प्रणवमहिमा — The Greatness of the Praṇava (Om) as Śiva
এই অধ্যায়ত দেবীৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত ঈশ্বৰ (শিৱ) সোজাকৈ তত্ত্বোপদেশ দিয়ে। প্ৰণৱ ‘ওঁ’ একাক্ষৰ-মন্ত্ৰ, শিৱস্বৰূপেই—ত্রিগুণাতীত, সৰ্বজ্ঞ আৰু জগতৰ কাৰণ—বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। প্ৰণৱ-জ্ঞানক জ্ঞানৰ সাৰ আৰু সকলো বিদ্যাৰ বীজ বুলি কৈ, বটবীজৰ উপমাৰে অতি সূক্ষ্ম ধ্বনি-তত্ত্বত বৃহৎ অৰ্থ আৰু বিশ্বশক্তি নিহিত থকাৰ কথা বুজোৱা হৈছে। বাচক-বাচ্যৰ প্ৰায় অভেদ দেখুওৱা—প্ৰণৱ কেৱল শিৱৰ প্ৰতীক নহয়, শিৱতত্ত্বত অংশীদাৰ। প্ৰণৱক সকলো মন্ত্ৰৰ শিৰোমণি আৰু মুক্তিৰ উপায় বুলি কৈ, কাশীত শিৱে জীৱসকলক এই তাৰক সাধন দান কৰে বুলি উল্লেখ আছে।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्
ঈশ্বৰে ক’লে—হে দেবি, শুনা; তুমি মোক যি বিষয়ে সুধিছা, সেয়া মই ক’ম। সেই উপদেশ কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰে জীৱ সাক্ষাৎ শিৱ হয়।
Verse 2
प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् । बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्
প্ৰণৱ (ওঁ) ৰ অৰ্থৰ সাক্ষাৎ পৰিজ্ঞানেই মোৰ স্বৰূপ-জ্ঞান। সেই ‘প্ৰণৱ’ নামৰ মন্ত্ৰই সকলো বিদ্যাৰ বীজ।
Verse 3
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् । वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः
সেই পৰম তত্ত্বক অতি সূক্ষ্ম কিন্তু মহাৰ্থবহ—বটবীজৰ দৰে—বুলি জানিবা। সেয়াই বেদৰ আদিও, বেদসাৰো; আৰু বিশেষকৈ সেয়া মোৰেই স্বৰূপ।
Verse 4
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः
মই দেৱ, ত্ৰিগুণাতীত, সৰ্বজ্ঞ আৰু সৰ্বকৰ্তা প্ৰভু। ‘ওঁ’ এই একাক্ষৰ মন্ত্ৰত স্থিত হৈ মই সৰ্বব্যাপী শিৱ।
Verse 5
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते
যি কোনো তত্ত্ব বিদ্যমান, গুণৰ প্ৰাধান্যযোগে—সমষ্টি হওক বা ব্যষ্টি—সকলোকে প্ৰণৱ ‘ওঁ’ৰ অৰ্থ বুলিয়েই জ্ঞানীয়ে ঘোষণা কৰে।
Verse 6
सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् । तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः
সেয়েহে এই এক অবিনশ্বৰ অক্ষৰ—স্বয়ং ব্ৰহ্ম—সৰ্বাৰ্থসাধক। সেই ‘ওঁ’ দ্বাৰাই আদিতে শিৱে সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰি বিধিবদ্ধ কৰে।
Verse 7
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः
এই প্ৰণৱ (ওঁ)েই শিৱ, আৰু প্ৰণৱকো শিৱ বুলিয়েই স্মৰণ কৰা হয়; কিয়নো বাচ্য-বাচকৰ ভেদ সম্পূৰ্ণ নহয়।
Verse 8
तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः
সেয়েহে ব্রহ্মৰ্ষিসকলে মোক একাক্ষৰ দেৱ ৰূপে জানে। বাচ্য-বাচকৰ ঐক্য বুজি জ্ঞানীসকলে সেই একত্ব চিনে।
Verse 9
अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् । निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्
সেয়ে প্ৰণৱ ‘ওঁ’-কেই সৰ্বকাৰণ বুলি জানিবা। নিৰ্বিকাৰ মুমুক্ষুৱে মোক—নিৰ্গুণ পৰমেশ্বৰক—সাক্ষাৎ উপলব্ধি কৰক।
Verse 10
एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् । काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे
হে দেৱেশি! এইয়েই সৰ্বমন্ত্ৰৰ শিৰোমণি। কাশীত জীৱসকলৰ মুক্তিৰ হেতু মই ইয়াক প্ৰদান কৰিম।
Verse 11
तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारम म्बिके । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्
তাত, হে অম্বিকে, প্ৰথমে মই প্ৰণৱৰ উদ্ঘাটন আৰু অন্তৰ্মৰ্ম যথাবিধি বৰ্ণনা কৰিম; যাৰ সত্য জ্ঞানমাত্ৰেই পৰম সিদ্ধি হয়।
Verse 12
निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् । कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमी श्वरमेव च
প্ৰথমে নিবৃত্তি-তত্ত্ব অতিক্ৰম কৰিব, তাৰ পিছত ইন্ধন। তাৰ পাছত কালক অতিক্ৰম কৰি, দণ্ড-তত্ত্বকো পাৰ হৈ, শেষত স্বয়ং ঈশ্বৰক প্ৰাপ্ত কৰিব।
Verse 13
वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः । त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा
এইদৰে প্ৰণৱ (ॐ) ঘোষণা কৰা হ’ল—ই পঞ্চবৰ্ণৰূপ, ত্ৰিমাত্ৰা সহ বিন্দু আৰু নাদৰ আত্মসাৰ; যি সদায় জপ কৰে, তাক ই মোক্ষ দান কৰে।
Verse 14
ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु । प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः
ব্ৰহ্মাৰ পৰা স্থাৱৰলৈকে সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰাণ এই প্ৰণৱ (ॐ) ই; সেয়েহে ইয়াক ‘প্ৰণৱ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 15
आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति
ইয়াৰ প্ৰথম ধ্বনি ‘অ’, তাৰপিছত ‘উ’; মাজত ‘ম’ আৰু শেষত সূক্ষ্ম নাদ—ইয়াকেই ‘ॐ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 16
जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा । मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, জলৰ দৰে দীপ্ত আদ্যবৰ্ণক সোঁফালে আৰু তেনেদৰে বাঁফালেও স্থাপন কৰা; মাজত ‘ম’ ৰাখি শুদ্ধ ওঙ্কাৰৰ ধ্যান কৰা।
Verse 17
अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् । तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्
ক্ৰমে ‘অ’, ‘উ’ আৰু ‘ম’—এই তিনিটা ওঁকাৰৰ তিন মাত্রা বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ পাছত সূক্ষ্ম পৰম অর্ধমাত্রা আছে।
Verse 18
अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी । वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा
হে মহেশানী, অর্ধমাত্রা বিন্দু-নাদৰ স্বৰূপিণী। তাক শব্দেৰে সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি; জ্ঞানীয়ে মাত্ৰ প্ৰত্যক্ষ উপলব্ধিৰে তাক জানে।
Verse 19
ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये । मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि
প্ৰিয়ে, শ্ৰুতিসমূহ আদিতে কয়—“ঈশান সৰ্ব্ববিদ্যাৰ অধিপতি।” বেদে সত্যকৈ কয় যে সকলো জ্ঞান মোৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়।
Verse 20
तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः । वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते
সেয়ে বেদৰ আদিও মই নিজেই; প্ৰণৱ (ওঁ) মোৰ বাচক-চিহ্ন। মোক সূচায় বুলিয়েই এই প্ৰণৱকো ‘বেদাদি’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 21
अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः
‘অ’ মহাবীজ; ৰজোগুণৰ পৰা চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মা স্ৰষ্টা ৰূপে প্ৰকাশ পায়। ‘উ’ প্ৰকৃতি-যোনি; সত্ত্বৰ পৰা হৰি (বিষ্ণু) পালনকৰ্তা হয়।
Verse 22
मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः । बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः
‘ম’কাৰ পুৰুষ, বীজ-স্বৰূপ, আৰু তমস্-সংহাৰক হৰ বুলি কোৱা হৈছে। বিন্দু দেৱ মহেশ্বৰ; তাক তিৰোভাৱ-শক্তি বুলি উদাহৃত কৰা হৈছে।
Verse 23
नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः । नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः
নাদক সদাশিৱ বুলি কোৱা হৈছে, যি সকলোকে অনুগ্ৰহ কৰে। মস্তকৰ শিখৰত সেই নাদ ধ্যান কৰিলে, পৰাত্পৰতকৈও অতীত শিৱক উপলব্ধি কৰা যায়।
Verse 24
स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः
সেই সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বকৰ্তা, সৰ্বেশ্বৰ—নির্মল আৰু অব্যয়। তেওঁ অনিৰ্দেশ্য, স্বয়ং পৰব্ৰহ্ম, আৰু প্ৰত্যক্ষভাবে সৎ আৰু অসৎ—উভয়ৰ অতীত।
Verse 26
सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु । स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्
সদ্যোজাতৰ পৰা ঈশানলৈ পঞ্চ ব্ৰহ্ম ‘অ’ আদি পাঁচ স্বৰত অৱস্থিত। সেই পঞ্চ ব্ৰহ্ম ক্ৰমে মোৰেই স্বৰূপ-মূৰ্তি।
Verse 27
अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे । उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः
‘অ’ অক্ষৰত সদ্যোজাত-শিৱৰ অষ্ট কলা ঘোষণা কৰা হৈছে। ‘উ’ অক্ষৰত বাম-ৰূপৰ ত্ৰয়োদশ কলা উপদেশিত।
Verse 28
अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः । बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः
‘ম’ অক্ষৰত অঘোৰ-ৰূপিণী আঠ কলা অৱস্থিত; আৰু বিন্দুত চাৰ কলা উৎপন্ন হয়, যিবোৰ পুৰুষ (জীৱ)ৰ গোচৰ।
Verse 29
नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः । षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते
নাদত ঈশান (শিৱ)ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা পাঁচ কলা ঘোষণা কৰা হৈছে। আৰু ষড়্বিধ ঐক্যৰ অনুধ্যান-অনুসন্ধানৰ ফলত ই প্ৰপঞ্চৰ আধাৰ হৈ বিশ্বস্বভাৱ বুলি কোৱা হয়।
Verse 30
मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च । शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये
মন্ত্ৰ, যন্ত্ৰ, দেৱতা, সাধনা-প্ৰপঞ্চ, গুৰু আৰু শিষ্য—এই ছয় পদাৰ্থ বুলি কোৱা হয়। হে প্ৰিয়ে, এতিয়া সিহঁতৰ অৰ্থ শুনা।
Verse 31
पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः । स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्
পূৰ্বে উচ্চাৰিত মন্ত্ৰ পঞ্চবৰ্ণৰ সমষ্টি। সেই মন্ত্ৰই যেতিয়া যন্ত্ৰৰূপে বিন্যাস পায়, তেতিয়া সেয়াই যন্ত্ৰ হয়; এতিয়া মই তাৰ মণ্ডল-ক্রম বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 32
यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी । विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः
যন্ত্ৰই দেৱতাৰ স্বৰূপ; আৰু দেৱতা বিশ্বৰূপিণী। গুৰু বিশ্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে; সেয়ে শিষ্যক গুৰুৰ দেহৰূপে গণ্য কৰা উচিত।
Verse 33
ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः । वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः
শ্ৰুতি কয়—“ওঁ, ইদম্ সৰ্বম্” আৰু “সৰ্বং ব্ৰহ্ম”; সেয়ে বাচ্য-বাচক সম্পৰ্কতো এই একে অৰ্থই বোধিত—সমগ্ৰই ব্ৰহ্মস্বৰূপ, পৰমেশ্বৰ শিৱ।
Verse 34
आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् । विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्
ক্ৰম অনুসাৰে আধাৰ (মূলাধাৰ) আৰু মণিপূৰ; তাৰ ওপৰত হৃদয়; তাৰপিছত বিশুদ্ধি আৰু আজ্ঞা; আৰু ইয়াৰ পৰে ক্ৰমে শক্তি আৰু শান্তি (পদ) আছে।
Verse 35
स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् । अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्
হে দেৱেশী! এই অৱস্থাসমূহ শান্তিৰো অতীত, পৰাত্পৰ। যাৰ অন্তৰত দৃঢ় বৈৰাগ্য জন্মে, সেয়েই (এই উপলব্ধিৰ) অধিকাৰী হয়।
Verse 36
विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् । सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः
হে দেৱী! ইয়াত বিষয় হৈছে জীৱ আৰু ব্ৰহ্মৰ একত্ব-ভাবনাৰ ধ্যান। হে দেৱেশী! এতিয়া ইয়াৰ সম্পৰ্ক আৰু প্ৰসঙ্গ শুনা—বিষয়টো সম্যকভাৱে কোৱা হৈছে।
Verse 37
जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च । वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः
ইয়াত মোৰ সৈতে জীৱাত্মা আৰু প্ৰণৱ (ওঁ)-ৰ ঐক্য-সম্বন্ধ ‘বাচ্য–বাচক’ ভাব হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে—অৰ্থাৎ সূচ্য অৰ্থ আৰু তাক সূচোৱা ধ্বনিৰ যোগ।
Verse 38
व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः
সেওঁ ব্ৰতাদি আচৰণত নিৰত, স্বভাৱত শান্ত, তপস্বী আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী আছিল। শৌচ আৰু সদাচাৰে যুক্ত সেই ‘ভূদেৱ’ (ব্ৰাহ্মণ) বেদত দৃঢ়নিষ্ঠ আছিল।
Verse 39
विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च । देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती
সেওঁ বিষয়ৰ পৰা বিৰক্ত—ইহলোকৰ ভোগ আৰু পৰলোকৰ ফল দুয়োটাৰ পৰাই—হৈ, লোকৰ মাজত বাস কৰিও দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পূজ্য ব্ৰাহ্মণ হয়; শিৱব্ৰতত অচল থাকে।
Verse 40
सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्
সকলো শাস্ত্ৰাৰ্থৰ তত্ত্বজ্ঞ, বেদান্ত-জ্ঞানৰ পাৰগামী, জ্ঞানীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ যতি-আচাৰ্যৰ ওচৰলৈ গৈ (তেওঁলোকে) উপদেশ বিচাৰিলে।
Verse 41
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः । शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः
সুধী শিষ্যই দীঘল দণ্ডৱৎ প্ৰণাম আদি কৰি যত্নসহ গুৰুক সন্তুষ্ট কৰিব লাগে। শান্তি আদি গুণে যুক্ত, সৌশীল্য আৰু বিনয়সম্পন্ন শিষ্যেই শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 42
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्
যাক গুৰু বুলি কোৱা হৈছে সেয়াই শিৱ; আৰু যি শিৱ সেয়াই গুৰু বুলি স্মৃত। এইদৰে মনত দৃঢ় নिश्चয় কৰি নিজৰ অন্তৰ্বিচাৰ গুৰু-শিৱলৈ নিবেদন কৰিব।
Verse 43
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती । समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये
গুৰুৰ অনুমতি লাভ কৰি তাই দুধ-আহাৰভিত্তিক বাৰ দিনৰ ব্ৰত পালন কৰিব—সমুদ্ৰতীৰে, নদীতীৰে, পৰ্বতত অথবা শ্ৰীশিৱালয়ত।
Verse 44
शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा । प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः
শুক্লপক্ষত—পঞ্চমী বা একাদশীত—পুৱাতে স্নান কৰি, মন শুদ্ধ কৰি আৰু নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি, সেই সুধী ভক্ত নিৰ্দিষ্ট পূজালৈ অগ্ৰসর হ’ব।
Verse 45
गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च । क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्
বিধিমতে গুৰুক আহ্বান কৰি, নিয়মানুসাৰে নান্দী-শ্ৰাদ্ধ সম্পন্ন কৰি, তাৰপিছত ক্ষৌৰ (মুণ্ডন) কৰালে—কিন্তু কক্ষ আৰু উপস্থ-অঞ্চল বর্জিত ৰাখিলে।
Verse 46
केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः । सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च
কেশ, দাড়ি আৰু নখ শুদ্ধ কৰি স্নান কৰি নিয়তচিত্ত হোৱা উচিত। তাৰ পিছত সক্তু (ভাজা যৱৰ আহাৰ) গ্ৰহণ কৰি, সন্ধিয়াত পুনৰ স্নান কৰি সন্ধ্যা-উপাসনা কৰিব লাগে।
Verse 47
सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः । शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे
সন্ধ্যা উপাসনা সম্পন্ন কৰি, গুৰুৰ সৈতে থকা দ্বিজ শিষ্যই শাস্ত্ৰোক্ত দক্ষিণা অৰ্পণ কৰিলে—গুৰুৰূপে বিরাজমান শিৱলৈ।
Verse 48
होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः । अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः
নিজ নিজ সূত্ৰত কোৱা বিধান অনুসাৰে হোমদ্ৰব্য সংগ্ৰহ কৰি, বিধিপূৰ্বক অগ্নি স্থাপন কৰিব লাগে; শাস্ত্ৰানুসাৰে লৌকিক অগ্নি আদি ভেদসমূহ সঠিকভাৱে পৃথক কৰিব লাগে।
Verse 49
आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्
যি গৃহস্থ আহিতাগ্নি, সি প্ৰাজাপত্য ইষ্টি পালন কৰক আৰু শ্ৰৌত বৈশ্বানৰ যাগতও যথাবিধি, সকলো বেদে নিৰ্দিষ্ট দক্ষিণাসহ, কৰ্ম সম্পূৰ্ণ কৰক।
Verse 50
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः
তেতিয়া ব্ৰাহ্মণে পবিত্ৰ অগ্নিক নিজৰ অন্তৰত স্থাপন কৰি গৃহ ত্যাগ কৰি প্ৰব্ৰজিত হ’ব। সেই অগ্নিত সমিধা, অন্ন আৰু ঘৃতৰ যথাযথ ভেদ মানি চৰু ৰান্ধি, অন্তঃপূজাৰ নিয়মত চলি মোক্ষশৰণ পতি শিৱক অন্বেষণ কৰিব।
Verse 51
पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् । हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः
আত্মসংযমী সাধকে পুৰুষসূক্তেৰে প্ৰতিটো ঋচৰ বাবে একে একে আহুতি দিব। তাৰ পাছত নিজৰ সূত্ৰত কোৱা বিধান অনুসাৰে সৌবিষ্টকৃত আহুতিও যথাবিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 52
हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः । स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः
হোম সম্পন্ন কৰি আৰু বিধিমতে তন্ত্ৰকৰ্ম শেষ কৰি, বুদ্ধিমান সাধকে অগ্নিৰ উত্তৰে অৱস্থান কৰিব। বস্ত্ৰ, মৃগচৰ্ম আৰু কুশেৰে সাজি থোৱা আসনত মৌন ধৰি বহি, দৃঢ় মনৰে ব্ৰাহ্মমুহূৰ্তৰ অন্তলৈ গায়ত্ৰী জপ কৰিব।
Verse 53
ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः । पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः
তাৰপিছত পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে স্নান কৰি চৰু ৰান্ধি ল’ব। তাৰ পিছত বুদ্ধিমান শিৱভক্তে পৌৰুষ সূক্তৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিৰজা-অন্ত পৰ্যন্ত অগ্নিত আহুতি দিব।
Verse 54
वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा । तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः
বামদেৱ-মত অনুসাৰে হওক বা শৌনক আদি ঋষিসকলৰ মত অনুসাৰে হওক—এই বিষয়ত বামদেৱ্যকেই মুখ্য বুলি ধৰা হয়; কাৰণ মুনি ‘গৰ্ভ’যুক্ত, অৰ্থাৎ অন্তঃসূক্ষ্ম মূলৰ সৈতে সংযুক্ত।
Verse 55
होमशेषं समाप्याथ हुनेत् । ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च
হোমৰ অৱশিষ্ট অংশ সম্পন্ন কৰি সি শেষ আহুতি দিব। তাৰপিছত পৱিত্ৰ অগ্নিক নিজৰ আত্মাত অন্তৰ্মুখীভাৱে স্থাপন কৰি প্ৰাতঃসন্ধ্যা উপাসনা কৰিব।
Verse 56
सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् । एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्
সূৰ্য উদয় হোৱাৰ পাছত ক্ৰম অনুসাৰে সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) জপত প্ৰৱেশ কৰিব। তিন এষণা ত্যাগ কৰি বিধিক্ৰমে ‘প্ৰেষ’ উচ্চাৰণো কৰিব।
Verse 57
शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः । विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा
শিখা আৰু যজ্ঞোপৱীত ত্যাগ কৰি, তাৰ পিছত কটিসূত্ৰ আদি চিহ্নোও পৰিত্যাগ কৰি, পূৰ্বমুখে—অথবা উত্তৰ দিশামুখে—(বিহিত শৈৱ আচৰণৰ বাবে) আগবাঢ়িব।
Verse 58
गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने । विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे
লোকব্যৱহাৰত চলিবলৈ যি উপযুক্ত—দণ্ড আৰু কৌপীন আদি—সেয়া গ্ৰহণ কৰিব পাৰে; কিন্তু যদি সত্য বৈৰাগ্য থাকে, তেন্তে লোকবৃত্তি বিচাৰি সেয়াও গ্ৰহণ নকৰিব।
Verse 59
गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् । समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः
গুৰুৰ ওচৰলৈ গৈ দণ্ডৱৎ প্ৰণাম তিনিবাৰ কৰিব; তাৰ পিছত উঠি গুৰুপাদৰ সন্নিকটে থিয় হ’ব।
Verse 60
ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि
তাৰ পিছত গুৰুৱে বিরজা-অগ্নিৰ পৰা উৎপন্ন শীতল ভস্ম লৈ, সেই ভস্মেৰে বিধিপূৰ্বক শিষ্যক সংস্কাৰ কৰি উদ্ধাৰ কৰিলে।
Verse 61
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्
তাৰ পিছত ‘অগ্নি…’ আদি মন্ত্ৰ জপ কৰি ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰিব। তাৰ পাছত হৃদয়-পদ্মত আসীন মোক, তোমাৰ সহিতে (দেৱীসমেত) ধ্যান কৰিব।
Verse 62
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः । ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्
গুৰু প্ৰীতমনে শিষ্যৰ মূৰত হাত থৈ, ঋষি আদি (ছন্দ, দেৱতা আদি) সহ মন্ত্রটো তাৰ সোঁ কাণত মৃদুভাৱে উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 63
प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् । षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
তাৰপিছত গুৰুসত্তমে শিষ্যক প্ৰণৱ (ॐ) ৰ ত্ৰিবিধ ৰূপ উপদেশ দিব, আৰু তাৰ পাছত তাৰ অৰ্থ—ষড়্বিধ তাত্পৰ্যৰ স্পষ্ট পৰিজ্ঞানসহ—যথাযথভাৱে বুজাব।
Verse 64
द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्
দ্বাদশ প্ৰকাৰৰে—ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি—গুৰুক প্ৰণাম কৰি, সদায় তেওঁৰ অধীন হৈ থাকি, বেদান্ত সঠিকভাৱে অভ্যাস কৰিব।
Verse 65
मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि । विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्
নিজ আত্মাৰ ভিতৰত পৰমাত্মা ৰূপে মোক—শিৱক—নিত্য ধ্যান কৰা; মই পৰম বিশুদ্ধ, নিৰ্বিকাৰ, অব্যয় আৰু ব্ৰহ্মৰ সাক্ষী।
Verse 66
शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः । अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः
যি শম আদি ধৰ্মত নিৰত, বেদান্ত-জ্ঞানৰ পাৰলৈ গৈছে, আৰু ঈৰ্ষামুক্ত যতি—তাকেই ইয়াত অধিকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 67
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् । अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्
হৃদয়ৰ ভিতৰত থকা পদ্মৰ ধ্যান কৰিব লাগে—যি ৰজহীন, শোকহীন আৰু পৰম বিশুদ্ধ; অষ্টপত্ৰযুক্ত, কেশৰে সমৃদ্ধ, আৰু মধ্য কৰ্ণিকাৰে শোভিত।
Verse 68
आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् । विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्
আধাৰ-শক্তিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ত্ৰি-তত্ত্বান্ত হোৱা সেই পদক চিন্তা কৰিব; তাৰ পাছত তাৰ মধ্যত থকা দহৰ-আকাশ—সূক্ষ্ম অন্তৰাকাশ—ভাবনা কৰি ধ্যান কৰিব।
Verse 69
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह । चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः
‘ওঁ’—একাক্ষৰ ব্ৰহ্ম—উচ্চাৰণ কৰি, মোৰ প্ৰতি ভক্তিসহ, সেই নাদৰ মধ্যত অৱস্থিত মোক সদায় উদ্যমী মনৰে ধ্যান কৰিব।
Verse 70
एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च । मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये
প্ৰিয়ে, এনেধৰণৰ উপাসকে মোৰেই লোক লাভ কৰে; আৰু মোৰ পৰা মুক্তিদায়ক সত্য জ্ঞান পাই মোৰ সৈতে সাযুজ্য—একত্বৰ—ফল প্ৰাপ্ত কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that praṇava (Om) is not merely a devotional utterance but the ekākṣara form in which Śiva abides: “śivo vā praṇavo… praṇavo vā śivaḥ.” It further claims that knowing praṇava’s meaning constitutes true Śiva-centered knowledge and that this mantra is the causal principle through which the cosmos is effected.
The banyan seed (vaṭa-bīja) models how the subtlest unit (sound/syllable) can contain an immense totality (mahārtha), implying that Om compresses Vedic essence and metaphysical reality. The vācya–vācaka doctrine minimizes the gap between word and referent: the mantra is treated as a mode of presence, so contemplation/japa is framed as participation in Śiva rather than mere representation.
Śiva is highlighted as the guṇātīta, nirguṇa Parameśvara who nevertheless ‘abides’ in the ekākṣara mantra Om. Access is primarily through praṇava-jñāna (understanding its meaning) and mantra practice oriented to liberation, with Kāśī noted as a privileged site of Śiva’s liberating bestowal.