Andhakeśvara-liṅga Māhātmya and Śiva’s Subjugation of Andhaka (अन्धकेश्वरलिङ्गमाहात्म्य तथा अन्धकवध-प्रसङ्ग)
অধ্যায় ১৩ সূত-ঋষি সংলাপৰ ৰূপত বৰ্ণিত। ঋষিসকলে অন্ধকেশ্বৰ-লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য আৰু সংশ্লিষ্ট লিঙ্গ-পরম্পৰা জানিব বিচাৰে। অন্ধক অসুৰ গর্ত (অধোলোক/সমুদ্ৰগৰ্ভ গহ্বৰ)ৰ পৰা উঠি আহি জীৱসমূহক পীড়া দিয়ে আৰু ত্ৰিলোক বশ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। দুখিত দেৱতাসকলে বাৰে বাৰে শিৱৰ শৰণ লয়। দুষ্টনাশক আৰু ভক্তাশ্ৰয় শিৱে দেৱতাসকলক আশ্বাস দি সেনা সাজিবলৈ কয় আৰু গণসহ উপস্থিত হয়। ভয়ংকৰ দেৱ-দৈত্য যুদ্ধ হয়; শিৱকৃপাৰে দেৱতাসকল শক্তিশালী হয়। অন্ধক গর্তৰ ফালে পলাই যাওঁতে শিৱে শূলৰে তাক বিদ্ধ কৰি জগতৰ শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপন কৰে। এই কাহিনিৰ মাজেৰে অন্ধকেশ্বৰ-লিঙ্গ স্মৰণ, পূজা আৰু পাঠৰ পবিত্ৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । यथाभवल्लिंगरूपः संपूज्यस्त्रिभवे शिवः । तथोक्तं वा द्विजाः प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
সূত ক’লে—ত্রিভুবনত লিঙ্গৰূপ শিৱক যিদৰে বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে, তেনেদৰেই কোৱা হৈছে। হে দ্বিজসকল, স্নেহে কোৱা—আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 2
ऋषय ऊचुः अन्धकेश्वरलिंगस्य महिमानं वद प्रभो । तथान्यच्छिवलिंगानां प्रीत्या वक्तुमिहार्हसि
ঋষিসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, অন্ধকেশ্বৰ লিঙ্গৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰক। আৰু কৃপাবশে আন শিৱলিঙ্গসমূহৰ গৌৰৱো ইয়াত প্ৰীতিসহ ক’বলৈ অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 3
सूत उवाच । पुराब्धिगर्तमाश्रित्य वसन्दैत्योऽन्धकासुरः । स्ववशं कारयामास त्रैलोक्यं सुरसूदनः
সূতে ক’লে—প্ৰাচীন কালত দৈত্য অন্ধকাসুৰ আদ্য সাগৰৰ গৰ্তক আশ্ৰয় কৰি বাস কৰিছিল। দেৱসংহাৰক সেই অসুৰে ত্ৰিলোকক নিজৰ বশত আনিলে।
Verse 4
तस्माद्गर्ताच्च निस्सृत्य पीडयित्वा पुनः प्रजाः । प्राविशच्च तदा दैत्यस्तं गर्तं सुपराक्रमः
সেই গৰ্তৰ পৰা ওলাই সি পুনৰ প্ৰজাসকলক পীড়া দিলে। তাৰ পাছত অতিপৰাক্ৰমী সেই দৈত্য পুনৰ সেই গৰ্ততেই প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 5
देवाश्च दुःखितः सर्वे शिवं प्रार्थ्य पुनःपुनः । सर्वं निवेदयामासुस्स्वदुःखं च मुनीश्वराः
সকলো দেৱতা দুখিত হৈ পুনঃপুনঃ শিৱক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। আৰু মুনীশ্বৰসকলেও নিজৰ দুখৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ তেওঁক নিবেদন কৰিলে।
Verse 6
सूत उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तेषां देवानां परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा दुष्टहंता सतां गतिः
সূত ক’লে—দেৱতাসকলৰ সেই বাক্য শুনি পৰমেশ্বৰ শিৱ, প্ৰসন্নচিত্ত, দুষ্টহন্তা আৰু সজ্জনৰ আশ্ৰয়, শান্তভাৱে তেওঁলোকক উত্তৰ দিলে।
Verse 7
शिव उवाच । घातयिष्यामि तं दैत्यमन्धकं सुरसूदनम् । सैन्यं च नीयतान्देवा ह्यायामि च गणैस्सह
শিৱে ক’লে—দেৱসংহাৰক সেই দানৱ অন্ধকক মই বধ কৰিম। হে দেৱসকল, সেনাক আগুৱাই নিয়া; মইও মোৰ গণসকলৰ সৈতে আহি আছোঁ।
Verse 8
तस्माद्गर्तादंधके हि देवर्षिद्रुहि भीकरे । निस्सृते च तदा तस्मिन्देवा गर्तमुपाश्रिताः
দেৱৰ্ষিসকলৰ প্ৰতিও দ্ৰোহী, ভয়ংকৰ অন্ধক সেই গর্তৰ পৰা ওলাই আহিল; তেতিয়া দেৱসকলে ভয়তে সেই গর্তকেই আশ্ৰয় কৰি তাত শৰণ ল’লে।
Verse 9
दैत्याश्च देवताश्चैव युद्धं चक्रुः सुदारुणम् । शिवानुग्रहतो देवाः प्रबलाश्चाभवंस्तदा
তেতিয়া দৈত্য আৰু দেৱতাসকলে অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ কৰিলে। কিন্তু ভগৱান শিৱৰ অনুগ্ৰহে সেই সময়ত দেৱসকল শক্তিশালী হৈ বিজয়ী হ’ল।
Verse 10
देवैश्च पीडितः सोपि यावद्गर्तमुपागतः । तावच्छूलेन संप्रोतः शिवेन परमात्मना
দেৱতাসকলৰ পীড়নত সেও পলাই পলাই গৰ্তত উপনীত হোৱামাত্ৰেই, সেই ক্ষণতে পৰমাত্মা শিৱে ত্ৰিশূলৰে তাক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 11
तत्रत्यश्च तदा शंभुं ध्यात्वा संप्रार्थयत्तदा । अन्तकाले च त्वां दृष्ट्वा तादृशो भवति क्षणात्
তেতিয়া সেই ঠাইৰ মানুহজনে শম্ভুক ধ্যান কৰি আন্তৰিকভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; আৰু অন্তিম ক্ষণত তোমাক দৰ্শন কৰিয়েই সি ক্ষণতে তোমাৰ সদৃশ হয়।
Verse 12
इत्येवं संस्तुतस्सोपि प्रसन्नः शंकरस्तदा । उवाच वचनं तत्र वरं ब्रूहि ददामि ते
এইদৰে স্তুতি পায় শংকৰ তেতিয়া প্ৰসন্ন হৈ তাতে ক’লে—“বৰ কোৱা; মই তোমাক দিম।”
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वटुकोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱমহাপুৰাণৰ চতুৰ্থ ভাগ—কোটিৰুদ্ৰসংহিতাত ‘বটুকোৎপত্তি-বৰ্ণন’ নামৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 14
अन्धक उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश स्वभक्तिं देहि मे शुभाम् । कृपां कृत्वा विशेषेण संस्थितो भव चेह वै
অন্ধকে ক’লে—হে দেৱেশ, যদি আপুনি প্ৰসন্ন হয় তেন্তে মোক আপোনাৰেই শుభ ভক্তি দান কৰক। বিশেষ কৃপা কৰি, ইয়াতেই (মোৰ হৃদয়-জীৱনত) দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হওক।
Verse 15
सूत उवाच । इत्युक्तस्तेन दैत्यं तं तद्गर्ते चाक्षिपद्धरः । स्वयं तत्र स्थितो लिंगरूपोऽसौ लोककाम्यया
সূতে ক’লে—এনেদৰে কোৱা হ’লে ধৰা (ভালুক) এ সেই দৈত্যক সেই গৰ্ততে নিক্ষেপ কৰিলে। তাৰ পিছত লোকহিত আৰু জগতৰ কামনা পূৰণৰ বাবে সেই প্ৰভু নিজে তাত লিঙ্গৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ থাকিল।
Verse 16
अन्धकेशं च तल्लिंगं नित्यं यः पूजयेन्नरः । षण्मासाज्जायते तस्य वांछासिद्धिर्न संशयः
যি মানুহে অন্ধকেশ নামে পৰিচিত সেই লিঙ্গক নিত্য পূজা কৰে, তাৰ ছয় মাহৰ ভিতৰতে ইচ্ছাসিদ্ধি হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 17
वृत्त्यर्थं पूजयेल्लिंगं लोकस्य हितकारकम् । षण्मासं यो द्विजश्चैव स वै देवलकः स्मृतः
লৌকিক হিতকাৰী সেই লিঙ্গক কেৱল জীৱিকাৰ্থে যি দ্বিজে ছয় মাহ পূজা কৰে, সি ‘দেৱলক’ বুলি স্মৃত।
Verse 18
यथा देवलकश्चैव स भवेदिह वै तदा । देवलकश्च यः प्रोक्तो नाधिकारो द्विजस्य हि
সেইদৰে সি এই জীৱনতেই ‘দেৱলক’ হৈ পৰে। আৰু যাক ‘দেৱলক’ বুলি কোৱা হয়, তাৰ দ্বিজৰ বেদকৰ্ম আৰু সংস্কাৰত কোনো অধিকাৰ নাথাকে।
Verse 19
ऋषय ऊचुः । देवलकश्च कः प्रोक्तः किं कार्यं तस्य विद्यते । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ लोकानां हितहेतवे
ঋষিসকলে ক’লে—উল্লেখিত দেৱলক কোন? তেওঁৰ কাৰ্য কি? হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, লোকহিতৰ বাবে তত্ত্ব কওক।
Verse 20
सूत उवाच । दधीचिर्नाम विप्रो यो धर्मिष्ठो वेदपारगः । शिवभक्तिरतो नित्यं शिवशास्त्रपरायणः
সূতে ক’লে—দধীচি নামে এজন ব্ৰাহ্মণ আছিল, অতি ধৰ্মিষ্ঠ আৰু বেদপাৰঙ্গত। তেওঁ সদা শিৱভক্তিত ৰত আৰু শিৱশাস্ত্ৰত পৰায়ণ আছিল।
Verse 21
तस्य पुत्रस्तथा ह्यासीत्स्मृतो नाम्ना सुदर्शनः । तस्य भार्या दुकूला च नाम्ना दुष्टकुलोद्भवा
তেওঁৰ এজন পুত্ৰো আছিল, যাক সुदৰ্শন নামে স্মৰণ কৰা হয়। তেওঁৰ পত্নীৰ নাম আছিল দোকূলা; তাই দুষ্ট কুলত জন্ম লোৱা আছিল।
Verse 22
तद्वशे स च भर्तासीत्तस्य पुत्रचतुष्टयम् । सोऽपि नित्यं शिवस्यैव पूजां च स्म करोत्यसौ
তাইৰ বশত পৰি সি তাইৰ স্বামী হ’ল আৰু তাৰ পৰা তাইৰ চাৰি পুত্ৰ জন্মিল। সিও প্ৰতিদিন নিত্যভাৱে কেৱল শ্ৰীশিৱৰেই পূজা কৰি থাকিল।
Verse 23
दधीचेस्तु तदा ह्यासीद्ग्रामान्तरनिवेशनम् । ज्ञातिसंयोगतश्चैव ज्ञातिभिर्न स मोचितः
সেই সময় দধীচিৰ বাসস্থান অন্য এটা গাঁৱত আছিল; আৰু আত্মীয়-সংযোগৰ কাৰণে সি সেই আত্মীয়সকলৰ দ্বাৰা মুক্ত নহ’ল।
Verse 24
कथयित्वा च पुत्रं स शिवभक्तिरतो भव । इत्युक्त्वा स गतो मुक्तो दाधीचिश्शैवसत्तमः
পুত্ৰক উপদেশ দি তেওঁ ক’লে—“শিৱভক্তিত ৰত হোৱা।” এই কথা কৈ পৰম শৈৱ দধীচি শিৱনিষ্ঠাৰে মোক্ষ লাভ কৰি মুক্ত হৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 25
सुदर्शनस्तत्पुत्रोऽपि शिवपूजां चकार ह । एवं चिरतरः कालो व्यतीयाय मुनीश्वराः
সুদৰ্শনৰ পুত্ৰেও শিৱপূজা কৰিলে। হে মুনীশ্বৰসকল, এইদৰে শিৱভক্তিত অতি দীঘলীয়া কাল অতিবাহিত হ’ল।
Verse 26
एवं च शिवरात्रिश्च समायाता कदाचन । तस्यां चोपोषितास्सर्वे स्वयं संयोगतस्तदा
এইদৰে এবাৰ শিৱৰাত্ৰি আহিল। সেই ৰাতিত সকলোয়ে দেৱীয় সংযোগবশতঃ স্বয়ং উপবাস পালন কৰিলে।
Verse 27
पूजां कृत्वा गतस्सोऽपि सुदर्शन इति स्मृतः । स्त्रीसंगं शिवरात्रौ तुं कृत्वा पुनरिहागतः
পূজা কৰি সিও গ’ল আৰু ‘সুদৰ্শন’ নামে স্মৃত হ’ল। কিন্তু শিৱৰাত্ৰিৰ ৰাতি স্ত্ৰীসঙ্গ কৰি সি পুনৰ এই সংসাৰাবস্থালৈ ঘূৰি আহিল।
Verse 28
न स्नानं तेन च कृतं तद्रात्र्यां शिवपूजनम् । तेन तत्कर्मपाकेन क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः
সেই ৰাতিত সি স্নান নকৰিলে, শিৱপূজাও নকৰিলে। সেই কৰ্মফল পক্ব হোৱাত ক্ৰুদ্ধ শংকৰে বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 29
महेश्वर उवाच । शिवरात्र्यां त्वया दुष्ट सेवनं च स्त्रियाः कृतम् । अस्नातेन मदीया च कृता पूजाविवेकिना
মহেশ্বৰ ক’লে—“শিৱৰাত্ৰিৰ ৰাতিত তুমি নাৰীৰ সৈতে দুষ্ট সঙ্গ কৰিলা; আৰু স্নান নকৰাকৈ, নিজকে বিবেকী বুলি ভাবিও, মোৰ পূজা বিধিবিৰুদ্ধভাৱে কৰিলা।”
Verse 30
ज्ञात्वा चैवं कृतं यस्मात्तस्मात्त्वं जडतां व्रज । ममास्पृश्यो भव त्वं च दूरतो दर्शनं कुरु
“তুমি জেনে-বুজে এনেকৈ কৰিলা; সেয়ে তুমি জড়তা লাভ কৰা। তুমি মোৰ বাবে অস্পৃশ্য হোৱা, আৰু দূৰৰ পৰা মাথোঁ মোৰ দৰ্শন কৰা।”
Verse 31
सूत उवाच । इति शप्तो महेशेन दाधीचिस्स सुदर्शनः । जडत्वं प्राप्तवान्सद्यश्शिवमायाविमोहितः
সূত ক’লে—এইদৰে মহেশ্বৰৰ শাপে দধীচিৰ পুত্ৰ সুদৰ্শন শিৱমায়াত বিমোহিত হৈ তৎক্ষণাৎ জড়তা প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 32
एतस्मिन्समये विप्रा दधीचिः शैवसत्तमः । ग्रामान्तरात्समायातो वृत्तान्तं श्रुतवांश्च सः
সেই সময়ত, হে বিপ্ৰসকল, শৈৱভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দধীচি আন গাঁওৰ পৰা আহি উপস্থিত হ’ল; আৰু ঘটা বৃত্তান্তো তেওঁ শুনিছিল।
Verse 33
शिवेन भर्त्सितः सोऽपि दुःखितोऽभूदतीव हि । रुरोद हा हतोऽश्मीति दुःखेन सुतकर्मणा
শিৱে তিৰস্কাৰ কৰাত সিও অতিশয় দুখিত হ’ল। পুত্ৰৰ দুষ্কৰ্মজনিত পৰিণামত শোকাকুল হৈ সি কান্দি উঠিল—“হায়! মই হ’লোঁ হতা, শিলাৰ দৰে চেপা পৰিলোঁ!”
Verse 34
पुनःपुनरुवाचेति स दधीचिस्सतां मतः । अनेनेदं कुपुत्रेण हतं मे कुलमुत्तमम्
সৎজনৰ মাজত মান্য দধীচিয়ে পুনঃ পুনঃ ক’লে—“এই কুপুত্ৰে মোৰ উত্তম কুল ধ্বংস কৰিলে।”
Verse 35
स पुत्रोऽपि हतो भार्यां पुंश्चलीं कृतवान्द्रुतम् । पश्चात्तापमनुप्राप्य स्वपित्रा परिभर्त्सितः
নিজ পুত্ৰক বধ কৰিও সি তৎক্ষণাৎ বিবাহ কৰিলে আৰু পত্নীক ব্যভিচাৰিণী কৰিলে। পাছত অনুতাপ জাগিলে নিজ পিতৃয়ে তাক তিৰস্কাৰ কৰিলে।
Verse 36
तत्पित्रा गिरिजा तत्र पूजिता विधिभिर्वरैः । सुयत्नतो महाभक्त्या स्वपुत्रसुखहेतवे
তাত তাৰ পিতৃয়ে উৎকৃষ্ট বিধি-বিধানে, অতি যত্ন আৰু মহাভক্তিৰে, নিজৰ পুত্ৰৰ সুখ-কল্যাণৰ হেতু গিৰিজা দেৱীক পূজা কৰিলে।
Verse 37
सुदर्शनोऽपि गिरिजां पूजयामास च स्वयम् । चण्डीपूजनमार्गेण महाभक्त्या शुभैः स्तवैः
সুদৰ্শনেও নিজে চণ্ডীপূজন-মাৰ্গে, মহাভক্তিৰে শুভ স্তৱ অৰ্পণ কৰি গিৰিজা দেৱীক পূজা কৰিলে।
Verse 38
एवं तौ पितृपुत्रौ हि नानोपायैः सुभक्तितः । प्रसन्नां चक्रतुर्देवीं गिरिजां भक्तवत्सलाम्
এইদৰে সেই পিতৃ-পুত্ৰে নানা উপায়ে সুভক্তিৰে, ভক্তবৎসলা গিৰিজা দেৱীক প্ৰসন্ন কৰিলে।
Verse 39
तयोः सेवाप्रभावेण प्रसन्ना चण्डिका तदा । सुदर्शनं च पुत्रत्वे चकार गिरिजा मुने
তেওঁলোকৰ ভক্তিময় সেৱাৰ প্ৰভাৱত তেতিয়া চণ্ডিকা প্ৰসন্ন হ’ল। হে মুনি, গিৰিজাই সুদৰ্শনক পুত্ৰৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 40
शिवं प्रसादयामास पुत्रार्थे चण्डिका स्वयम् । क्रुद्धाऽक्रुद्धा पुनश्चण्डी तत्पुत्रस्य प्रसन्नधीः
পুত্ৰলাভৰ বাবে চণ্ডিকাই স্বয়ং শিৱক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ আৰাধনা কৰিলে। কেতিয়াবা উগ্ৰ, কেতিয়াবা সৌম্য দেখা দিলেও সেই চণ্ডী শান্তচিত্ত হৈ সেই পুত্ৰৰ প্ৰতি কৃপালু হ’ল।
Verse 41
अथाज्ञाय प्रसन्नं तं महेशं वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य स्वयं तस्य ह्युत्संगे तं न्यवेशयत्
তাৰ পিছত বৃষভধ্বজ মহেশ প্ৰসন্ন বুলি জানি সি প্ৰণাম কৰিলে আৰু নিজৰ হাতে তাক প্ৰভুৰ কোলাত বহুৱালে।
Verse 42
घृतस्नानं ततः कृत्वा पुत्रस्य गिरिजा स्वयम् । त्रिरावृत्तोपवीतं च ग्रन्थिनैकेन संयुतम्
তাৰ পিছত গিৰিজাই স্বয়ং পুত্ৰৰ ঘৃতস্নান সম্পন্ন কৰিলে। লগতে একেটা গাঁঠযুক্ত, ত্ৰিবাৰ আবৃত উপবীত তাক পৰিধান কৰালে।
Verse 43
सुदर्शनाय पुत्राय ददौ प्रीत्या तदाम्बिका । उद्दिश्य शिवगायत्रीं षोडशाक्षरसंयुताम्
তেতিয়া অম্বিকাই স্নেহে পুত্ৰ সুদৰ্শনক শিৱ-গায়ত্ৰী দান কৰিলে—শিৱক উদ্দেশ্য কৰা, ষোড়শাক্ষৰযুক্ত মন্ত্ৰ—উপাসনা আৰু অন্তঃশুদ্ধিৰ বাবে।
Verse 44
तदोंनमः शिवायेति श्रीशब्द पूर्वकाय च । वारान्षोडश संकल्पपूजां कुर्यादयं बटुः
তাৰ পাছত সেই বটুক ভক্তে ‘ওঁ নমঃ শিৱায়’ জপ কৰি, ‘শ্ৰী’ শব্দ আগত লগাইও, ষোল বাৰ সংকল্প-পূজা কৰিব।
Verse 45
आस्नानादिप्रणामान्तं पूजयन्वृषभध्वजम् । मंत्रवादित्रपूजाभिस्सर्षीणां सन्निधौ तथा
সেই ভক্তে বৃষভধ্বজ ভগৱান শিৱক, আস্নান আদি পৰা আৰম্ভ কৰি শেষ প্ৰণামলৈকে সকলো বিধিৰে পূজা কৰিব; আৰু ঋষিসকলৰ সন্নিধানত মন্ত্ৰোচ্চাৰণ আৰু বাদ্য-আৰাধনাসহ পূজা অৰ্পণ কৰিব।
Verse 46
नाममंत्राननेकांश्च पाठयामास वै तदा । उवाच सुप्रसन्नात्मा चण्डिका च शिवस्तथा
তেতিয়া তেওঁ বহু প্ৰকাৰ নাম-মন্ত্ৰ পাঠ কৰিলে। সেই সময়ত পৰম প্ৰসন্নচিত্তা চণ্ডিকা ক’লে, আৰু তদ্ৰূপ ভগৱান শিৱেও ক’লে।
Verse 47
मदर्पितं च यत्किंचिद्धनधान्यादिकन्तथा । तत्सर्वं च त्वया ग्राह्यं न दोषाय भविष्यति
মোৰ উদ্দেশ্যে অৰ্পিত ধন, ধান্য আদি যি কিছুমান আছে—সেই সকলো তুমি নিঃসংকোচে গ্ৰহণ কৰা; ই তোমাৰ দোষ (পাপ) নহ’ব।
Verse 48
मम कृत्ये भवान्मुख्यो देवीकृत्ये विशेषतः । घृततैलादिकं सर्वं त्वया ग्राह्यं मदर्पितम्
মোৰ কাৰ্যত তুমি মুখ্য—বিশেষকৈ দেৱীৰ কাৰ্যত। মোৰ নামে অৰ্পিত ঘিউ, তেল আদি সকলো তুমি গ্ৰহণ কৰা।
Verse 49
प्राजापत्यं भवेद्यर्हिं तर्ह्येको हि भवान्भवेत् । तदा पूजा च सम्पूर्णान्यथा सर्वा च निष्फला
যেতিয়া প্ৰাজাপত্য ভাব উদয় হয়, তেতিয়া তুমি একান্তত থাকি সংযম ধাৰণ কৰা। তেতিয়াহে পূজা সম্পূৰ্ণ হয়; নচেৎ সকলো পূজা নিষ্ফল হয়।
Verse 50
तिलकं वर्तुलं कार्यं स्नानं कार्यं सदा त्वया । शिवसन्ध्या च कर्तव्या गायत्री च तदीयिका
তুমি সদায় বৃত্তাকাৰ তিলক লোৱা আৰু নিত্য স্নান কৰি শুচি থাকা। শিৱসন্ধ্যা অৱশ্য কৰিবা, আৰু শিৱগায়ত্ৰী জপ কৰিবা।
Verse 51
मत्सेवां प्रथमं कृत्वा कार्यमन्यत्कुलोचितम् । एवं कृतेऽखिले भद्रं दोषाः क्षान्ता मया तव
প্ৰথমে মোৰ সেৱা-আৰাধনা কৰা, তাৰ পাছত তোমাৰ কুলানুগত অন্য কৰ্তব্য কৰা। এই ক্ৰমে কৰিলে, হে ভদ্ৰ, তোমাৰ সকলো দোষ মই ক্ষমা কৰোঁ।
Verse 52
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तस्य पुत्राश्च चत्वारो बटुकास्तदा । अभिषिक्ताश्चतुर्दिक्षु शिवेन परमात्मना
সূত ক’লে—এইদৰে কৈ, তেতিয়া বটুকৰূপী তেওঁৰ চাৰিজন পুত্ৰক পৰমাত্মা শিৱে চাৰিও দিশত অভিষেক কৰি দীক্ষা দিলে।
Verse 53
चण्डी चैवात्मनिकटे पुत्रं स्थाप्य सुदर्शनम् । तत्पुत्रान्प्रेरयामास वरान्दत्त्वा ह्यनेकशः
চণ্ডীয়ে নিজৰ কাষতে পুত্ৰ সুদৰ্শনক ৰাখি, তেওঁৰ পুত্ৰসকলক আগবাঢ়িবলৈ প্ৰেৰণা দিলে আৰু বাৰে বাৰে বহু বৰ দান কৰিলে।
Verse 54
देव्युवाच । उभयोर्युवयोर्मध्ये वटुको यो भवेन्मम । तस्य स्याद्विजयो नित्यं नात्र कार्या विचारणा
দেৱী ক’লে—তোমালোক দুজনৰ মাজত যিজন মোৰ বটুক (সেৱক-শিশু) হ’ব, তাৰ নিত্য বিজয় হ’ব; ইয়াত আৰু বিচাৰ নকৰিবা।
Verse 55
भवांश्च पूजितो येन तेनैवाहं प्रपूजिता । कर्तव्यं हि भवद्भिश्च स्वीयं कर्म सदा सुत
যিজনে তোমালোকক পূজা কৰিলে, সি সেই একে কৰ্মেৰে মোকো পূজা কৰিলে। সেয়ে, হে পুত্ৰ, তোমালোকেও সদায় নিজৰ কৰ্তব্য-কর্ম পালন কৰা।
Verse 56
सूत उवाच । एवं तस्मै वरान्दत्तास्सपुत्राय महात्मने । सुदर्शनाय कृपया शिवाभ्यां जगतां कृते
সূত ক’লে—এইদৰে জগতৰ মঙ্গলৰ বাবে কৃপাবশত শিৱ আৰু শিৱা (পাৰ্বতী)য়ে মহাত্মা সুদৰ্শনক পুত্ৰসহ বৰ দান কৰিলে।
Verse 57
तथेति नियमश्चासीत्तस्य राज्ञो महामुने । प्राजापत्यं कृतं नित्यं शिवपूजाविधानत
“তথাস্তु”—হে মহামুনি, এইদৰে সেই ৰজাৰ নিয়ম দৃঢ়ভাৱে স্থাপিত হ’ল। শিৱপূজাৰ বিধান অনুসৰি তেওঁ নিত্য ব্ৰতৰূপে প্ৰাজাপত্য অনুষ্ঠান পালন কৰিছিল।
Verse 58
शिवयोः कृपया सर्वे विस्तारं बहुधा गताः । तेषां च प्रथमा पूजा महापूजा महात्मनः
শিৱ আৰু দেৱী গৌৰীৰ কৃপা-কৰুণাৰে এই সকলো পৱিত্ৰ প্ৰকাশ নানা ধৰণে বিস্তাৰিত হ’ল। সিহঁতৰ মাজত মহাত্মা প্ৰভুৰ মহাপূজাই প্ৰথম আৰু শ্ৰেষ্ঠ পূজা।
Verse 59
तेन यावत्कृता नैव पूजा वै शंकरस्य च । तावत्पूजा न कर्त्तव्या कृता चेन्न शुभापि सा
সেয়ে, যেতিয়ালৈকে সেই বিধিৰে শংকৰৰ পূজা সম্পন্ন নহয়, তেতিয়ালৈকে আন কোনো পূজা কৰা উচিত নহয়; কৰিলেও সেয়া শুভ নহয়।
Verse 60
शुभं वाप्यशुभं वापि बटुकं न परित्यजेत् । प्राजापत्ये च भोज्ये वै वटुरेको विशिष्यते
শুভ হওক বা অশুভ, বটুক (যুৱ ব্ৰহ্মচাৰী)ক কেতিয়াও ত্যাগ কৰা উচিত নহয়। প্ৰাজাপত্য বিধিৰ ভোজত এক বটুকেই বিশেষভাবে শ্ৰেষ্ঠ গণ্য।
Verse 61
शिवयोश्च तथा कार्ये विशेषोऽत्र प्रदृश्यते । तदेव शृणु सुप्राज्ञ यथाहं वच्मि तेऽनघ
শিৱকাৰ্যতোও ইয়াত এটা বিশেষ নীতি স্পষ্ট দেখা যায়। সেয়ে, হে অতি প্ৰাজ্ঞ আৰু নিৰ্দোষ, মই যেনেকৈ কওঁ তেনেকৈয়ে সেয়া শুনা।
Verse 62
तस्यैव नगरे राज्ञो भद्रस्य नित्यभोजने । प्राजापत्यस्य नियमे ह्यन्धकेशसमीपतः
সেই নগৰতে, অন্ধকেশৰ ওচৰত, ৰজা ভদ্ৰৰ নিত্য পৱিত্ৰ ভোজন-দান প্ৰাজাপত্য নিয়ম অনুসাৰে সম্পন্ন হৈছিল।
Verse 63
यज्जातमद्भुतं वृत्तं शिवानुग्रहकारणात् । श्रूयतां तच्च सुप्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम्
শিৱৰ অনুগ্ৰহ-কাৰণত যি অদ্ভুত ঘটনা ঘটিল, তাক প্ৰীতিভক্তিৰে শুনা। মই যেনেকৈ শুনিছোঁ, তেনেকৈয়ে ক’ম।
Verse 64
ध्वज एकश्च तद्राज्ञे दत्तस्तुष्टेन शंभुना । प्रोक्तश्च कृपया राजा देवदेवेन तेन सः
তুষ্ট শম্ভুৱে সেই ৰজাক এটা পৱিত্ৰ ধ্বজ দান কৰিলে; আৰু দেৱদেৱ মহাদেৱে কৰুণাৰে ৰজাক কৃপাময় বাক্যও ক’লে।
Verse 65
प्रातश्च वर्ध्यतां राजन्ध्वजो रात्रौ पतिष्यति । मम त्वेवं च सम्पूर्णे प्राजापत्ये तथा पुनः
হে ৰজন, প্ৰাতে ধ্বজ উচাই দিয়া হওক; ৰাতি হলে সি পতিত হ’ব। মোৰ প্ৰাজাপত্য কৰ্ম সম্পূৰ্ণ হলে, পুনৰো এইদৰে হ’ব।
Verse 66
अन्यथायं ध्वजो मे हि रात्रावपि स्थिरो भवेत् । इत्युक्त्वान्तर्हितश्शंभू राज्ञे तुष्टः कृपानिधिः
নচেৎ মোৰ এই ধ্বজ ৰাতিতোও স্থিৰ থাকিলেহেঁতেন। এইদৰে কৈ কৃপানিধি শম্ভু ৰজাত তুষ্ট হৈ অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 68
स्वयं प्रातर्विवर्दे्धेत ध्वजः सायं पतेदिति । यदि कार्यं च सम्पूर्णं जातं चैव भवेदिह
যদি ধ্বজ নিজে প্ৰাতে উঠি বৃদ্ধি পায় আৰু সন্ধিয়াত পতিত হয়, তেন্তে জানিবা যে ইয়াৰ কাৰ্য নিশ্চয়েই সম্পূৰ্ণ হৈছে।
Verse 69
एकस्मिन्समये चात्र बटोः कार्यं पुरा ह्यभूत् । ध्वजः स पतितो वै हि ब्रह्मभोजं विनापि हि
এটা সময়ত ইয়াত এজন বটুক (ব্ৰহ্মচাৰী) সম্পৰ্কে এটা প্ৰসঙ্গ ঘটিল। সঁচাকৈ ধ্বজ পতিত হ’ল—ব্ৰাহ্মণভোজ অৱহেলা নকৰিলেও।
Verse 70
दृष्ट्वा तच्च तदा तत्र पृष्टा राज्ञा च पण्डिताः । भुञ्जते ब्राह्मणा ह्यत्र नोत्थितो वै ध्वजस्त्विति
সেই অৱস্থা দেখি ৰজাই তাত পণ্ডিতসকলক সুধিলে। তেওঁলোকে ক’লে—“ইয়াত ব্ৰাহ্মণসকলে ভোজন কৰিছে, কিন্তু ধ্বজ এতিয়াও উঠোৱা হোৱা নাই।”
Verse 71
कथं च पतितः सोऽत्र ब्राह्मणा ब्रूत सत्यतः । ते पृष्टाश्च तदा प्रोचुर्ब्राह्मणाः पण्डितोत्तमाः
“সেয়া ইয়াত এই অৱস্থালৈ কেনেকৈ পতিত হ’ল? হে ব্ৰাহ্মণসকল, সত্য কোৱা।” এইদৰে সোধা হোৱাত তেতিয়া সেই পণ্ডিতোত্তম ব্ৰাহ্মণসকলে উত্তৰ দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 72
ब्रह्मभोजे महाराज वटुको भोजितः पुरा । चण्डीपुत्रश्शिवस्तुष्टस्तस्माच्च पतितो ध्वजः
হে মহাৰাজ, পূৰ্বে ব্ৰহ্মভোজৰ পবিত্ৰ উপলক্ষে এজন বটুক ব্ৰহ্মচাৰীক বিধিপূৰ্বক ভোজন কৰোৱা হৈছিল। চণ্ডীপুত্ৰৰূপে শিৱ তাত প্ৰসন্ন হ’ল; সেই কাৰণেই ধ্বজ পতিত হ’ল।
Verse 73
तच्छ्रुत्वा नृपतिस्सोऽथ जनाश्चान्ये ऽपि सर्वशः । अभवन्विस्मितास्तत्र प्रशंसां चक्रिरे ततः
এই কথা শুনি ৰজা আৰু আন সকলো লোক অতিশয় বিস্মিত হ’ল। তাৰ পাছত সেই ঠাইতেই তেওঁলোকে প্ৰশংসাৰ বাক্য ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 74
एवं च महिमा तेषां वर्द्धितः शङ्करेण हि । तस्माच्च वटुकाः श्रेष्ठाः पुरा विद्भिः प्रकीर्तिताः
এইদৰে শংকৰে নিশ্চয় তেওঁলোকৰ মহিমা বৃদ্ধি কৰিলে। সেয়ে প্ৰাচীন কালত বিদ্বানসকলে বটুকসকলক শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰখ্যাত কৰিলে।
Verse 75
शिवपूजा तु तैः पूर्वमुत्तार्य्या नान्यथा पुनः । अन्येषां नाधिकारोऽस्ति शिवस्य वचनादिह
কিন্তু শিৱপূজা প্ৰথমে তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন হ’ব লাগিব, অন্যথা নহয়। ইয়াত আনৰ অধিকাৰ নাই—এইটো শিৱৰ বচন।
Verse 76
उत्तारणं च कार्य्यं वै पूजा पूर्णा भवत्विति । एतावदेव तेषां तु शृणु नान्यत्तथैव च
তাৰ পাছত ‘উত্তাৰণ’ নিশ্চয় কৰিব লাগে, যাতে পূজা সম্পূৰ্ণ হয়। তেওঁলোকৰ বাবে ইমানেই বিধান—শুনা; তেনেদৰে আন একো নাই।
Verse 77
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं च मुनीश्वराः । यच्छ्रुत्वा शिवपूजायाः फलं प्राप्नोति वै नरः
হে মুনীশ্বৰসকল, তোমালোকে যি সুধিছিলা সেয়া সকলো মই ব্যাখ্যা কৰিলোঁ। এই কথা শুনিলে মানুহে নিশ্চয় শিৱপূজাৰ ফল লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter presents the Andhaka episode within a liṅga-māhātmya frame: Andhaka emerges from a garta, subjugates the three worlds, the devas petition Śiva, and Śiva intervenes with his gaṇas, culminating in Andhaka being pierced by Śiva’s śūla—an argument for Śiva’s ultimate sovereignty and protective function.
The garta signifies a liminal zone of chaos and unchecked power; emergence from it marks disorder entering the manifest world. Śiva’s śūla functions as the instrument of divine discrimination and restraint—piercing not merely a body but the principle of adharmic domination—while the liṅga-māhātmya frame encodes how sacred form becomes a stable access-point to transcendent Śiva.
Śiva is highlighted primarily as Parameśvara, duṣṭa-haṃtā (slayer of the wicked), and satāṃ gatiḥ (refuge/goal of the virtuous), arriving with his gaṇas and wielding the śūla. The chapter’s emphasis is on Śiva’s protective and martial sovereignty rather than a distinct iconographic form of Gaurī.