आवरणपूजावर्णनम् (Āvaraṇa-pūjā-varṇanam) — Description of Enclosure/Layered Worship
এই অধ্যায়ত ঈশ্বৰে মহাদেৱীক পঞ্চাৱৰণ-পূজাৰ প্ৰযুক্তিগত বিধি ক্ৰমে উপদেশ দিয়ে। সাধকে প্ৰথমে গন্ধ আদি উপচাৰে হেৰম্ব আৰু ষণ্মুখৰ পূজা কৰিব লাগে। তাৰ পাছত মণ্ডলত দিশানুসাৰে পঞ্চব্ৰহ্ম (ঈশানাদি) ক বৃত্তাকাৰ ক্ৰমত স্থাপন কৰি পূজা, আৰু আগ্নেয়, ঈশান, নৈঋত, বায়ু আদি কোণত ষড়ঙ্গৰ পূজা নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে; মধ্যভাগত নেত্ৰ আৰু অস্ত্ৰ আদি ৰক্ষাকাৰী-শক্তিদায়ক অঙ্গৰ উল্লেখ আছে। দ্বিতীয় আৱৰণত চক্ৰৱৰ্তিন নামে অন্য দেৱগণ, পূৰ্বদ্বাৰ-মধ্যস্থ বৃষেশান, আৰু দ্বাৰস্থান অনুসাৰে নন্দী, মহাকাল, ভৃঙ্গীশ আদি শৈৱ গণৰ বিন্যাস বৰ্ণিত। সমগ্ৰ অধ্যায়ে দিশাবদ্ধ, স্তৰবদ্ধ পূজামণ্ডলৰ নক্সা প্ৰদান কৰে।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अत्रास्ति च महादेवि खल्वावरणपंचकम् । पंचावरणपूजान्तु प्रारभेत यथाक्रमम्
ঈশ্বৰে ক’লে—হে মহাদেৱী, ইয়াত নিশ্চয় পঞ্চ আৱৰণৰ ব্যৱস্থা আছে। সেয়ে পঞ্চাৱৰণ পূজা যথাক্ৰমে আৰম্ভ কৰা উচিত।
Verse 2
प्रथमम्पूजितौ यत्र तत्रैव क्रमशस्सुधीः । गन्धाद्यैरर्चयेत्पूर्वं देवौ हेरंबषण्मुखौ
য’ত প্ৰথমে পূজা কৰিব লাগে, তাতেই বুদ্ধিমান ভক্তে ক্ৰমে গন্ধ আদি অৰ্পণ কৰি, প্ৰথমে দুজন দেৱ—হেৰম্ব (গণেশ) আৰু ষণ্মুখ (কাৰ্ত্তিকেয়)—ক অর্চনা কৰিব।
Verse 3
पंच ब्रह्माणि परितो वृत्ते सम्पूजयेत्क्रमात् । ईशानदेशे पूर्वे च दक्षिणे चोत्तरे तथा
বৃত্তাকাৰে চাৰিওফালে পঞ্চ ব্ৰহ্ম-তত্ত্বক ক্ৰমে সম্পূজা কৰিব—ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত, লগতে পূৰ্ব, দক্ষিণ আৰু উত্তৰ দিশতো।
Verse 4
पश्चिमे च ततस्तस्मिन्षडंगानि समर्चयेत । आग्नेये च तथैशाने नैरृते वायुदेशके
তাৰ পাছত পশ্চিম দিশত তাত ষড়ঙ্গসমূহক বিধিপূৰ্বক অর্চনা কৰিব। তদ্ৰূপ আগ্নেয়, ঈশান, নৈঋত্য আৰু বায়ু দিশতো নিজ নিজ স্থানত সেইদৰে পূজা কৰিব।
Verse 5
मध्ये नेत्रन्तद्वदस्त्रम्पूर्वादिपरितः क्रमात् । प्रथमावरणम्प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु
মধ্যভাগত দিব্য নেত্ৰ স্থাপন কৰা; আৰু পূৰ্ব দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে চাৰিওফালে অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ বিন্যাস কৰা। এইদৰে প্ৰথম আৱৰণ কোৱা হ’ল; এতিয়া দ্বিতীয় আৱৰণ শুনা।
Verse 6
अनन्तम्पूर्वदिक्पत्रे सूक्ष्मन्दक्षिणतस्तथा । शिवोत्तमं पश्चिमत एकनेत्रन्तथोत्तरे
পূৰ্বদিশামুখী পাতে অনন্ত, দক্ষিণফালে সূক্ষ্ম। পশ্চিমফালে শিৱোত্তম, আৰু উত্তৰফালে তদ্ৰূপ একনেত্ৰ।
Verse 7
एकरुद्रन्तथैशाने त्रिमूर्तिं वह्निदिग्दले । श्रीकण्ठं नैरृते वायौ शिखण्डीशं समर्चयेत्
ঈশান দিশাত একৰুদ্ৰক, অগ্নিদিশাৰ দলে ত্ৰিমূৰ্তিক, নৈঋত্যত শ্ৰীকণ্ঠক আৰু বায়ুদিশাত শিখণ্ডীশক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 8
द्वितीयावरणे चैव पूज्यास्ते चक्रवर्तिनः । पूर्वद्वारस्य मध्ये तु वृषेशानम्प्रपूजयेत्
দ্বিতীয় আৱৰণত সেই চক্ৰৱৰ্তীসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰা উচিত। আৰু পূৰ্বদ্বাৰৰ মধ্যভাগত ধৰ্মবৃষভাধিপতি বৃষেশান (শিৱ)ক সম্পূজা কৰিব।
Verse 9
तद्दक्षिणे नन्दिनञ्च महाकालन्तदुत्तरे । भृंगीशन्दक्षिणद्वारपश्चिमे सम्प्रपूजयेत्
তাৰ দক্ষিণফালে নন্দীক পূজা কৰিব, আৰু তাৰ উত্তৰত মহাকালক। লগতে দক্ষিণদ্বাৰৰ পশ্চিম ভাগত ভৃঙ্গীশক বিধিপূৰ্বক সম্পূজা কৰিব।
Verse 10
तत्पूर्वकोष्ठे गन्धाद्यैस्सम्प्रपूज्य विनायकम् । पश्चिमोत्तरकोष्ठे च वृषभन्दक्षिणे गुहम्
পূব কোঠাত গন্ধ আদি উপচাৰে বিধিপূৰ্বক বিনায়কক পূজা কৰিব লাগে। উত্তৰ-পশ্চিম কোঠাত বৃষভ (নন্দী)ক আৰু দক্ষিণ কোঠাত গুহ (স্কন্দ/কাৰ্ত্তিকেয়)ক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 11
उत्तरद्वारपूर्वे तु प्रदक्षिणविधानतः । नामाष्टकविधानेन पूजयेदुच्यते हि तत्
উত্তৰ দুৱাৰৰ পূবফালে, প্ৰদক্ষিণা-বিধান অনুসাৰে, নামাষ্টক-বিধিৰে (শিৱক) পূজা কৰিব লাগে—এনেদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 12
भवं शर्वं तथेशानं रुद्रम्पशुपतिम्पुनः । उग्रम्भीमम्महादेवन्तृतीयावरणन्त्विदम्
‘ভৱ’, ‘শৰ্ব’ আৰু ‘ঈশান’, ‘ৰুদ্ৰ’ আৰু পুনৰ ‘পশুপতি’; ‘উগ্ৰ’, ‘ভীম’ আৰু ‘মহাদেৱ’—এইটো পূজাৰ তৃতীয় আৱৰণ।
Verse 13
यो वेदादौ स्वर इति समावाह्य महेश्वरम् । पूजयेत्पूर्वदिग्भागे कमले कर्णिकोपरि
যি জনে বেদৰ আদিতে ‘স্বর’ নামৰ পবিত্ৰ ধ্বনিৰে মহেশ্বৰক আৱাহন কৰে, সি পূব দিশৰ ভাগত পদ্মৰ কৰ্ণিকাৰ ওপৰত (তাঁক) পূজা কৰিব লাগে।
Verse 14
ईश्वरम्पूर्वदिक्पत्रे विश्वेशन्दक्षिणे ततः । सौम्ये तु परमेशानं सर्वेशम्प श्चिमे यजेत्
পূৰ্ব দিশাৰ পাতে ঈশ্বৰক পূজা কৰা; তাৰ পিছত দক্ষিণত বিশ্বেশক; উত্তৰত পৰমেশানক আৰু পশ্চিমত সৰ্বেশক বিধিমতে অৰ্চনা কৰা।
Verse 15
दक्षिणे तु यजेद्रुद्रमावोराजानमित्यृचा । आवाह्य गन्धपुष्पाद्यैः कर्णिकायान्दलेषु च
দক্ষিণ দিশত ‘আৱো ৰাজানম্’ৰে আৰম্ভ হোৱা ঋচাৰে ৰুদ্ৰৰ পূজা কৰিব। তাত তেওঁক আৱাহন কৰি গন্ধ, পুষ্প আদি কৰ্ণিকা আৰু দলসমূহত অৰ্পণ কৰিব।
Verse 16
शिवः पूर्वे दक्षिणतो हर उत्तरतो मृडः । भवः पश्चिमदिक्पत्रे पूज्या एते यथाक्रमम्
পূবত শিৱ, দক্ষিণত হৰ, উত্তৰত মৃড়; আৰু পশ্চিম দিশমুখী পাত্ৰ/পত্ৰত ভব—এতিয়াই ক্ৰম অনুসাৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 17
उत्तरे विष्णुमावाह्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । प्रतद्विष्णुरिति प्रोच्य कर्णिकायान्दलेषु च
উত্তৰ দিশত বিষ্ণুক আৱাহন কৰি গন্ধ, পুষ্প আদি দ্বাৰা পূজা কৰিব। পূজা কৰোঁতে ‘এয়াই বিষ্ণু’ বুলি কৈ কৰ্ণিকা আৰু দলসমূহত সেই ভাৱ স্থাপন কৰিব।
Verse 18
वासुदेवम्पूर्वभागे दक्षिणे चानिरुद्धकम् । सौम्ये संकर्षणञ्चैव प्रद्युम्नम्पश्चिमे यजेत्
পূব দিশত বাসুদেৱক, দক্ষিণত অনিৰুদ্ধক, উত্তৰত সংকর্ষণক আৰু পশ্চিমত প্ৰদ্যুম্নক বিধিমতে পূজা কৰিব।
Verse 19
ब्रह्माणम्पश्चिमे पद्मे समावाह्य समर्चयेत् । हिरण्यगर्भः समवर्तत इति मंत्रेण मंत्रवित्
মন্ত্ৰবিদ সাধকে পশ্চিমৰ পদ্মপীঠত ব্ৰহ্মাক আৱাহন কৰি বিধিমতে পূজা কৰিব আৰু ‘হিৰণ্যগৰ্ভঃ সমৱৰ্তত’ মন্ত্ৰে অর্চনা কৰিব।
Verse 20
हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजन्दक्षिणे ततः । उत्तरे पुष्करञ्चैव कालम्पश्चिमतो यजेत्
পূৰ্ব দিশত হিৰণ্যগৰ্ভক পূজা কৰিব, তাৰ পিছত দক্ষিণত বিরাজক। উত্তৰত পুষ্কৰক আৰু পশ্চিমত কালক বিধিপূৰ্বক অর্চনা কৰিব।
Verse 21
सर्वोर्द्ध्वपंक्तौ पूर्वादिप्रदक्षिणविधानतः । तत्तत्स्थानेषु संपूज्य लोकपालाननुक्रमात्
তাৰ পিছত সমগ্ৰ ওপৰৰ শাৰীত—পূৰ্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিধিপূৰ্বক প্ৰদক্ষিণ-ক্রমে—নিজ নিজ স্থানত লোকপালসকলক অনুক্ৰমে সম্যক্ পূজা কৰিব।
Verse 22
रान्तंपान्तं तथा ज्ञान्तं लान्तं लान्तमपूर्वकम् । षान्तं सान्तञ्च वेदाद्यं श्रीबीजञ्च दशक्रमात्
দশক্রমে—‘ৰান্ত’, ‘পান্ত’ আৰু ‘জ্ঞান্ত’; তাৰ পিছত ‘লান্ত’, আৰু বিশেষভাৱে পুনৰ ‘লান্ত’; ‘ষান্ত’ আৰু ‘সান্ত’; লগতে বেদাদি (ॐ) আৰু ‘শ্ৰী’ বীজ—এইদৰে ক্ৰমে গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 23
बीजानि लोकपालानामेतैरेतान्समर्चयेत् । नैरृते चोत्तरे तद्वदीशानस्य च दक्षिणे
এই মন্ত্ৰ-বীজসমূহে দিশাৰ ৰক্ষক লোকপালসকলক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব লাগে। নৈঋত্য দিশত, উত্তৰ দিশত আৰু ঈশানৰ দক্ষিণতো তদ্ৰূপভাৱে পূজা সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 24
ब्रह्म विष्णू च विधिना पूजयेदुपचारकैः । बाह्यरेखासु देवेशम्पञ्चमावरणे यजेत्
বিধি অনুসাৰে উপচাৰসহ ব্ৰহ্মা আৰু বিষ্ণুৰ পূজা কৰিব লাগে। মণ্ডলৰ বাহ্য ৰেখাসমূহত, পঞ্চম আৱৰণত দেৱেশ শিৱৰ যজন কৰিব লাগে।
Verse 25
श्रीमत्त्रिशूलमीशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे । परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत्
ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশত শ্ৰীমৎ ত্ৰিশূলৰ পূজা কৰিব; মাহেন্দ্ৰ (পূৰ্ব) দিশত বজ্ৰৰ। অগ্নি-কোণ (দক্ষিণ-পূৰ্ব)ত পৰশুৰ, আৰু যাম্য (দক্ষিণ) দিশত সায়ক (বাণ)-ৰ অর্চনা কৰিব।
Verse 26
नैरृते तु यजेत्खड्गम्पाशं वरुणगोचरे । अंकुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत्
নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশত খড়্গৰ পূজা কৰিব; বৰুণৰ ক্ষেত্ৰ (পশ্চিম) দিশত পাশৰ। মাৰুত (বায়ু) দিশত অঙ্কুশৰ, আৰু উত্তৰ দিশত পিনাক (শিৱধনু)-ৰ পূজা কৰিব।
Verse 27
पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् । यथाविधि विधानज्ञश्शिवप्रीत्यर्थमेव च
পশ্চিমমুখী হৈ ৰৌদ্ৰ ৰূপ ক্ষেত্ৰপালক যথাবিধি পূজা কৰিব; বিধান-জ্ঞ সাধকে এই সকলো কেৱল শিৱপ্ৰীতিৰ বাবে সম্পাদন কৰিব।
Verse 28
कृताञ्जलिपुटास्सर्वे चिन्त्याः स्मितमुखाम्बुजाः । सादरं प्रेक्षमाणाश्च देवं देवीञ्च सर्वदा
তেওঁলোক সকলোৱে কৰজোৰে অঞ্জলি ধৰি শ্ৰদ্ধাৰে স্থিত, অন্তৰ্মনত ধ্যানত লীন, হাঁহিৰে উজ্জ্বল পদ্মমুখ আছিল। ভক্তিভাৱে তেওঁলোকে সদায় দেৱ আৰু দেৱীক একাগ্ৰ দৃষ্টিৰে চাই থাকিছিল।
Verse 29
इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वा विक्षेपशान्तये । पुनरभ्यर्च्य देवेशम्प्रणवं च शिवं वदेत्
এইদৰে মনৰ বিক্ষেপ শান্ত কৰিবলৈ আৱৰণ-পূজা সম্পন্ন কৰি, পুনৰায় দেৱেশ্বৰক আৰাধনা কৰিব; তাৰপিছত প্ৰণৱ ‘ওঁ’ আৰু পবিত্ৰ নাম ‘শিৱ’ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 30
एवमभ्यर्च्य विधिवद्गन्धाद्यैरुपचारकैः । उपचर्य्य ततो दद्यान्नैवेद्यं विधिसाधितम्
এইদৰে গন্ধ আদি উপচাৰে বিধিমতে (শিৱক) অর্চনা কৰি, সেবোপচাৰ সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত বিধি অনুসাৰে প্ৰস্তুত নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিব।
Verse 31
पुनराचमनीयं च दद्यादर्घ्यं यथा पुरा । ततो निवेद्य पानीयन्ताम्बूलं चोपदेशतः
তাৰ পাছত আগৰ দৰে পুনৰ আচমনীয় জল দিব আৰু অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিব। তাৰ পিছত উপদেশ অনুসাৰে পানীয় জল আৰু তাম্বূলো নিবেদন কৰিব।
Verse 32
नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत् । ध्यात्वा देवं च देवीञ्च मनुमष्टोत्तरं जपेत्
নীৰাজন (আৰতি) আদি কৰি পূজাৰ অৱশিষ্ট অংশ সমাপ্ত কৰিব। তাৰ পাছত দেৱ (শিৱ) আৰু দেৱীৰ ধ্যান কৰি মন্ত্ৰ ১০৮ বাৰ জপ কৰিব।
Verse 33
तत उत्थाय रचितपुष्पाञ्जलिपुटः स्थितः । जपेद्ध्यात्वा महादेवं यो देवानामिति क्रमात्
তাৰ পিছত উঠি ফুলৰ অঞ্জলি জোৰা হাতে থিয় হৈ, মহাদেৱক ধ্যান কৰি, ক্ৰম অনুসাৰে “যো দেবানাম্…”ৰে আৰম্ভ হোৱা মন্ত্ৰ জপ কৰিব।
Verse 34
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्त इत्यंतम्परमेश्वरि । पुष्पाञ्जलिन्ततो दत्त्वा त्रिः प्रदक्षिणमाचरेत्
হে পৰমেশ্বৰি! বেদৰ আদিত ঘোষিত সেই পৰম পবিত্ৰ স্বৰক চিন্তা কৰিব; তাৰ পিছত ফুলৰ অঞ্জলি দান কৰি তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰিব।
Verse 35
साष्टांगम्प्रणमेत्तं स भक्त्या परमयान्वितः । पुनः प्रदक्षिणां कृत्वा प्रणमेत्पुनरेकधा
সেই ভক্তে পৰম ভক্তিৰে যুক্ত হৈ তাঁক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিব। তাৰ পিছত পুনৰ প্ৰদক্ষিণা কৰি একেবাৰ আকৌ ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিব।
Verse 36
स्थित्वासने समभ्यर्च्य देवं नामाष्टकेन च । साधु वासाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया
যথাযথ আসনত বহি নামাষ্টকৰে দেৱক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰিব। মোৰ দ্বাৰা যি যি কৰ্ম—সাধু বা অসাধু—আচৰিত হৈছে, সেয়া (সকলো) তেওঁৰ চৰণত নিবেদন হওক।
Verse 37
तत्सर्वं भगवञ्छम्भो भवदाराधनम्परम् । इति शंखोदकेनैव सपुष्पेण समर्पयेत्
“হে ভগৱান শম্ভু! এই সকলো তোমাৰ আৰাধনাৰ বাবে পৰম নিবেদন।” এইদৰে কৈ শঙ্খজল আৰু পুষ্পসহ সমৰ্পণ কৰিব।
Verse 38
पूज्यं पुनस्समभ्यर्च्य सार्थं नामाष्टकं जपेत् । तदेव शृणु देवेशि संब्रुवे तव भक्तितः
পূজ্য প্ৰভুক পুনৰ বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি অৰ্থসহ নামাষ্টক জপ কৰিব। হে দেৱেশী! সেইটোৱে শুনা; তোমাৰ প্ৰতি ভক্তিৰে মই তাক কওঁ।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter presents a theological-ritual argument by procedure: Śiva teaches that correct worship is inherently hierarchical and spatial—divine powers are approached through ordered layers (āvaraṇas), where precedence and direction encode doctrinal relationships.
The rahasya lies in ritual topology: concentric enclosures symbolize graded access to the divine, while directional placements externalize an inner yogic map. Elements like netra and astra function as protective/empowering principles, indicating that pūjā is simultaneously invocation and safeguarding of sacred space and consciousness.
Śiva appears as Īśvara—the authoritative revealer of ritual order—while Śaiva manifestations and attendants are highlighted through named forms/powers (e.g., Vṛṣeśāna at the eastern gate, plus Nandin and Mahākāla). The focus is less on Gaurī’s forms and more on Śaiva mandalic personnel within enclosure worship.