमारकः । उवाच मधुरन्धीरः कीर्तयन्मधुराक्षरम्
নন্দীশ্বৰ ক’লে—মহেন্দ্ৰৰ বাক্য শুনি মুনিৰ কুমাৰ, ধীৰ আৰু স্থিৰচিত্ত, মধুৰ অক্ষৰ কীৰ্তন কৰি মধুৰ বাণীৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 38
गृहपतिरुवाच । मघवन् वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम् । नाहं वृणे वरन्त्वत्तश्शंकरो वरदोऽस्ति मे
গৃহপতি ক’লে—হে মঘৱন, হে বৃত্ৰহন, মই তোমাক কুলিশপাণি ইন্দ্ৰ বুলি জানো। কিন্তু মই তোমাৰ পৰা বৰ নোখোজোঁ; মোৰ বৰদাতা কেৱল শংকৰ।
Verse 39
इन्द्र उवाच । न मत्तश्शङ्करस्त्वन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो । विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याचस्व मा चिरम्
ইন্দ্ৰই ক’লে—মোৰ বাহিৰে আন শংকৰ নাই; হে শিশু, মই দেৱদেৱ। তোমাৰ বালসুলভ মূৰ্খতা ত্যাগ কৰি সোনকালে বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰা, বিলম্ব নকৰিবা।
Verse 40
गृहपतिरुवाच । गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम्
গৃহপতিয়ে ক’লে—দূৰ হ’, অহল্যাপতে দুষ্ট! গোত্ৰশত্ৰু, পাকশাসন! মই স্পষ্টকৈ পশুপতিৰ বাহিৰে আন কোনো দেৱক প্ৰাৰ্থনা নকৰোঁ।
Verse 41
नन्दीश्वर उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोध संरक्तलोचनः । उद्यम्य कुलिशं घोरम्भीषयामास बालकम्
নন্দীশ্বৰে ক’লে—তাৰ কথা শুনি ক্ৰোধত ৰক্তচক্ষু হৈ তেওঁ ভয়ংকৰ কুলিশসদৃশ অস্ত্ৰ উঠাই বালকটোক ভয় দেখাবলৈ ধৰিলে।
Verse 42
स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वाला समाकुलम् । स्मरन्नारद वाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः
বিদ্যুৎ-জ্বালাৰে আৱৰি থকা সেই বজ্ৰ দেখি, নাৰদৰ বাণী স্মৰণ কৰি বালকজন ভয়ত বিহ্বল হৈ মূৰ্ছা গ’ল।
Verse 43
अथ गौरीपतिश्शम्भुराविरासीत्तपोनुदः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते स्पर्शैस्संजीवयन्निव
তেতিয়া গৌৰীপতি শম্ভু প্ৰকট হ’ল—তপস্যাজনিত ক্লেশ নাশক। তেওঁ ক’লে—“উঠা, উঠা; তোমাৰ মঙ্গল হওক,” যেন পবিত্ৰ স্পৰ্শে ভক্তক সঞ্জীৱিত কৰিছে।
Verse 44
उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिनक्षये । अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम्
দিনশেষত নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠাৰ দৰে সি পদ্মসদৃশ নয়ন মেলিলে; উঠি আগত শম্ভু—ভগৱান শিৱক দেখিলে, যাঁৰ তেজ শত সূৰ্যতকৈও অধিক।
Verse 45
भाले लोचनमालोक्य कण्ठे कालं वृषध्वजम् । वामाङ्गसन्निविष्टाद्रितनयं चन्द्रशेखरम्
কপালৰ নয়ন, কণ্ঠৰ নীলচিহ্ন, বৃষধ্বজ প্ৰভু, আৰু বামাঙ্গত গিৰিকন্যা অধিষ্ঠিতা—চন্দ্ৰশেখৰ শিৱক দেখি তেওঁলোকে তেওঁৰ কৃপাময় সগুণ ৰূপত পৰমেশ্বৰক চিনিলে।
Verse 46
कपर्द्देन विराजन्तं त्रिशूलाजगवायुधम् । स्फुरत्कर्पूरगौरांगं परिणद्ध गजाजिनम्
তেওঁ জটাজুটে উজ্জ্বল; ত্ৰিশূল আৰু সৰ্প তেওঁৰ আয়ুধ। কৰ্পূৰ-সদৃশ গৌৰ দেহ দীপ্ত, আৰু গজচৰ্মে তেওঁ পৰিনদ্ধ।
Verse 47
परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्षबाष्पाकुलासन्नकण्ठरोमाञ्चकञ्चुकः
গুৰুবচন আৰু আগম-প্ৰমাণে মহাদেৱক চিনি তেওঁ হৰ্ষাশ্ৰুত আৱেগাকুল হ’ল; কণ্ঠ ৰুদ্ধ হ’ল আৰু দেহ ৰোমাঞ্চে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 48
क्षणं च गिरिवत्तस्थौ चित्रकूटत्रिपुत्रकः । यथा तथा सुसम्पन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च
ক্ষণমাত্ৰ চিত্ৰকূট—ত্ৰিপুত্ৰক-সম্বন্ধীয়—পৰ্বতৰ দৰে অচল হৈ থিয় হৈ ৰ’ল। সকলো সমৃদ্ধিত পৰিপূৰ্ণ হৈ সেই অৱস্থাত সি নিজৰ সত্তাকো বিস্মৃত হ’ল।
Verse 49
न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किञ्चिद्विज्ञप्तिमेव च । यदा स न शशाकालं तदा स्मित्वाह शङ्करः
যেতিয়া সি না স্তৱ কৰিব পাৰিলে, না প্ৰণাম কৰিব পাৰিলে, আৰু কোনো নিবেদনো কৰিব নোৱাৰিলে, তেতিয়া শংকৰ মৃদু হাঁহি মাৰি ক’লে।
Verse 50
ईश्वर उवाच । शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो । ज्ञात भीतोऽसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते मया कृता
ঈশ্বৰে ক’লে—হে শিশু, হে গৃহপতি! আহা, বজ্ৰ উঁচাই ধৰা হাতৰ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক দেখি তুমি ভয় পাইছা—মই জানো। ভয় নকৰিবা; তোমাক জানিবৰ ইচ্ছাৰে মই এই পৰীক্ষা কৰিছোঁ।
Verse 51
मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं चान्तकोऽपि च । प्रभवेदिन्द्ररूपेण मयैव त्वम्विभीषितः
মোৰ ভক্তৰ ওপৰত ন শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), ন তেওঁৰ বজ্ৰ, ন অন্তক (মৃত্যু)—কাৰো শক্তি নচলে। ইন্দ্ৰৰূপ ধৰি মইয়েই তোমাক ভয় দেখাইছিলোঁ।
Verse 52
वरन्ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव । सर्वेषामेव देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
হে ভদ্ৰ! মই তোমাক বৰ দিছোঁ—তুমি অগ্নিপদৰ অংশীদাৰ হোৱা। নিশ্চয়েই তুমি সকলো দেৱতাৰ বৰদাতা হ’বা।
Verse 53
सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरो भव । धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि
হে অগ্নে! সকলো ভূতৰ অন্তৰত বিচৰণ কৰা সাক্ষী হোৱা। আৰু ধৰ্মৰাজ (যম) আৰু ইন্দ্ৰৰ মাজত দিগীশ হৈ ৰাজ্যাধিকার লাভ কৰা।
Verse 54
त्वयेदं स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । अग्नीश्वर इति ख्यातं सर्वतेजोविबृंहणम्
এই লিঙ্গ তোমাৰ দ্বাৰাই স্থাপিত; সেয়ে ই তোমাৰ নামেই পৰিচিত হ’ব। ই ‘অগ্নীশ্বৰ’ বুলি খ্যাত হ’ব, যি সকলো তেজ বৃদ্ধি কৰে।
Verse 55
अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निभिः । अग्निमांद्यभयं नैव नाकालमरणं क्वचित्
অগ্নীশ্বৰ ভক্তসকলৰ বিদ্যুৎ বা অগ্নিৰ পৰা কোনো ভয় নাই। অগ্নিমান্দ্য (জঠৰাগ্নি/তেজ ক্ষয়)ৰ ভয়ো নাই, আৰু ক’তো অকালমৃত্যু নহয়।
Verse 56
अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् । अन्यत्रापि मृतो दैवाद्वह्निलोके महीयते
কাশীত সৰ্বসমৃদ্ধিদাতা অগ্নীশ্বৰক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে, দেৱবশত অন্য ঠাইত মৃত্যু হ’লেও সি বহ্নিলোকত সন্মানিত হয়।
Verse 57
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तानीय तद्बन्धून्पित्रोश्च परिपश्यतोः । दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिंगे शिवोऽविशत्
নন্দীশ্বৰ ক’লে—এনেদৰে কৈ তেওঁ সেই আত্মীয়সকলক মাতিলে; পিতৃ-মাতৃ চাই থাকোঁতে, অগ্নিক দিক্পতিত্বত অভিষিক্ত কৰি শিৱ সেই লিঙ্গত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 58
इत्थमग्न्यवतारस्ते वर्णितो मे जनार्दनः । नाम्ना गृहपतिस्तात शंकरस्य परात्मनः
হে জনাৰ্দন, এইদৰে মই তোমাক অগ্নিৰূপ শংকৰৰ অৱতাৰ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। প্ৰিয় তাত, সেই পৰমাত্মা শংকৰ ‘গৃহপতি’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 59
चित्रहोत्रपुरी रम्या सुखदार्चिष्मती वरा । जातवेदसि ये भक्ता ते तत्र निवसन्ति वै
চিত্ৰহোত্ৰপুৰী মনোৰম; ‘সুখদা’ আৰু ‘অৰ্চিষ্মতী’ নামে সেই শ্ৰেষ্ঠ পুৰী। যিসকল জাতবেদস্ (অগ্নিদেৱ)ৰ ভক্ত, তেওঁলোক নিশ্চয় তাতেই বাস কৰে।
Verse 60
अग्निप्रवेशं ये कुर्य्युर्दृढसत्त्वा जितेन्द्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसम्पन्नास्ते सर्व्वेप्यग्नितेजसः
যিসকলে দৃঢ়সত্ত্ব আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী হৈ অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু সত্ত্বসম্পন্ন নাৰীসকলেও—তেওঁলোক সকলোৱে অগ্নিতেজে তেজস্বী হয়।
Verse 61
अग्निहोत्ररता विप्राः स्थापिता ब्रह्मचारिणः । पश्चानिवर्त्तिनोऽप्येवमग्निलोकेग्निवर्चसः
অগ্নিহোত্ৰত ৰত আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য-নিয়মত প্ৰতিষ্ঠিত ব্ৰাহ্মণসকলেও অনাৱর্তক হয়; তেওঁলোকে অগ্নিলোক প্ৰাপ্ত কৰি অগ্নিতেজে দীপ্তিমান হয়।
Verse 62
शीते शीतापनुत्त्यै यस्त्वेधोभारान्प्रयच्छति । कुर्य्यादग्नीष्टिकां वाथ स वसेदग्निसन्निधौ
শীতকালত শীতৰ কষ্ট নিবারণৰ বাবে পৱিত্ৰ কাৰ্যত যি কাঠৰ বোজা দান কৰে, অথবা অগ্নীষ্টিকা (অগ্নিবেদী) নিৰ্মাণ কৰে, সি অগ্নিৰ সান্নিধ্যত বাস কৰে।
Verse 63
अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्य्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते
যি শ্ৰদ্ধাসহ অনাথৰ অগ্নিসংস্কাৰ সম্পন্ন কৰে, অথবা অশক্ত হলে অন্যক তাতে প্ৰেৰণা দিয়ে কৰায়, সি অগ্নিলোকত সন্মানিত আৰু মহিমান্বিত হয়।
Verse 64
अग्निरेको द्विजातीनां निश्श्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्
দ্বিজসকলৰ বাবে অগ্নিয়েই পৰম নিঃশ্ৰেয়স দাতা। অগ্নিয়েই গুৰু, অগ্নিয়েই দেৱ; অগ্নিয়েই ব্ৰত আৰু তীৰ্থ—নিশ্চয়েই সকলো অগ্নিয়েই।
Verse 65
अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवन्त्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः
অগ্নিৰ সংস্পৰ্শত সকলো অপবিত্ৰ বস্তু ক্ষণতে পবিত্ৰ হয়; সেয়ে অগ্নিক ‘পাৱক’—শোধক—বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 66
अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चयो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्
ইয়েই প্ৰভু সাক্ষাৎ অন্তৰাত্মা, সাক্ষী-স্বৰূপ; তেওঁৰ সংকল্প দ্ৰুত আৰু অচ্যুত। তেওঁ উদৰত মাংসৰ গ্ৰাস হজম কৰায়; কিন্তু নাৰীক কেতিয়াও কেৱল ‘মাংসপিণ্ড’ বুলি ভাবিব নালাগে।
Verse 67
तैजसी शाम्भवी मूर्त्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हर्त्री पालयित्री विनैतां किं विलोक्यते
তেজোময়ী শাম্ভৱী মূৰ্তি প্ৰত্যক্ষ, দহন-স্বভাৱিনী। তেৱেঁই কৰ্ত্ৰী, হর্ত্ৰী আৰু পালনকাৰিণী; তেঁওক নেদেখিলে সঁচাকৈ কি দেখা যায়?
Verse 68
चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रन्त्रिभुवनेशितुः । अन्धे तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशनः
এই চিত্ৰভানু সূৰ্য সাক্ষাৎ ত্ৰিভুবনেশ্বৰৰ নয়ন। তমোময় অন্ধ জগতত ইয়াৰ বিনা পোহৰ কোনে দিব?
Verse 69
धूपप्रदीपनैवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवौकसः
শিৱপূজাত ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য আৰু গাখীৰ, দৈ, ঘিউ, ইক্ষুৰস অৰ্পণ কৰিলে, স্বৰ্গলোকৰ সকলো দেৱগণে সেই প্ৰসাদ দিৱ্য লোকত ভোগ কৰি আনন্দ পায়।
Frequently Asked Questions
A household is struck by intense grief and fear; Gṛhapati responds not with lamentation but with a theological claim enacted as practice: by worshipping Mṛtyuñjaya and performing Mahākāla japa, one confronts the very principle of death (kāla) under Śiva’s sovereignty.
The chapter codes a Shaiva inner logic: ‘Kāla’ is not merely an external event but a metaphysical constraint; invoking Mṛtyuñjaya/Mahākāla re-situates the practitioner in Śiva’s time-transcending reality. The ‘vow’ (pratijñā) functions as the stabilizing ritual container that converts emotional turbulence (śoka) into focused sādhana.
Mṛtyuñjaya and Mahākāla are central—Śiva as the healer-liberator who overcomes death and as the absolute lord of time. Gṛhapati is also presented as śaṃkarāṃśajaḥ, a Śiva-derived presence that mediates this power into the narrative world.