गिरिराजस्य शिवनिमन्त्रणम् / The Mountain-King Invites Śiva (Hospitality to Śiva and the Devas)
এই অধ্যায়ত বিষ্ণু আদি দেৱতা আৰু ঋষিসকলে নিজৰ নিজৰ নিত্যকৰ্ম সমাপ্ত কৰি গিৰিৰ ফালে আগবাঢ়ে। তেতিয়া গিৰিৰাজ (হিমালয়) স্নান কৰি শুদ্ধ হৈ ইষ্টদেৱতাৰ পূজা কৰে, নগৰবাসী আৰু স্বজনক একত্ৰ কৰি আনন্দেৰে দিৱ্য সমূহক আতিথ্য দিবলৈ নিজৰ নিবাসলৈ যায়। তেওঁ শম্ভু/মহেশানক বিধিপূৰ্বক সন্মান জনাই দেৱতাসকলৰ সৈতে ভগৱানক কিছুমান দিন নিজৰ ঘৰত থাকিবলৈ অনুৰোধ কৰে। শিৱদৰ্শনৰ পাৱন আৰু পৰিবর্তনকাৰী মহিমা গাই, দেৱসমেত শিৱৰ আগমনে নিজৰ গৃহ ধন্য হোৱা বুলি ঘোষণা কৰে। দেৱতা আৰু ঋষিসকলেও গিৰিৰাজৰ পুণ্য, যশ আৰু সদ্গুণৰ প্ৰশংসা কৰি কয়—ত্ৰিলোকত তেওঁৰ সমান কোনো নাই, কিয়নো ভক্তানুকম্পাৰে পৰব্ৰহ্ম মহেশান নিজে তেওঁৰ দুৱাৰলৈ আহিছে। তেওঁলোকে মনোৰম বাসস্থান, কৰা বহুবিধ সন্মান আৰু অপূৰ্ব অন্ন-ভোগৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু সূচায় যে য’ত দেৱী শিৱাম্বিকাৰ সান্নিধ্য থাকে ত’ত অভাৱ নাথাকে; সকলো অৰ্পণ পূৰ্ণ আৰু প্ৰচুৰ হয়। এইদৰে আতিথ্যক আচারময় ভক্তি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি শিৱ-শক্তিৰ উপস্থিতিত গৃহক পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰৰূপে উন্নীত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयश्च तपोधनाः । कृत्वावश्यककर्माणि यात्रां सन्तेनिरे गिरेः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—তাৰ পাছত বিষ্ণু আদি দেৱসকল আৰু তপোধন মুনিসকল, আৱশ্যক কৰ্ম সম্পন্ন কৰি, পৰ্বতৰ দিশে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 2
ततो गिरिवरः स्नात्वा स्वेष्टं सम्पूज्य यत्नतः । पौरबन्धून्समाहूय जनवासं ययौ मुदा
তাৰ পাছত শ্ৰেষ্ঠ গিৰিৰাজে স্নান কৰি, যত্নসহকাৰে নিজৰ ইষ্টদেৱৰ সম্পূজা কৰিলে। নগৰৰ বন্ধুবান্ধৱক মাতি, আনন্দে বসতিস্থানলৈ গ’ল।
Verse 3
तत्र प्रभुम्प्रपूज्याथ चक्रे सम्प्रार्थनां मुदा । कियद्दिनानि सन्तिष्ठ मद्गेहे सकलैस्सह
তাত প্ৰভুক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি তেওঁ আনন্দে বিনীত প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—“আপোনালোক সকলোৱে একেলগে কিছুমান দিন মোৰ ঘৰত থাকক।”
Verse 4
विलोकनेन ते शम्भो कृतार्थोहं न संशयः । धन्यश्च यस्य मद्गेहे आयातोऽसि सुरैस्सह
হে শম্ভো! কেৱল আপোনাৰ দৰ্শনতেই মই কৃতাৰ্থ—ইয়াত সন্দেহ নাই। ধন্য সি, যাৰ গৃহলৈ আপুনি দেৱগণসহ আগমন কৰিলে।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा बहु शैलेशः करौ बद्ध्वा प्रणम्य च । प्रभुन्निमन्त्रयामास सह विष्णुसुरादिभिः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এনেদৰে কৈ মহান পৰ্বতৰাজ (হিমৱান) এ কৰযোৰে প্ৰণাম কৰি, বিষ্ণু আৰু দেৱগণ আদি সৈতে পৰম প্ৰভুক নিমন্ত্ৰণ কৰিলে।
Verse 6
अथ ते मनसा गत्वा शिव संयुतमादरात् । प्रत्यूचुर्मुनयो देवा हृष्टा विष्णुसुरादिभिः
তাৰ পিছত তেওঁলোকে মনসাৰে ভক্তি-আদৰে শিৱৰ সান্নিধ্যলৈ গ’ল; আৰু বিষ্ণু তথা অন্যান্য দেৱসকলৰ সৈতে হৃষ্ট মুনি আৰু দেৱগণে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 7
देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं गिरिशार्दूल तव कीर्तिर्महीयसी । त्वत्समो न त्रिलोकेषु कोपि पुण्यतमो जनः
দেৱসকলে ক’লে—হে গিৰিশাৰ্দূল! তুমি ধন্য; তোমাৰ কীৰ্তি মহীয়সী। ত্ৰিলোকত তোমাৰ সমান কোনো নাই; তোমাতকৈ অধিক পুণ্যৱান কোনো জন নাই।
Verse 8
यस्य द्वारि महेशानः परब्रह्म सतां गतिः । समागतस्सदासैश्च कृपया भक्तवत्सलः
যাৰ দুৱাৰত মহেশান—পৰব্ৰহ্ম, সৎজনৰ পৰম গতি—নিজ গণসহ উপস্থিত হৈছে; কৃপাবশে তেওঁ ভক্তৱৎসল, সদায় ভক্তসকলৰ প্ৰতি স্নেহশীল।
Verse 9
जनावासोतिरम्यश्च सम्मानो विविधः कृतः । भोजनानि त्वपूर्वाणि न वर्ण्यानि गिरीश्वर
জনসাধাৰণৰ বাবে বাসস্থান অতি মনোৰমভাৱে সাজি দিয়া হৈছিল আৰু নানা ধৰণৰ সন্মান প্ৰদান কৰা হৈছিল। ভোজনো এনে দুৰ্লভ আৰু অপূৰ্ব আছিল যে, হে গিৰীশ্বৰ, তাৰ বৰ্ণনা কৰা নাযায়।
Verse 10
चित्रन्न खलु तत्रास्ति यत्र देवी शिवाम्बिका । परिपूर्णमशेषञ्च यवं धन्या यदागताः
নিশ্চয়, য’ত দেৱী শিৱাম্বিকা বিৰাজমান, তাত আশ্চৰ্য অন্ন আৰু প্ৰাচুৰ্য থাকে। সকলো পৰিপূৰ্ণ হয়, কোনো অভাৱ নাথাকে; আৰু যিসকল তাত আহে সিহঁত ধন্য।
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्थम्परस्परन्तत्र प्रशंसाभवदुत्तमा । उत्सवो विविधो जातो वेदसाधुजयध्वनिः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে তাত পৰস্পৰৰ মাজত উত্তম প্ৰশংসা উঠিল। নানা বিধ উৎসৱ আৰম্ভ হ’ল, আৰু বেদ আৰু সাধুসকলৰ জয়ধ্বনি প্ৰতিধ্বনিত হ’ল।
Verse 12
अभून्मङ्गलगानञ्च ननर्ताप्सरसांगणः । नुतिञ्चक्रुर्मागधाद्या द्रव्यदानमभूद्बहु
মঙ্গলগান গোৱা হ’ল আৰু অপ্সৰাসকলৰ দলে নৃত্য কৰিলে। মাগধ আদি বন্দীসকলে স্তৱ কৰিলে, আৰু বহুল ধন-দান দিয়া হ’ল।
Verse 13
तत आमन्त्रय देवेशं स्वगेहमगमद्गिरिः । भोजनोत्सवमारेभे नानाविधिविधानतः
তাৰ পিছত গিৰিৰাজ হিমালয়ে দেৱেশ শিৱক বিনীতভাবে বিদায় লৈ নিজৰ গৃহলৈ গ’ল। তাৰপিছত নানা বিধি-বিধান অনুসৰি ভোজনোৎসৱ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 14
भोजनार्थं प्रभुम्प्रीत्यानयामास यथोचितम् । परिवारसमेतं च सकुतूहलमीश्वरम्
ভোজনৰ বাবে তেওঁ আনন্দেৰে যথোচিতভাৱে প্ৰভুক আনিলে—পৰিয়ালসহ, কৌতূহলী আৰু প্ৰসন্ন ঈশ্বৰক।
Verse 15
प्रक्षाल्य चरणौ शम्भोर्विष्णोर्मम वरादरात् । सर्वेषाममराणाञ्च मुनीनाञ्च यथार्थतः
মোৰ উৎকৃষ্ট বৰদানৰ প্ৰভাৱত মই সত্যই শম্ভু আৰু বিষ্ণুৰ চৰণ প্ৰক্ষালন কৰিলোঁ; আৰু যথাৰ্থভাৱে সকলো অমৰ দেৱতা আৰু মুনিসকলৰো চৰণ ধুই দিলোঁ।
Verse 16
परेषाञ्च गतानाञ्च गिरीशो मण्डपान्तरे । आसयामास सुप्रीत्या तांस्तान्बन्धुभिरन्वितः
অন্য অতিথিসকল গুচি যোৱাৰ পাছত, মণ্ডপৰ ভিতৰত গিৰীশ (শিৱ) অতি প্ৰীতিতে অৱশিষ্টসকলক তেওঁলোকৰ আত্মীয়-স্বজনসহ স্নেহে বহুৱালে।
Verse 17
सुरसैर्विविधान्नैश्च तर्पयामास तान्गिरिः । बुभुजुर्निखिलास्ते वै शम्भुना विष्णुना मया
তেতিয়া গিৰি (হিমালয়) দেৱগণ আৰু নানাবিধ আহাৰেৰে তেওঁলোকক তৃপ্ত কৰিলে। সঁচাকৈ শম্ভু (শিৱ), বিষ্ণু আৰু মোৰ সৈতে সকলোৱে সেই প্ৰসাদ-ভোজ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 18
तदानीम्पुरनार्यश्च गालीदानम्व्यधुर्मुदा । मृदुवाण्या हसन्त्यश्च पश्यन्त्यो यत्नतश्च तान्
সেই সময়তে নগৰৰ নাৰীসকল আনন্দে যেন দানস্বৰূপে ঠাট্টা-বিদ্ৰূপ বৰষাবলৈ ধৰিলে; মৃদু বাণীৰে কথা কৈ হাঁহি হাঁহি, তেওঁলোকে সেই পুৰুষসকলক যত্নে চাই থাকিল।
Verse 19
ते भुक्त्वाचम्य विधिवद्गिरिमामन्त्र्य नारद । स्वस्थानम्प्रययुस्सर्वे मुदितास्तृप्तिमागताः
ভোজন কৰি আৰু বিধিমতে আচমন সম্পন্ন কৰি, হে নাৰদ, তেওঁলোকে গিৰি (হিমালয়)ক আদৰে বিদায় জনালে। তাৰ পাছত সকলোৱে আনন্দিত আৰু সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হৈ নিজ নিজ স্থানলৈ গ’ল।
Verse 20
इत्थन्तृतीये घस्रेऽपि मानितास्तेऽभवन्मुने । गिरीश्वरेण विधिवद्दानमानादरादिभिः
হে মুনি! এইদৰে তৃতীয় দিনতো তেওঁলোক গিৰীশ্বৰ (ভগৱান শিৱ)ৰ দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক সন্মানিত হ’ল—দান, সৎকাৰ, আদৰ-সম্ভ্ৰম আদি যথোচিত আচাৰে।
Verse 21
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते चतुर्थीकर्म शुद्धितः । बभूव विधिवद्येन विना खण्डित एव सः
চতুৰ্থ দিন আহিলে শুদ্ধিসহ চতুৰ্থী-কর্ম বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হ’ল; তথাপি সি যেন বিধিনিৰ্দিষ্ট পূৰ্ণতা নাপাই খণ্ডিত হৈয়ে থাকিল।
Verse 22
उत्सवो विविधश्चासीत्साधुवादजयध्वनिः । बहुदानं सुगानञ्च नर्त्तनम्विविधन्तथा
বহুবিধ উৎসৱ হ’ল; ‘সাধু! সাধু!’ ধ্বনি আৰু জয়নাদ গুঞ্জৰিত হ’ল। প্ৰচুৰ দান হ’ল, মধুৰ গান হ’ল, আৰু নানা ধৰণৰ নৃত্যও হ’ল।
Verse 23
पञ्चमे दिवसे प्राप्ते सर्वे देवा मुदान्विताः । विज्ञप्तिञ्चक्रिरे शैलं यात्रार्थमतिप्रेमतः
পঞ্চম দিন আহিলে সকলো দেৱতা আনন্দে ভৰি উঠিল আৰু অতিপ্ৰেমে পৰ্বতৰাজ (হিমালয়)ৰ ওচৰত যাত্ৰাৰ অনুমতি আৰু ব্যৱস্থাৰ বাবে নিবেদন কৰিলে।
Verse 24
तदाकर्ण्य गिरीशश्चोवाच देवान् कृताञ्जलिः । कियद्दिनानि तिष्ठन्तु कृपाङ्कुर्वन्तु मां सुराः
এই কথা শুনি গিৰীশ (শিৱ) কৰজোড়ে দেৱসকলক ক’লে— “ইহঁতে কিছুমান দিন ইয়াতে থাকক; হে দেৱসকল, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰক।”
Verse 26
इत्थम्व्यतीयुर्दिवसा बहवो वसतां च तत् । सप्तर्षीन्प्रेषयामासुर्गिरीशान्ते ततस्सुराः
এইদৰে তাত বাস কৰি থাকোঁতে বহু দিন পাৰ হৈ গ’ল। তাৰ পাছত দেৱসকলে গিৰীশ (ভগৱান শিৱ)ৰ সন্নিধিলৈ সপ্তৰ্ষিসকলক পঠিয়ালে।
Verse 27
ते तं सम्बोधयामासुर्मेनाञ्च समयोचितम् । शिवतत्त्वम्परम्प्रोचुः प्रशंसन्विधिवन्मुदा
তেতিয়া তেওঁলোকে সময়োচিতভাৱে তেওঁক আৰু মেনাকো সম্বোধন কৰিলে। আনন্দসহ বিধিপূৰ্বক শিৱক প্ৰশংসা কৰি পৰম শিৱ-তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰিলে।
Verse 28
अङ्गीकृतं परेशेन तत्तद्बोधनतो मुने । यात्रार्थमगमच्छम्भुश्शैलेशं सामरादिकः
হে মুনি, সেই অনুৰোধ গ্ৰহণ কৰি, সেই বিষয়সমূহৰ বোধ দিবলৈ পৰমেশ্বৰ শম্ভু তীৰ্থযাত্ৰাৰ বাবে ওলাই দেৱতাসকল আদি সৈতে শৈলেশলৈ গ’ল।
Verse 29
यात्राङ्कुर्वति देवेशे स्वशैलं सामरे शिवे । उच्चै रुरोद सा मेना तमुवाच कृपानिधिम्
দেৱেশ শিৱে নিজৰ পৰ্বতৰ ফালে (যুদ্ধাৰ্থে) যাত্ৰা কৰোঁতে মেনা উচ্চস্বৰে কান্দিলে; তাৰ পিছত কৃপানিধি শিৱক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 30
मेनोवाच । कृपानिधे कृपाङ्कृत्वा शिवां सम्पालयिष्यसि । सहस्रदोषं पार्वत्या आशुतोषः क्षमिष्यसि
মেনাই ক’লে: হে কৃপানিধি, কৃপা কৰি আপুনি শিৱাক ৰক্ষা কৰিব। হে আশুতোষ, আপুনি পাৰ্বতীৰ হাজাৰ দোষ ক্ষমা কৰিব।
Verse 31
त्वत्पादाम्बुजभक्ता च मद्वत्सा जन्मजन्मनि । स्वप्ने ज्ञाने स्मृतिर्नास्ति महादेवं प्रभुम्बिना
মোৰ প্ৰিয় কন্যা জন্মে জন্মে তোমাৰ পদ্মচৰণৰ ভক্তা হৈ থাকক। সপোনত বা জাগ্ৰত অৱস্থাত—পৰম প্ৰভু মহাদেৱ ব্যতীত আন কোনো স্মৃতি নাথাকক।
Verse 32
त्वद्भक्तिश्रुतिमात्रेण हर्षाश्रुपुलकान्विता । त्वन्निन्दया भवेन्मौना मृत्युंजय मृता इव
হে মৃত্যুঞ্জয়! তোমাৰ ভক্তিৰ কথা কেৱল শুনিলেই মই আনন্দে ভৰি উঠোঁ—চকুত অশ্ৰু উঠে, দেহত ৰোমাঞ্চ জাগে। কিন্তু তোমাৰ নিন্দা শুনিলে মই নীৰৱ হৈ পৰোঁ, যেন মৃত।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनका तस्मै समर्प्य स्वसुतान्तदा । अत्युच्चै रोदनङ्कृत्वा मूर्च्छामाप तयोः पुरः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে কৈ মেনকাই তেতিয়া নিজৰ কন্যাক তেওঁলৈ সমৰ্পণ কৰিলে। অতি উচ্চস্বৰে কান্দি-বিলাপ কৰি তেওঁলোক দুজনৰ সন্মুখতে মূৰ্ছা গ’ল।
Verse 34
अथ मेनाम्बोधयित्वा तामामन्त्र्य गिरिस्तथा । चकार यात्रान्देवैश्च महोत्सवपुरस्सरम्
তাৰ পাছত মেনাক জগাই তুলি আৰু শ্ৰদ্ধাৰে বিদায় লৈ, গিৰিৰাজ হিমালয়ো দেৱতাসকলৰ সৈতে যাত্ৰালৈ ওলাই গ’ল—আগতে মহোৎসৱৰ ভব্য আয়োজন চলিছিল।
Verse 35
अथ ते निर्जरास्सर्वे प्रभुणा स्वगणैस्सह । यात्राम्प्रचक्रिरे तूष्णीं गिरिम्प्रति शिवं दधुः
তেতিয়া সেই সকলো অমৰ দেৱতা নিজৰ প্ৰভু আৰু তেওঁৰ গণসকলৰ সৈতে নীৰৱে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে; হৃদয়ত শিৱক ধৰি পৰ্বতৰ ফালে আগবাঢ়িল।
Verse 36
हिमाचलपुरीबाह्योपवने हर्षितास्सुराः । सेश्वरास्सोत्सवास्तस्थुः पर्यैषन्त शिवागमम्
হিমাচলপুৰীৰ বাহিৰৰ উপবনত আনন্দিত দেৱসকল নিজৰ অধিপতিসকলৰ সৈতে উৎসৱভাবত থিয় হৈ থাকিল; শিৱৰ আগমনৰ বাবে ব্যাকুলতাৰে অপেক্ষা কৰিলে।
Verse 37
इत्युक्ता शिवसद्यात्रा देवैस्सह मुनीश्वर । आकर्णय शिवयात्रां विरहोत्सवसंयुताम्
হে মুনীশ্বৰ! এইদৰে দেৱসকলৰ সৈতে শিৱৰ পবিত্ৰ সদ্যাত্ৰা কোৱা হ’ল। এতিয়া বিরহোৎসৱৰ সৈতে সংযুক্ত শিৱযাত্ৰাৰ বৃত্তান্ত শুনা; প্ৰভুৰ বাবে আকুলতাত ভক্তি পৰিপক্ব হয়।
Verse 53
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे शिवयात्रावर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ তৃতীয় পাৰ্বতীখণ্ডত “শিৱযাত্ৰাৱৰ্ণন” নামৰ ত্ৰিপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The mountain-king (Girirāja/Himālaya) ritually prepares, welcomes Śiva together with Viṣṇu, the devas, and sages, and formally invites the Lord to stay in his house for several days.
Śiva is identified as parabrahman yet bhaktavatsala; his voluntary arrival at a devotee’s door sacralizes the household and makes hospitality itself a mode of worship and merit.
Śiva as Śambhu/Maheśāna (parabrahman, refuge of the virtuous) and Devī Śivāmbikā, whose presence is linked to completeness and abundance in offerings and provisions.