वसन्त-प्रभावः तथा काम-उद्दीपन-वर्णनम् | Spring’s Influence and the Arousal of Kāma
অধ্যায় ১৮ত ব্ৰহ্মাই কয়—শিৱৰ মায়ামোহৰ প্ৰভাৱত কাম (স্মৰ) এটা বিশেষ স্থানলৈ আহি উপস্থিত হয়। তাৰ পিছত বসন্তৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আৰম্ভ হয়; বসন্ত-ধৰ্ম সকলো দিশে ব্যাপি মহাদেৱৰ তপস্যাস্থল (নমুনাত ‘ঔষধিপ্ৰস্থ’) পৰ্যন্ত গৈ প্ৰকৃতিক অস্বাভাৱিকভাৱে পুষ্পিত আৰু ইন্দ্ৰিয়-উত্তেজক কৰি তোলে। আম আৰু অশোকৰ বন, কৈৰৱ ফুল, ভ্ৰমৰ, কোকিলৰ কূজন, চন্দ্ৰালোক আৰু মৃদু বতাহ—এই সকলো ‘কাম-উদ্দীপন’ উপাদান হৈ জীৱৰ মনত কামনা জগায়। বিশ্ব-অৱস্থা অনুকূল হ’লে কম সাৱধান লোকো কামবন্ধনত আবদ্ধ হয় বুলি পাঠে সূচায়। এই প্ৰকৃতি-চিত্রণ কেৱল অলংকাৰ নহয়; গুণক্ষোভ আৰু ভাব-সংক্রমণ কেনেকৈ কাম কৰে তাৰ ব্যাখ্যামূলক মানচিত্ৰ, যিয়ে আগলৈ শিৱৰ তপঃশান্তিৰ বিপৰীতে কামৰ উদ্দেশ্য আৰু কাম-ধৰ্মৰ নৈতিক টানাপোড়েনৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
अचेतसामपि तदा कामासक्तिरभून्मुने । सुचेतासां हि जीवानां सेति किं वर्ण्यते कथा
হে মুনি! তেতিয়া অচেতনসকলৰো কামাসক্তি হ’ল; তেন্তে সম্পূৰ্ণ সচেতন জীৱসকলৰ বিষয়ে আৰু কি ক’ব—এই কাহিনী কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰা যায়?
Verse 2
वसंतस्य च यो धर्म्मः प्रससार स सर्वतः । तपस्थाने महेशस्यौषधिप्रस्थे मुनीश्वर
হে মুনীশ্বৰ! বসন্তৰ স্বভাৱ সৰ্বত্ৰ প্ৰসাৰিত হ’ল; বিশেষকৈ মহেশৰ তপঃস্থান ঔষধিপ্ৰস্থত।
Verse 3
वनानि च प्रफुल्लानि पादपानां महामुने । आसन्विशेषतस्तत्र तत्प्रभावान्मुनीश्वर
হে মহামুনি, মুনীশ্বৰ! সেই প্ৰভাৱত তাতৰ বনসমূহ বিশেষভাৱে প্ৰফুল্লিত হ’ল; গছ-লতাসকল সৰ্বত্ৰ পুষ্পিত হ’ল।
Verse 4
पुष्पाणि सहकाराणामशोकवनिकासु वै । विरेजुस्सुस्मरोद्दीपकाराणि सुरभीण्यपि
অশোক বনিকাত সহকাৰ (আম) গছৰ ফুলবোৰ সুগন্ধে দীপ্ত হৈ উঠিল; সেয়া সুকোমল স্মৰ (কাম)ক উদ্দীপিত কৰোঁতা হ’ল।
Verse 5
कैरवाणि च पुष्पाणि भ्रमराकलितानि च । बभूबुर्मदनावेशकराणि च विशेषतः
ভ্ৰমৰেৰে ভৰা শ্বেত কৈৰৱ (কুমুদ) ফুলবোৰ বিশেষকৈ হৃদয়ত মদন-আৱেশ জগাই তুলিলে।
Verse 6
सकामोद्दीपनकरं कोकिलाकलकूजितम् । आसीदति सुरम्यं हि मनोहरमतिप्रियम्
কোকিলাৰ মধুৰ কলকূজন কামভাব উদ্দীপক আছিল; দৃশ্যটো অতিশয় সুৰম্য, মনোহৰ আৰু দৰ্শনত অতি প্ৰিয় আছিল।
Verse 7
भ्रमराणां तथा शब्दा विविधा अभवन्मुने । मनोहराश्च सर्वेषां कामोद्दीपकरा अपि
হে মুনি, ভ্ৰমৰৰ নানাবিধ গুঞ্জনধ্বনি উঠিল; সেয়া সকলোৰে বাবে মনোহৰ আৰু কামভাব উদ্দীপকো আছিল।
Verse 8
चंद्रस्य विशदा कांतिर्विकीर्णा हि समंतत । कामिनां कामिनीनां च दूतिका इव साभवत्
চন্দ্ৰৰ নিৰ্মল উজ্জ্বল কান্তি চাৰিওফালে বিয়পি পৰিল; সেয়া কামী-কামিনীৰ বাবে যেন দূতী হৈ উঠিল।
Verse 9
मानिनां प्रेरणायासीत्तत्काले कालदीपिका । मारुतश्च सुखः साधो ववौ विरहिणोऽप्रियः
সেই সময় মানিনসকলক প্ৰেৰণা দিবলৈ যেন ‘কাল-দীপিকা’ উদিত হ’ল; হে সাধু, যি বতাহ আনক সুখদ, সেয়া বিরহীৰ বাবে অপ্রিয় হৈ বয়।
Verse 10
एवं वसंतविस्तारो मदनावेशकारकः । वनौकसां तदा तत्र मुनीनां दुस्सहोऽत्यभूत्
এইদৰে বসন্তৰ বিস্তাৰ হ’ল, যিয়ে মদনৰ আবেশ জগাই তোলে। তেতিয়া তাত বনবাসী মুনিসকলৰ বাবে তাক সহ্য কৰা অতি দুঃসহ হৈ পৰিল।
Verse 12
एवं चकार स मधुस्स्वप्रभावं सुदुस्सहम् । सर्वेषा चैव जीवानां कामोद्दीपनकारकः
এইদৰে মধু নিজৰ স্বপ্ৰভাৱত অতি দুঃসহ হৈ উঠিল আৰু সকলো জীৱৰ ভিতৰত কামক উদ্দীপিত কৰাৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 13
अकालनिमितं तात मधोर्वीक्ष्य हरस्तदा । आश्चर्य्यं परमं मेने स्वलीलात्ततनुः प्रभुः
হে তাত! মধুত সেই অকালে নিমিত্ত দেখি হৰে তেতিয়া তাক পৰম আশ্চৰ্য বুলি মানিলে। স্বলীলা দ্বাৰা দেহ ধাৰণ কৰা প্ৰভুৱে তাক নিজৰ লীলাৰেই চিহ্ন বুলি ভাবিলে।
Verse 14
अथ लीलाकरस्तत्र तपः परमदुष्करम् । तताप स वशीशो हि हरो दुःखहरः प्रभुः
তাৰ পিছত তাতেই লীলাকৰ প্ৰভুৱে পৰম দুষ্কৰ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে। সৰ্ববশীশ্বৰ, দুঃখহৰ হৰ প্ৰভু তীব্ৰ তপত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 15
वसंते प्रसृते तत्र कामो रतिसमन्वितः । चूतं बाणं समाकृष्य स्थितस्तद्वामपार्श्वतः
বসন্ত সম্পূৰ্ণকৈ প্ৰসাৰিত হোৱাত, ৰতিসহ কামদেৱে আম-মঞ্জৰীৰ বাণ টানি প্ৰভুৰ বাঁওফালে থিয় হ’ল।
Verse 16
स्वप्रभावं वितस्तार मोहयन्सकलाञ्जनान् । रत्यायुक्तं तदा कामं दृष्ट्वा को वा न मोहितः
তেতিয়া ৰতিসহ কামদেৱে নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি সকলোকে মোহিত কৰিলে। সেই অৱস্থাত কামক দেখি কোনে মোহিত নহ’ব?
Verse 17
एवं प्रवृत्तसुरतौ शृंगारोऽपि गणैस्सह । हावभावयुतस्तत्र प्रविवेश हरांतिकम्
এইদৰে তেওঁলোকৰ প্ৰেম-সংগম চলি থাকোঁতে, গণসমেত শৃঙ্গাৰদেৱো হাৱ-ভাৱ আৰু ৰতি-ভঙ্গিসহ তাত প্ৰৱেশ কৰি হৰ-প্ৰভুৰ সন্নিধানলৈ আহিল।
Verse 18
मदनः प्रकटस्तत्र न्यवसच्चित्तगो बहिः । न दृष्टवांस्तदा शंभोश्छिद्रं येन प्रविश्यते
তাত মদন প্ৰকাশ পাইলেও বাহিৰতে স্থিৰ ৰ’ল, মনৰ ভিতৰতে বিচৰণ কৰিলে; কিয়নো সেই সময়ত শম্ভুৰ ভিতৰলৈ সোমাব পৰাকৈ কোনো ফাঁক সি দেখা নাপালে।
Verse 19
यदा चाप्राप्तविवरस्तस्मिन्योगिवरे स्मरः । महादेवस्तदा सोऽभून्महाभयविमोहितः
যেতিয়া সেই শ্ৰেষ্ঠ যোগীত স্মৰক কোনো ফাঁক নাপালে, তেতিয়াই মহাদেৱ মহাভয়ত বিমূঢ় হৈ ব্যাকুল হল।
Verse 20
ज्वलज्ज्वालाग्निसंकाशं भालनेत्रसमन्वितम् । ध्यानस्थं शंकरं को वा समासादयितुं क्षमः
যি জ্বলন্ত অগ্নিশিখাৰ দৰে দীপ্তিমান, ভালনেত্ৰে বিভূষিত আৰু ধ্যানত নিমগ্ন—সেই শংকৰক ওচৰ চাপিবলৈ কোন সক্ষম?
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र सखीभ्यां संयुता शिवा । जगाम शिवपूजार्थं नीत्वा पुष्पाण्यनेकशः
সেই মুহূৰ্ততে তাত শিবা (পাৰ্বতী) দুজনী সখীৰ সৈতে বহু পুষ্প লৈ ভগৱান শিৱৰ পূজাৰ্থে গ’ল।
Verse 22
पृथिव्यां यादृशं लोकैस्सौंदर्यं वर्ण्यते महत् । तत्सर्वमधिकं तस्यां पार्वत्यामस्ति निश्चितम्
পৃথিৱীত লোকসকলে যি মহৎ সৌন্দৰ্যৰ বৰ্ণনা কৰে, সেয়া সকলো নিশ্চিতভাৱে পাৰ্বতীৰ মাজত আছে—আৰু তাতকৈও অধিক।
Verse 23
आर्तवाणि सुपुष्पाणि धृतानि च तया यदा । तत्सौंदर्यं कथं वर्ण्यमपि वर्षशतैरपि
যেতিয়া তেওঁ ঋতুকালীন সুন্দৰ পুষ্পসমূহ হাতত ধাৰণ কৰিলে, তেতিয়া সেই সৌন্দৰ্য কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰিব? শত বছৰোও নহয়।
Verse 24
यदा शिवसमीपे तु गता सा पर्वतात्मजा । तदैव शंकरो ध्यानं त्यक्त्वा क्षणमवस्थितः
যেতিয়া পৰ্বতকন্যা পাৰ্বতী শিৱৰ ওচৰলৈ আহিল, তেতিয়া শংকৰে তৎক্ষণাৎ ধ্যান ত্যাগ কৰি এক মুহূৰ্ত স্থিৰ হৈ ৰ’ল।
Verse 25
तच्छिद्रं प्राप्य मदनः प्रथमं हर्षणेन तु । बाणेन हर्षयामास पार्श्वस्थं चन्द्रशेखरम्
সেই সুযোগ পাই মদনে প্ৰথমে হৰ্ষ-উৎপাদক বাণ নিক্ষেপ কৰি কাষতে থকা চন্দ্ৰশেখৰ (শিৱ)ক আনন্দিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 26
शृंगारैश्च तदा भावैस्सहिता पार्वती हरम् । जगाम कामसाहाय्ये मुने सुरभिणा सह
হে মুনি, তেতিয়া শৃঙ্গাৰ-অলংকাৰৰে সজ্জিত আৰু কোমল প্ৰেমভাৱৰে যুত পাৰ্বতী, কামৰ সহায়ত, সুৰভীৰ সৈতে হৰ (শিৱ)ৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 27
तदेवाकृष्य तच्चापं रुच्यर्थं शूलधारिणः । द्रुतं पुष्पशरं तस्मै स्मरोऽमुंचत्सुसंयतः
সেই ধনুখন টানি, শূলধাৰী (শিৱ)ৰ অন্তৰত ৰতি জগাবলৈ, সুসংযত স্মৰে দ্ৰুতগতিতে তেওঁৰ প্ৰতি পুষ্পশৰ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 28
यथा निरंतरं नित्यमागच्छति तथा शिवम् । तन्नमस्कृत्य तत्पूजां कृत्वा तत्पुरतः स्थिता
যেনেকৈ তেওঁ (শিৱ) নিৰন্তৰ নিত্য আহিছিল, তেনেকৈ তাই শিৱক ওচৰ চাপিল; তেওঁক নমস্কাৰ কৰি, তেওঁৰ পূজা সম্পন্ন কৰি, তেওঁৰ সন্মুখত থিয় হ’ল।
Verse 29
सा दृष्टा पार्वती तत्र प्रभुणा गिरिशेन हि । विवृण्वती तदांगानि स्त्रीस्वभावात्सुलज्जया
তাত প্ৰভু গিৰীশ (শিৱ)য়ে পাৰ্বতীক দেখিলে। নাৰীস্বভাৱজনিত কোমল লাজত তেওঁ নিজৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সজাই সংকোচে ঢাকি ল’লে।
Verse 30
सुसंस्मृत्य वरं तस्या विधिदत्तं पुरा प्रभुः । शिवोपि वर्णयामास तदंगानि मुदा मुने
হে মুনি, পূৰ্বে বিধাতা ব্ৰহ্মাই দিয়া বৰটো ভালদৰে স্মৰণ কৰি, প্ৰভু শিৱেও আনন্দেৰে তাৰ অংগ-অংগ (বিশেষ দিশ) বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 31
शिव उवाच । कि मुखं किं शशांकश्च किं नेत्रे चोत्पले च किम् । भ्रुकुट्यौ धनुषी चैते कंदर्पस्य महात्मनः
শিৱে ক’লে— ‘মুখ কি, চন্দ্ৰ কি? নয়ন কি, পদুম কি? এই দুটা ধনুকাকৃতি ভ্ৰূযুগল মহাত্মা কন্দর্পৰ ধনু।’
Verse 32
अधरः किं च बिंबं किं किं नासा शुकचंचुका । किं स्वरः कोकिलालापः किं मध्यं चाथ वेदिका
‘তেওঁৰ অধৰ কি—বিম্বফলৰ দৰে নে? নাসিকা কি—শুক (ততা)ৰ চঞ্চুৰ দৰে নে? স্বৰ কি—কোকিলাৰ আলাপ নে? আৰু তেওঁৰ মধ্য (কটি) কি—পবিত্ৰ বেদিকাৰ দৰে নে?’
Verse 33
किं गतिर्वर्ण्यते ह्यस्याः किं रूपं वर्ण्यते मुहुः । पुष्पाणि किं च वर्ण्यंते वस्त्राणि च तथा पुनः
তেওঁৰ গতি সঁচাকৈ কেনেকৈ বৰ্ণনা কৰিব? তেওঁৰ ৰূপ বাৰে বাৰে বৰ্ণনা কৰিলেও কেনেকৈ পৰ্যাপ্ত হ’ব? তেওঁৰ পুষ্পালংকাৰ আৰু তেনেদৰে তেওঁৰ বস্ত্ৰ—এই সকলো পুনঃপুনঃ কেনেকৈ বৰ্ণিত হ’ব?
Verse 34
लालित्यं चारु यत्सृष्टौ तदेकत्र विनिर्मितम् । सर्वथा रमणीयानि सर्वांगानि न संशयः
সৃষ্টিত যি লাবণ্য আৰু সৌন্দৰ্য আছে, সেয়া যেন একে ঠাইতে একত্ৰে গঢ়া হৈছে। সকলো দিশে তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গই মনোমোহক—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 35
अहो धन्यतरा चेयं पार्वत्यद्भुतरूपिणी । एतत्समा न त्रैलोक्ये नारी कापि सुरूपिणी
আহা! অদ্ভুত ৰূপিণী এই পাৰ্বতী কিমান ধন্যা। ত্ৰিলোকত তেওঁৰ সমান এনে সুৰুপিণী আন কোনো নাৰী নাই।
Verse 36
सुलावण्यानिधिश्चेयमद्भुतांगानि बिभ्रती । विमोहिनी मुनीनां च महासुखविवर्द्धिनी
তেওঁ সুলাৱণ্যৰ নিধি, অদ্ভুত অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ ধাৰণ কৰা। মুনিসকলকো মোহিত কৰিব পাৰে, আৰু মহাসুখ বৃদ্ধি কৰে।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वर्णयित्वा तु तदंगानि मुहुर्मुहुः । विधिदत्तवराध्यासाद्धरस्तु विरराम ह
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এইদৰে তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ পুনঃপুনঃ বৰ্ণনা কৰি, বিধি (ব্ৰহ্মা) দত্ত বৰত মন নিবদ্ধ কৰা হৰ (শিৱ) তেতিয়া নিৰ্বাক হ’ল।
Verse 38
हस्तं वस्त्रांतरे यावदचालयत शंकरः । स्त्रीस्वभावाच्च सा तत्र लज्जिता दूरतो गता
শংকৰে বস্ত্ৰৰ ভাঁজৰ ভিতৰত হাত চলাই দিলে, তেতিয়া স্ত্ৰীস্বভাৱবশত তেওঁ সেই মুহূৰ্ততে লাজ পাই দূৰলৈ আঁতৰি গ’ল।
Verse 39
विवृण्वती निजांगानि पश्यंती च मुहुर्मुहुः । सुवीक्षणैर्महामोदात्सुस्मिताभूच्छिवा मुने
হে মুনি, শিৱা (পাৰ্বতী) বাৰে বাৰে নিজৰ অংগ প্ৰকাশ কৰি আৰু পুনঃপুনঃ কোমল, দীঘল দৃষ্টিৰে চাই, মহা আনন্দে পৰিপূৰ্ণ হৈ মৃদু হাস্যে উজ্জ্বল হ’ল।
Verse 40
एवं चेष्टां तदा दृष्ट्वा शंभुर्मोहमुपागतः । उवाच वचनं चैवं महालीलो महेश्वरः
তেওঁৰ সেই আচৰণ দেখি শম্ভু ক্ষণমাত্ৰ মোহত পৰিল; তাৰ পাছত মহালীলাধৰ মহেশ্বৰে এই বাক্য ক’লে।
Verse 41
अस्या दर्शनमात्रेण महानंदो भवत्यलम् । यदालिंगनमेनस्याः कुर्य्यां किन्तु ततस्सुखम्
তেওঁক কেৱল দৰ্শন কৰিলেই মহা আনন্দ জাগে—সেয়াই যথেষ্ট; যদি মই তেওঁক আলিঙ্গন কৰিব পাৰোঁ, তেন্তে কিমান অপাৰ সুখ হ’ব!
Verse 42
क्षणमात्रं विचार्य्येत्थं संपूज्य गिरिजां ततः । प्रबुद्धस्य महायोगी सुविरक्तो जगाविति
এইদৰে ক্ষণমাত্ৰ চিন্তা কৰি, তাৰ পাছত গিৰিজাক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, সেই প্ৰবুদ্ধ মহাযোগী—অতি বৈৰাগী—এইদৰে ক’লে।
Verse 43
किं जातं चरितं चित्रं किमहं मोहमागतः । कामेन विकृतश्चाद्य भूत्वापि प्रभुरीश्वरः
মোৰ ভিতৰত এই কেনে বিচিত্ৰ আচৰণ জন্মিল? মই কেনেকৈ মোহত পৰিলোঁ? প্ৰভু-ঈশ্বৰ হৈও আজি কামে বিকৃত হ’লোঁ।
Verse 44
ईश्वरोहं यदीच्छेयं परांगस्पर्शनं खलु । तर्हि कोऽन्योऽक्षमः क्षुद्रः किं किं नैव करिष्यति
মই যদি—ঈশ্বৰ হৈয়ো—পৰদেহ-স্পৰ্শ কামনা কৰোঁ, তেন্তে কোন ক্ষুদ্ৰ আৰু অক্ষম মানুহ সংযম ৰাখিব? সি কি কি নকৰিব?
Verse 45
एवं वैराग्यमासाद्य पर्य्यंकासादनं च तत् । वारयामास सर्वात्मा परेशः किं पतेदिह
এইদৰে বৈৰাগ্য লাভ কৰি আৰু শয্যাত শোৱা যেন সেই সংকল্প স্থিৰ কৰি, সৰ্বাত্মা পৰমেশ্বৰ শিৱে তাক নিবাৰিলে—মনতে ভাবিলে, “ইয়াত ই কিয় পতিত হৈ বিনাশ পাব?”
Frequently Asked Questions
Brahmā narrates Kāma/Smara approaching the scene under Śiva’s māyā, while spring’s environment becomes an orchestrated backdrop that heightens desire—preparing the ground for Kāma’s intended influence upon the ascetic Śiva.
The chapter encodes a Śaiva psychology: when māyā configures the field, sensory beauty and seasonal rhythms become vectors for kāma, revealing how bondage arises through perception—and why tapas requires mastery over affective triggers.
Blossoming groves (mango, aśoka), fragrant flowers, bees and their sounds, cuckoo-calls, pervasive moonlight, and winds—each explicitly framed as kāma-uddīpana (desire-stimulating) manifestations.