महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्ये चन्द्रसेन-चिन्तामणि-प्रसङ्गः (Mahākāla Jyotirliṅga Māhātmya: The Episode of King Candrasena and the Cintāmaṇi)
এই অধ্যায়ত ঋষিসকলে সূতক অনুৰোধ কৰে—মহাকাল-সঞ্জ্ঞক জ্যোতির্লিঙ্গৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৰক্ষকৰ মহিমা আৰু ভক্তসকলৰ গৌৰৱ পুনৰ ক’বলৈ। সূতে উজ্জয়িনীৰ ৰজা চন্দ্ৰসেনৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে—তেওঁ শাস্ত্ৰজ্ঞ, সংযমী আৰু দৃঢ় শিৱভক্ত। গিৰীশৰ প্ৰধান গণ মণিভদ্ৰে তেওঁক চিন্তামণি দান কৰে; ই সূৰ্যসম দীপ্তিমান, স্মৰণ-দৰ্শন-শ্ৰৱণমাত্ৰেই মঙ্গলফল দান কৰে, আৰু তাৰ কান্তিত নীচ বস্তু সোণলৈ ৰূপান্তৰিত হয় বুলি কোৱা হয়। ৰজাৰ প্ৰকাশ্য বৈভৱ দেখি আন ৰজাসকলৰ মনত ঈৰ্ষা আৰু লোভ জাগে; তেওঁলোকে নানা কৌশলে সেই দিব্য ৰত্ন লাভ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। অধ্যায়টোৱে বুজায়—লৌকিক তেজ, ধন আৰু প্ৰতিষ্ঠাই শত্রুতা টানে; প্ৰকৃত আশ্ৰয় মহাকালত শিৱৰ ৰক্ষা আৰু অচল ভক্তিত, বহনযোগ্য তাবিজত নহয়।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । महाकालसमाह्वस्थज्योतिर्लिंगस्य रक्षिणः । भक्तानां महिमानं च पुनर्ब्रूहि महामते
ঋষিসকলে ক’লে: হে মহামতে, ‘মহাকাল’ নামে খ্যাত জ্যোতির্লিঙ্গৰ ৰক্ষাকাৰী শক্তিৰ কথা আৰু ভক্তসকলৰ মহিমাও পুনৰ কওক।
Verse 2
सूत उवाच । शृणुतादरतो विप्रो भक्तरक्षाविधायिनः । महाकालस्य लिंगस्य माहात्म्यं भक्तिवर्द्धनम्
সূতে ক’লে: হে বিপ্ৰ ঋষিসকল, আদৰেৰে শুনা—ভক্তৰক্ষা বিধানকাৰী মহাকালৰ লিঙ্গৰ এই মাহাত্ম্য ভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Verse 3
उज्जयिन्यामभूद्राजा चन्द्रसेनाह्वयो महान् । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञश्शिवभक्तो जितेन्द्रियः
উজ্জয়িনীত চন্দ্ৰসেন নামে এজন মহান ৰজা আছিল। তেওঁ সকলো শাস্ত্ৰৰ তত্ত্বাৰ্থজ্ঞ, শ্ৰীশিৱভক্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী আছিল।
Verse 4
तस्याभवत्सखा राज्ञो मणिभद्रो गणो द्विजाः । गिरीशगणमुख्यश्च सर्वलोकनमस्कृतः
হে দ্বিজসকল, সেই ৰজাৰ বন্ধু আছিল মণিভদ্ৰ নামৰ এজন গণ। তেওঁ গিৰীশ (শিৱ)ৰ গণসমূহৰ মুখ্য আৰু সকলো লোকৰ দ্বাৰা নমস্কৃত।
Verse 5
एकदा स गणेन्द्रो हि प्रसन्नास्यो महामणिम् । मणिभद्रो ददौ तस्मै चिंतामणिमुदारधीः
এদিন সেই গণেন্দ্ৰ প্ৰসন্ন মুখে তেওঁক এক মহামণি দান কৰিলে। উদাৰবুদ্ধি মণিভদ্ৰে তেওঁক উৎকৃষ্ট চিন্তামণি প্ৰদান কৰিলে।
Verse 6
स वै मणिः कौस्तुभवद्द्योतमानोर्कसन्निभः । ध्यातो दृष्टः श्रुतो वापि मंगलं यच्छति ध्रुवम्
সেই মণি কৌস্তুভৰ দৰে দীপ্তিমান আৰু সূৰ্যৰ দৰে উজ্জ্বল। ধ্যান কৰিলে, দেখিলে বা কেৱল শুনিলেও সি নিশ্চিতভাৱে মঙ্গল দান কৰে।
Verse 7
तस्य कांतितलस्पृष्टं कांस्यं ताम्रमयं त्रपु । पाषाणादिकमन्यद्वा द्रुतं भवति हाटकम्
তাৰ কান্তিৰ স্পৰ্শত কাঁহ, তামা, ত্ৰপু (টিন) বা শিল আদি যি-কোনো বস্তু দ্ৰুতেই হাটক অৰ্থাৎ সোণ হৈ পৰে।
Verse 8
स तु चिन्तामणिं कंठे बिभ्रद्राजा शिवाश्रयः । चन्द्रसेनो रराजाति देवमध्येव भानुमान्
শিৱৰ আশ্ৰয় লোৱা সেই ৰজা চন্দ্ৰসেন কণ্ঠত চিন্তামণি ধৰি, দেৱসমাজৰ মাজত সূৰ্যৰ দৰে তেজস্বী হৈ উজ্জ্বল হ’ল।
Verse 9
श्रुत्वा चिन्तामणिग्रीवं चन्द्रसेनं नृपोत्तमम् । निखिलाः क्षितिराजानस्तृष्णाक्षुब्धहृदोऽभवन्
‘চিন্তামণিগ্ৰীৱ’ নামে খ্যাত নৃপোত্তম চন্দ্ৰসেনৰ কথা শুনি, পৃথিৱীৰ সকলো ৰজাৰ হৃদয় তৃষ্ণাৰে অস্থিৰ হৈ উঠিল।
Verse 10
नृपा मत्सरिणस्सर्वे तं मणिं चन्द्रसेनतः । नानोपायैरयाचंत देवलब्धमबुद्धयः
ঈৰ্ষাৰে ভৰা সকলো ৰজাই, দেৱকৃপাৰে লাভ কৰা সেই মণিখন চন্দ্ৰসেনৰ পৰা নানা উপায়ে যাচনা কৰিলে—অবিবেকী তেওঁলোক।
Verse 11
सर्वेषां भूभृतां याञ्चा चन्द्रसेनेन तेन वै । व्यर्थीकृता महाकालदृढभक्तेन भूसुराः
হে ব্ৰাহ্মণসকল! মহাকালৰ দৃঢ় ভক্ত চন্দ্ৰসেনে সকলো ৰজাৰ অনুৰোধ নিষ্ফল কৰি দিলে।
Verse 12
ते कदर्थीकृतास्सर्वे चन्द्रसेनेन भूभृता । राजानस्सर्वदेशानां संरम्भं चक्रिरे तदा
চন্দ্ৰসেনৰ দ্বাৰা অপমানিত সেই সকলো ৰজা—বিভিন্ন দেশৰ নৃপতি—তেতিয়া ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ বৈৰভাব জগাই তুলিলে।
Verse 13
अथ ते सर्वराजानश्चतुरंगबलान्विताः । चन्द्रसेनं रणे जेतुं संबभूवुः किलोद्यताः
তাৰ পিছত সেই সকলো ৰজা চতুৰঙ্গিনী সেনাৰে সজ্জিত হৈ, ৰণত চন্দ্ৰসেনক জয় কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণ উদ্যমী হৈ উঠিল।
Verse 14
ते तु सर्वे समेता वै कृतसंकेतसंविदः । उज्जयिन्याश्चतुर्द्वारं रुरुधुर्बहुसैनिकाः
তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৱে পৰস্পৰ সন্মতিত পৰিকল্পনা স্থিৰ কৰি একেলগে গোট খালে; বহু সৈন্যসহ উজ্জয়িনীৰ চাৰিটা দুৱাৰ অৱৰোধ কৰিলে।
Verse 15
संरुध्यमानां स्वपुरीं दृष्ट्वा निखिल राजभिः । तमेव शरणं राजा महाकालेश्वरं ययौ
সকলো ৰজাই নিজৰ নগৰী অৱৰোধ কৰা দেখি ৰজাই একমাত্ৰ শৰণ হিচাপে মহাকালেশ্বৰক আশ্ৰয় কৰি ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 16
निर्विकल्पो निराहारस्स नृपो दृढनिश्चयः । समानर्च महाकालं दिवा नक्तमनन्यधीः
সেই ৰজা বিকল্পহীন, উপবাসী আৰু দৃঢ়নিশ্চয়ী হৈ, অনন্যচিত্তে দিন-ৰাতি মহাকালক সম্যক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 17
ततस्स भगवाञ्छंभुर्महाकालः प्रसन्नधीः । तं रक्षितुमुपायं वै चक्रे तं शृणुतादरात्
তেতিয়া প্ৰসন্ন বুদ্ধিৰ ভগৱান শম্ভু—মহাকালে তেওঁক ৰক্ষা কৰাৰ উপায় কৰিলে। সেই প্ৰতিকাৰটো আপোনালোকে আদৰেৰে শুনক।
Verse 18
तदैव समये गोपि काचित्तत्र पुरोत्तमे । चरंती सशिशुर्विप्रा महाकालांतिकं ययौ
ঠিক সেই সময়তে, সেই উত্তম নগৰত, কোনো এগৰাকী গোপী—যি গৰাকী ব্ৰাহ্মণ মহিলাও আছিল—নিজৰ শিশুটিৰ সৈতে ফুৰি থাকোঁতে মহাকালৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 19
पञ्चाब्दवयसं बालं वहन्ती गतभर्तृका । राज्ञा कृतां महाकालपूजां सापश्यदादरात्
সেই বিধৱা গৰাকীয়ে, নিজৰ পাঁচ বছৰীয়া শিশুটিক লৈ, ৰজাই কৰা মহাকালৰ পূজা আদৰেৰে প্ৰত্যক্ষ কৰিলে।
Verse 20
सा दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यां शिवपूजां च तत्कृताम् । प्रणिपत्य स्वशिविरं पुनरेवाभ्यपद्यत
তেওঁ কৰা সেই অত্যন্ত আশ্চৰ্যকৰ শিৱপূজা দেখি, তেওঁ প্ৰণাম কৰিলে আৰু পুনৰ নিজৰ শিবিৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 21
तत्सर्वमशेषेण स दृष्ट्वा बल्लवीसुतः । कुतूहलेन तां कर्त्तुं शिवपूजां मनोदधे
সকলো কথা নিঃশেষে দেখি গোপীবধূ-সুত কৌতূহলে ভগৱান শিৱৰ সেই পূজা কৰিবলৈ মনতে সংকল্প কৰিলে।
Verse 22
आनीय हृद्यं पाषाणं शून्ये तु शिविरांतरे । अविदूरे स्वशिबिराच्छिवलिगं स भक्तितः
হৃদয়প্ৰিয় এটা শিলাখণ্ড আনি সি শিবিৰৰ ভিতৰত খালী ঠাইত, নিজৰ তম্বুৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়—ভক্তিভাৱে শিৱলিঙ্গ স্থাপন কৰিলে।
Verse 23
गन्धालंकारवासोभिर्धूपदीपाक्षतादिभिः । विधाय कृत्रिमैर्द्रव्यैर्नैवेद्यं चाप्यकल्पयत्
সুগন্ধ, অলংকাৰ আৰু বস্ত্ৰ—ধূপ, দীপ, অক্ষত আদি সহ—সি পূজাৰ ব্যৱস্থা কৰিলে; আৰু কৃত্ৰিমভাৱে সাজি থোৱা দ্ৰব্যেৰে নৈবেদ্যও প্ৰস্তুত কৰিলে।
Verse 24
भूयोभूयस्समभ्यर्च्य पत्रैः पुष्पैर्मनोरमैः । नृत्यं च विविधं कृत्वा प्रणनाम पुनःपुनः
সি পুনঃপুনঃ মনোহৰ পাত আৰু সুন্দৰ ফুলেৰে (শিৱক) আৰাধনা কৰিলে; আৰু নানাবিধ নৃত্য কৰি বাৰে বাৰে প্ৰণাম জনালে।
Verse 25
एतस्मिन्समये पुत्रं शिवासक्तसुचेतसम् । प्रणयाद्गोपिका सा तं भोजनाय समाह्वयत्
সেই সময়তে গোপিকাই স্নেহ-প্ৰণয়বশে, শিৱভক্তিত আসক্ত চিত্ত থকা নিজৰ পুত্ৰক ভোজনৰ বাবে আহ্বান কৰিলে।
Verse 26
यदाहूतोऽपि बहुशश्शिवपूजाक्तमानसः । बालश्च भोजनं नैच्छत्तदा तत्र ययौ प्रसूः
বহুবাৰ আহ্বান কৰিলেও, শিৱপূজাত নিমগ্ন মন থকা সেই বালকে ভোজন কৰিব নাখুজিলে; তেতিয়া তাৰ মাকে তাতেই তাৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 27
तं विलोक्य शिवस्याग्रे निषण्णं मीलितेक्षणम् । चकर्ष पाणिं संगृह्य कोपेन समताडयत्
তাক ভগৱান শিৱৰ সন্মুখত চকু মুদী বহি থকা দেখি, আনজনেই তাৰ হাত ধৰি টানি নিলে আৰু ক্ৰোধেৰে আঘাত কৰিলে।
Verse 28
आकृष्टस्ताडितश्चापि नागच्छत्स्वसुतो यदा । तां पूजां नाशयामास क्षिप्त्वा लिंगं च दूरतः
যেতিয়া নিজৰ পুত্ৰ টানি নিয়া আৰু মাৰ খোৱা সত্ত্বেও নাহিল, তেতিয়া সি সেই পূজাক নষ্ট কৰিলে আৰু শিৱলিঙ্গটো দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 29
हाहेति दूयमानं तं निर्भर्त्स्य स्वसुतं च सा । पुनर्विवेश स्वगृहं गोपी क्रोधसमन्विता
“হায়! হায়!” বুলি দুখে দগ্ধ হৈ তাই নিজৰ পুত্ৰক ধমক দিলে; তাৰপিছত ক্ৰোধেৰে আচ্ছন্ন গোপী পুনৰ নিজৰ ঘৰলৈ সোমাল।
Verse 30
मात्रा विनाशितां पूजां दृष्ट्वा देवस्य शूलिनः । देवदेवेति चुक्रोश निपपात स बालकः
মাতৃকৃতভাৱে শূলধাৰী দেৱৰ পূজা বিনষ্ট হোৱা দেখি সেই বালকে ব্যাকুল হৈ “দেৱদেৱ!” বুলি আৰ্তনাদ কৰি ভূমিত লুটি পৰিল।
Verse 31
प्रनष्टसंज्ञः सहसा स बभूव शुचाकुलः । लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन चक्षुषी उदमीलयत्
হঠাৎ সি অচেতন হৈ শোকত আকুল হ’ল। অলপ সময় পাছত চেতনা ঘূৰি আহি সি চকু মেলিলে।
Verse 32
तदैव जातं शिबिरं महाकालस्य सुन्दरम् । ददर्श स शिशुस्तत्र शिवानुग्रहतोऽचिरात्
সেই মুহূর্ততেই মহাকালৰ সুন্দৰ শিবিৰ প্ৰকাশ পালে; তাত সেই শিশুৱে শিৱানুগ্ৰহে অচিৰেই তাক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 33
हिरण्मयबृहद्द्वारं कपाटवरतोरणम् । महार्हनीलविमलवज्रवेदीविराजितम्
তাত সোণৰ দৰে দীপ্ত বিশাল দুৱাৰ, উৎকৃষ্ট কপাট আৰু শ্ৰেষ্ঠ তোৰণ আছিল; আৰু ই অমূল্য গাঢ়-নীল, নিৰ্মল বজ্ৰসম বেদীৰে শোভিত আছিল।
Verse 34
संतप्तहेमकलशैर्विचित्रैर्बहुभिर्युतम् । प्रोद्भासितमणिस्तंभैर्बद्धस्फटिकभूतलैः
ই শুদ্ধীকৃত তপ্ত সোণৰ বহু বিচিত্ৰ কলশেৰে সজ্জিত আছিল; আৰু দীপ্ত মণিস্তম্ভ আৰু স্ফটিক ফলকে জড়োৱা ভূমিতলেৰে উজ্জ্বল হৈছিল।
Verse 35
तन्मध्ये रत्नलिंगं हि शंकरस्य कृपानिधे । स्वकृतार्चनसंयुक्तमपश्यद्गोपिकासुतः
তাৰ মাজত, হে শংকৰৰ কৰুণানিধি, গোপিকাসুতে ভগৱান শংকৰৰ ৰত্নময় লিঙ্গ দৰ্শন কৰিলে—যি তাৰ নিজে কৰা অর্চনাৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল।
Verse 36
स दृष्ट्वा सहसोत्थाय शिशुर्विस्मितमानसः । संनिमग्न इवासीद्वै परमानंदसागरे
তেওঁক দেখি শিশুটি তৎক্ষণাৎ উঠি দাঁড়াল; তাৰ মন বিস্ময়ে ভৰি উঠিল। সি যেন পৰমানন্দৰ সাগৰত নিমগ্ন হৈ নিশ্চল হৈ ৰ’ল।
Verse 37
ततः स्तुत्वा स गिरिशं भूयोभूयः प्रणम्य च । सूर्ये चास्तं गते बालो निर्जगाम शिवालयात्
তাৰ পিছত গিৰীশ (ভগৱান শিৱ)ক স্তৱ কৰি আৰু বাৰে বাৰে প্ৰণাম জনাই, সূৰ্য অস্ত গ’লে সেই বালক শিৱালয়ৰ পৰা ওলাই গ’ল।
Verse 38
अथापश्यत्स्वशिबिरं पुरंदरपुरोपमम् । सद्यो हिरण्मयीभूतं विचित्रं परमोज्ज्वलम्
তাৰ পিছত সি নিজৰ শিবিৰ দেখিলে, যি পুরন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ নগৰ সদৃশ। ক্ষণতে সি স্বৰ্ণময় হৈ উঠিল—বিচিত্ৰ আৰু পৰম দীপ্তিমান।
Verse 39
सोन्तर्विवेश भवनं सर्वशोभासमन्वितम् । मणिहेमगणाकीर्ण मोदमानो निशामुखे
ৰাতিৰ আৰম্ভণিতে সি সেই ভৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে, যি সকলো শোভাৰে সমন্বিত আছিল। মণি আৰু স্বৰ্ণৰ গুচ্ছৰে ভৰা তাত সি আনন্দিত হ’ল।
Verse 40
तत्रापश्यत्स्वजननीं स्वपंतीं दिव्यलक्षणाम् । रत्नालंकारदीप्तांगीं साक्षात्सुरवधूमिव
তাত তেওঁ নিজৰ জননীক নিদ্ৰিত অৱস্থাত দেখিলে, যি দিৱ্য শুভলক্ষণে বিভূষিতা আছিল। ৰত্নখচিত অলংকাৰৰ দীপ্তিত তেওঁৰ অঙ্গ উজ্জ্বল, যেন সাক্ষাৎ দেৱলোকৰ দেৱী-নাৰী।
Verse 41
अथो स तनयो विप्राश्शिवानुग्रहभाजनम् । जवेनोत्थापयामास मातरं सुखविह्वलः
তাৰ পাছত, হে বিপ্ৰসকল, শিৱানুগ্ৰহৰ পাত্ৰ হোৱা সেই পুত্ৰ আনন্দত বিহ্বল হৈ তৎক্ষণাৎ নিজৰ মাতৃক উঠাই দিলে।
Verse 42
सोत्थिताद्भुतमालक्ष्यापूर्वं सर्वमिवाभवत् । महानंदसुमग्ना हि सस्वजे स्वसुतं च तम्
সদ্য উদ্ভৱ হোৱা সেই অদ্ভুত ঘটনাটো দেখি সকলো যেন সম্পূৰ্ণ অপূৰ্ব বুলি প্ৰতীয়মান হ’ল। মহা আনন্দত নিমগ্ন হৈ তাই নিজৰ সেই পুত্ৰক স্নেহে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 43
श्रुत्वा पुत्रमुखात्सर्वं प्रसादं गिरिजापतेः । प्रभुं विज्ञापयामास यो भजत्यनिशं शिवम्
পুত্ৰৰ মুখৰ পৰা গিৰিজাপতি শিৱৰ প্ৰসাদ-অনুগ্ৰহৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ শুনি তেওঁ প্ৰভুক নিবেদন কৰিলে—যি অনিশং শিৱভজন কৰে, সি তেওঁৰ কৃপা লাভ কৰে।
Verse 44
स राजा सहसागत्य समाप्तनियमो निशि । ददर्श गोपिकासूनोः प्रभावं शिवतोषणम्
সেই ৰজা ৰাতি নিজৰ নিয়ম-ব্ৰত সম্পন্ন কৰি হঠাৎ আহি গোপিকাৰ পুত্ৰৰ সেই প্ৰভাৱ দেখিলে, যি শিৱক সন্তুষ্ট কৰোঁতা আছিল।
Verse 45
दृष्ट्वा महीपतिस्सर्वं तत्सामात्यपुरोहितः । आसीन्निमग्नो विधृतिः परमानंदसागरे
এই সকলো দেখি সেই মহীপতি মন্ত্ৰী আৰু পুৰোহিতসহ পৰমানন্দ-সাগৰত যেন নিমগ্ন হৈ সম্পূৰ্ণ তন্ময় হৈ পৰিল।
Verse 46
प्रेम्णा वाष्पजलं मुञ्चञ्चन्द्रसेनो नृपो हि सः । शिवनामोच्चरन्प्रीत्या परिरेभे तमर्भकम्
ৰজা চন্দ্ৰসেন প্ৰেমত অশ্ৰুজল ঝৰাই, আনন্দে শিৱনাম উচ্চাৰণ কৰি, সেই সৰু শিশুটিক স্নেহে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 47
महामहोत्सवस्तत्र प्रबभूवाद्भुतो द्विजाः । महेशकीर्तनं चक्रुस्सर्वे च सुखविह्वलाः
হে দ্বিজসকল, তাত এক আশ্চৰ্য মহামহোৎসৱ উদ্ভৱ হ’ল। সকলোৱে আনন্দত বিহ্বল হৈ মহেশ্বৰক কীৰ্তন কৰিলে।
Verse 48
एवमत्यद्भुताचाराच्छिवमाहात्म्यदर्शनात् । पौराणां सम्भ्रमाच्चैव सा रात्रिः क्षणतामगात्
এইদৰে সেই পৰম আশ্চৰ্য আচৰণ, শিৱ-মাহাত্ম্যৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন আৰু পুৰবাসীৰ বিস্ময়ভৰা উদ্দীপনাৰ বাবে সেই ৰাতি যেন ক্ষণতে পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 49
अथ प्रभाते युद्धाय पुरं संरुध्य संस्थिताः । राजानश्चारवक्त्रेभ्यश्शुश्रुवुश्चरितं च तत्
তাৰ পাছত প্ৰভাতত তেওঁলোকে যুদ্ধৰ বাবে নগৰখন ঘেৰি অৱৰোধ কৰি থিয় হ’ল। আৰু ৰজাসকলে চাৰ আৰু দূতৰ মুখেৰে সেই সকলো ঘটনাৰ বিৱৰণ শুনিলে।
Verse 50
ते समेताश्च राजानः सर्वे येये समागताः । परस्परमिति प्रोचुस्तच्छ्रुत्वा चकित अति
তেতিয়া তাত সমবেত হোৱা সকলো ৰজাই একেলগে মিলি পৰস্পৰে এনেদৰে ক’লে; আৰু সেয়া শুনি তেওঁলোক অতিশয় চমকিত হ’ল।
Verse 51
राजान ऊचुः । अयं राजा चन्द्रसेनश्शिवभक्तोति दुर्जयः । उज्जयिन्या महाकालपुर्याः पतिरनाकुलः
ৰজাসকলে ক’লে—এই ৰজা চন্দ্ৰসেন শিৱভক্ত; সেয়ে তেওঁ অতিশয় দুৰ্জয়। তেওঁ উজ্জয়িনী মহাকালপুৰীৰ নিৰাকুল অধিপতি।
Verse 52
ईदृशाश्शिशवो यस्य पुर्य्यां संति शिवव्रताः । स राजा चन्द्रसेनस्तु महाशंकरसेवकः
যাৰ নগৰত শিশুসকলেও এনেদৰে শিৱব্ৰতত অচল থাকে, তেওঁ-ই ৰজা চন্দ্ৰসেন—মহাশংকৰৰ মহান সেৱক আৰু ভক্ত।
Verse 53
नूनमस्य विरोधेन शिवः क्रोधं करिष्यति । तत्क्रोधाद्धि वयं सर्वे भविष्यामो विनष्टकाः
নিশ্চয়, তেওঁৰ বিৰোধ কৰিলে ভগৱান শিৱ ক্ৰুদ্ধ হ’ব; আৰু সেই ক্ৰোধৰ ফলত আমি সকলোৱে সম্পূৰ্ণ বিনষ্ট হ’ম।
Verse 54
तस्मादनेन राज्ञा वै मिलापः कार्य एव हि । एवं सति महेशानः करिष्यति कृपां पराम्
সেয়েহে এই ৰজাৰ সৈতে নিশ্চয় সাক্ষাৎ কৰাব লাগিব; তেনে হ’লে মহেশান (শিৱ) পৰম কৃপা কৰিব।
Verse 55
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते भूपास्त्यक्तवैरास्सदाशयाः । सर्वे बभूवुस्सुप्रीता न्यस्तशस्त्रास्त्रपाणयः
সূত ক’লে—এনেদৰে সিদ্ধান্ত কৰি সেই ৰজাসকলে বৈৰ ত্যাগ কৰি সদাশয় হ’ল। সকলোৱে অতি প্ৰসন্ন হ’ল আৰু শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰ থৈ, নিৰস্ত্ৰ হাতে থিয় হ’ল।
Verse 56
विविशुस्ते पुरीं रम्यां महाकालस्य भूभृतः । महाकालं समानर्चुश्चंद्रसेनानुमोदिताः
সেই ৰজাসকলে মহাকালৰ মনোৰম নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰজা চন্দ্ৰসেনৰ অনুমোদনত তেওঁলোকে কালমহেশ্বৰ মহাকাল-শিৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে।
Verse 57
ततस्ते गोपवनिता गेहं जग्मुर्महीभृतः । प्रसंशंतश्च तद्भाग्यं सर्वे दिव्यमहोदयम्
তাৰ পিছত সেই গোপবনিতাসকল ৰজাসকলৰ সৈতে নিজৰ নিজৰ ঘৰলৈ গ’ল; সকলোৱে সেই আশ্চৰ্য সৌভাগ্য—দিব্য আৰু মঙ্গলময় অনুগ্রহোদয়—প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 58
ते तत्र चन्द्रसेनेन प्रत्युद्गम्याभिपूजिताः । महार्हविष्टरगताः प्रत्यनंदन्सुविस्मिताः
তাত চন্দ্ৰসেনে আগবাঢ়ি আহি তেওঁলোকক আদৰণি জনাই যথাবিধি পূজা-সন্মান কৰিলে। অতি মূল্যবান আসনত বহি তেওঁলোকে বিস্ময়ে ভৰি আনন্দিত হ’ল।
Verse 59
गोपसूनोः प्रसादात्तत्प्रादुर्भूतं शिवालयम् । संवीक्ष्य शिवलिंगं च शिवे चकुः परां मतिम्
গোপপুত্ৰৰ প্ৰসাদে সেই শিৱালয় প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। শিৱলিঙ্গ দৰ্শন কৰি তেওঁলোকে শিৱতেই পৰম নিষ্ঠা স্থিৰ কৰিলে।
Verse 60
ततस्ते गोपशिशवे प्रीता निखिलभूभुजः । ददुर्बहूनि वस्तूनि तस्मै शिवकृपार्थिनः
তাৰ পিছত সকলো ভূভুজ ৰজা সেই গোপশিশুটিত প্ৰসন্ন হ’ল; শিৱকৃপা কামনা কৰি তেওঁলোকে তাক বহু বস্তু উপহাৰ দিলে।
Verse 61
येये सर्वेषु देशेषु गोपास्तिष्ठंति भूरिशः । तेषां तमेव राजानं चक्रिरे सर्वपार्थिवाः
সকলো দেশত য'তে য'তে বহু গোপাল বাস কৰিছিল, তাত থকা সকলো পাৰ্থিৱ ৰজাই তেওঁলোকৰ মাজৰ সেই এজনকেই বাছি লৈ ৰজা কৰি সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে।
Verse 62
अथास्मिन्नन्तरे सर्वैस्त्रिदशैरभिपूजितः । प्रादुर्बभूव तेजस्वी हनूमान्वानरेश्वरः
তেতিয়া সেই মুহূৰ্ততেই, সকলো ত্ৰিদশৰ দ্বাৰা বিধিপূৰ্বক পূজিত, তেজস্বী বানৰেশ্বৰ হনুমান প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 63
ते तस्याभिगमादेव राजानो जातसंभ्रमाः । प्रत्युत्थाय नमश्चकुर्भक्तिनम्रात्ममूर्तयः
তেওঁৰ আগমনমাত্ৰেই ৰজাসকল শ্ৰদ্ধামিশ্ৰিত সংভ্ৰমত ভৰি উঠিল। উঠি অভ্যৰ্থনা কৰি নমস্কাৰ কৰিলে—ভক্তিত নম্ৰ হোৱা বিনয়মূৰ্তি যেন।
Verse 64
तेषां मध्ये समासीनः पूजितः प्लवगेश्वरः । गोपात्मजं तमालिंग्य राज्ञो वीक्ष्येदमब्रवीत्
তেওঁলোকৰ মাজতে আসন লৈ, পূজিত বানৰেশ্বৰে সেই গোপপুত্ৰক আলিঙ্গন কৰিলে; তাৰপিছত ৰজালৈ চাই এই কথা ক’লে।
Verse 65
हनूमानुवाच । सर्वे शृण्वन्तु भद्रं वो राजानो ये च देहिनः । ऋते शिवं नान्यतमो गतिरस्ति शरीरिणाम्
হনুমানে ক’লে—হে ৰাজাসকল আৰু সকলো দেহধাৰী, তোমালোক সকলোৱে শুনা; তোমালোকৰ মঙ্গল হওক। শিৱক বাদ দি দেহধাৰীৰ বাবে আন কোনো পৰম গতি বা আশ্ৰয় নাই।
Verse 66
एवं गोपसुतो दिष्ट्या शिवपूजां विलोक्य च । अमंत्रेणापि संपूज्य शिवं शिवमवाप्तवान्
এইদৰে গোপপুত্ৰে সৌভাগ্যবশতঃ শিৱপূজা দেখিলে; আৰু মন্ত্ৰ নথাকিলেও শিৱক সম্যক পূজা কৰি শিৱত্ব—মঙ্গল আৰু মোক্ষ—লাভ কৰিলে।
Verse 67
एष भक्तवरश्शंभोर्गोपानां कीर्तिवर्द्धनः । इह भुक्त्वाखिलान्भोगानंते मोक्षमवाप्स्यति
এইজন শম্ভুৰ শ্ৰেষ্ঠ ভক্ত, যিয়ে গোপসকলৰ কীৰ্তি বৃদ্ধি কৰে; ইহলোকে সকলো ভোগ উপভোগ কৰি, শেষত মোক্ষ লাভ কৰিব।
Verse 68
अस्य वंशेऽष्टमो भावी नन्दो नाम महायशाः । प्राप्स्यते तस्य पुत्रत्वं कृष्णो नारायणस्स्वयम्
এই বংশত অষ্টম ক্ৰমত ‘নন্দ’ নামৰ মহাযশস্বী এজন হ’ব। স্বয়ং ভগৱান নাৰায়ণেই কৃষ্ণৰূপে তেওঁৰ পুত্ৰত্ব লাভ কৰিব।
Verse 69
अद्यप्रभृति लोकेस्मिन्नेष गोप कुमारकः । नाम्ना श्रीकर इत्युच्चैर्लोकख्यातिं गमिष्यति
আজিৰ পৰা এই লোকত এই গোপকুমাৰ ‘শ্ৰীকৰ’ নামে পৰিচিত হ’ব আৰু লোকসমাজত বিস্তৃত খ্যাতি লাভ কৰিব।
Verse 70
सूत उवाच । एवमुक्त्वाञ्जनीसूनुः शिवरूपो हरीश्वरः । सर्वान्राज्ञश्चन्द्रसेनं कृपादृष्ट्या ददर्श ह
সূত ক’লে—এইদৰে কৈ অঞ্জনীপুত্ৰ হৰীশ্বৰ, যি শিৱৰূপধাৰী, তেওঁ সকলোকে আৰু ৰজা চন্দ্ৰসেনকো কৰুণাদৃষ্টিৰে চালে।
Verse 71
अथ तस्मै श्रीकराय गोपपुत्राय धीमते । उपादिदेश सुप्रीत्या शिवाचारं शिवप्रियम्
তাৰ পাছত তেওঁ ধীমন্ত গোপপুত্ৰ শ্ৰীকৰক অতি প্ৰীতিৰে শিৱপ্ৰিয় শিৱাচাৰ—আচাৰ-নিয়ম—উপদেশ দিলে।
Verse 72
हनूमानथ सुप्रीतः सर्वेषां पश्यतां द्विजः । चन्द्रसेनं श्रीकरं च तत्रैवान्तरधी यत
তাৰ পাছত হনুমান পৰম প্ৰসন্ন হৈ সকলোৰে চকুৰ সন্মুখতে তাতেই অন্তৰ্ধান কৰিলে; আৰু সেই দ্বিজো চন্দ্ৰসেন আৰু শ্ৰীকৰক লগত লৈ তাতেই অদৃশ্য হ’ল।
Verse 73
तं सर्वे च महीपालास्संहृष्टाः प्रतिपूजिताः । चन्द्रसेनं समामंत्र्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्
সেই সকলো ৰজা আনন্দিত হৈ, যথোচিত সন্মান লাভ কৰি, চন্দ্ৰসেনক বিদায় জনাই, যিদৰে আহিছিল তিদৰে নিজ নিজ স্থানলৈ উভতি গ’ল।
Verse 74
श्रीकरोपि महातेजा उपदिष्टो हनूमता । ब्राह्मणैस्सहधर्मज्ञैश्चक्रे शम्भोस्समर्हणम्
মহাতেজস্বী শ্ৰীকৰেও হনুমানৰ উপদেশ অনুসৰি, ধৰ্মজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে, ভগৱান শম্ভুৰ যথাবিধি পূজা-সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 75
चन्द्रसेनो महाराजः श्रीकरो गोपबालकः । उभावपि परप्रीत्या महाकालं च भेजतुः
মহাৰাজ চন্দ্ৰসেন আৰু গোপবালক শ্ৰীকৰ—দুয়ো পৰম প্ৰীতি-ভক্তিৰে শ্ৰী মহাকালক ভজিলে আৰু তেওঁৰ শৰণ ল’লে।
Verse 76
कालेन श्रीकरस्सोपि चन्द्रसेनश्च भूपतिः । समाराध्य महाकालं भेजतुः परमं पदम्
কালক্ৰমে শ্ৰীকৰ আৰু ৰজা চন্দ্ৰসেনে মহাকাল (ভগৱান শিৱ)ক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি পৰম পদ লাভ কৰিলে।
Verse 77
एवंविधो महाकालश्शिवलिंगस्सतां गतिः । सर्वथा दुष्टहंता च शंकरो भक्तवत्सलः
এনেকুৱা মহাকাল শিৱলিঙ্গ সজ্জনৰ আশ্ৰয় আৰু পৰম গতি। তেওঁ সৰ্বতোভাবে দুষ্টসংহাৰক; শংকৰ ভক্তৱৎসল।
Verse 78
इदं पवित्रं परमं रहस्यं सर्वसौख्यदम् । आख्यानं कथितं स्वर्ग्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
ই পবিত্ৰ পৰম ৰহস্য সৰ্বসুখদায়ক। এই আখ্যানে স্বৰ্গপ্ৰদ বুলি কোৱা হৈছে আৰু শিৱভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Frequently Asked Questions
It presents a Mahākāla-centered exemplum: Candrasena receives the Cintāmaṇi from Maṇibhadra, after which rival kings—stirred by envy—seek to seize it, setting up a theological lesson that Śiva’s protection and devotion outweigh unstable political power.
The Cintāmaṇi symbolizes condensed ‘auspicious power’ (maṅgala/tejas) that can transmute conditions, yet also exposes the bearer to the karmic-social forces of craving and jealousy; the jyotirliṅga context implies that enduring safety and liberation are grounded in Śiva’s presence and bhakti, not in externalized magical capital.
Śiva is highlighted as Mahākāla associated with a jyotirliṅga (a localized, luminous manifestation), and his gaṇa Maṇibhadra functions as an extension of Śiva’s protective agency within the narrative economy.