सृष्टिपद्धतिवर्णनम् (Exposition of the Supreme Method of Creation and the Tirodhāna-Cakra)

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततः परं प्रवक्ष्यामि सृष्टिपद्धतिमुत्तमाम् । सदाशिवान्महेशादिचतुष्कस्य वरानने

ঈশ্বৰে ক’লে—হে সু-মুখী! এতিয়া মই সৃষ্টিৰ পৰম পদ্ধতি ক’ম—সদাশিৱৰ পৰা মহেশ আদি চতুষ্টয় কেনেকৈ প্ৰকাশ পায়।

Verse 2

सदाशिवस्समष्टिस्स्यादाकाशधिपतिः प्रभुः । अस्यैव व्यष्टितापन्नम्महेशादिचतुष्टयम्

সদাশিৱ সমষ্টি-স্বরূপ—আকাশৰ অধিপতি পৰম প্ৰভু। তেখেতৰ পৰাই ব্যষ্টি-ৰূপ গ্ৰহণ কৰি মহেশ আদি চতুষ্টয় উদ্ভৱ হয়।

Verse 3

सदाशिवसहस्रांशान्महेशस्य समुद्भवः । पुरुषाननरूपत्वाद्वायोरधिपतिश्च सः

সদাশিৱৰ সহস্ৰাংশৰ পৰা মহেশৰ উদ্ভৱ হয়। পুৰুষানন-ৰূপ ধাৰণ কৰাৰ বাবে তেখেত বায়ু-তত্ত্বৰ অধিপতিও।

Verse 4

मायाशक्तियुतो वामे सकलश्च क्रियाधिकः । अस्यैव व्यष्टिरूपं स्यादीश्वरादिचतुष्टयम्

বাওঁফালে মায়াশক্তিযুক্ত প্ৰভু সকল (ব্যক্ত) ৰূপে ক্ৰিয়াত প্ৰধান। এই তত্ত্বৰেই ব্যষ্টিৰূপ হৈছে ঈশ্বৰাদি চতুষ্টয়।

Verse 5

ईशो विश्वेश्वरः पश्चात्परमेशस्ततः परम् । सर्वेश्वर इतीदन्तु तिरोधाचक्रमुत्तमम्

তেওঁ ‘ঈশ’; তাৰপাছত ‘বিশ্বেশ্বৰ’; তাৰপিছত ‘পৰমেশ’; আৰু তাৰো ওপৰে ‘সৰ্বেশ্বৰ’ বুলি কোৱা হয়। এই নামসমূহ পৰম ‘তিৰোধান-চক্ৰ’—প্ৰভুৰ আৱৰণশক্তি—ৰেই সূচক।

Verse 6

तिरोभावो द्विधा भिन्न एको रुद्रादिगोचरः । अन्यश्च देहभावेन पशुवर्गस्य सन्ततेः

তিৰোভাব (আৱৰণ) দুবিধে ভিন্ন। এটা ৰুদ্ৰাদি দেৱগণৰ গোচৰ; আনটো দেহভাব (শৰীৰাভিমান)ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ পশুবৰ্গৰ সন্ততিত থাকে।

Verse 7

भोगानुरंजनपरः कर्मसाम्यक्षणावधि । कर्मसाम्ये स एकः स्यादनुग्रहमयो विभुः

যি ভোগত ৰঞ্জিত থাকে, সি কৰ্মসাম্য লাভৰ ক্ষণলৈকে মাথোঁ বন্ধনত থাকে। কৰ্মসাম্য সিদ্ধ হ’লে সেই এক সৰ্বব্যাপী প্ৰভু অনুগ্ৰহময় হৈ কৃপা দান কৰে।

Verse 8

तत्र सर्वेश्वरा यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मात्मकाः साक्षान्निर्विकल्पा निरामयाः

সেখানে যিসকল দেৱতাক সৰ্বেশ্বৰ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে, তেওঁলোক সঁচাকৈ সাক্ষাৎ পৰব্ৰহ্মস্বৰূপ—নিৰ্বিকল্প আৰু নিৰাময়।

Verse 9

तिरोभावात्मकं चक्रं भवेच्छान्तिकलामयम् । महेश्वराधिष्ठितं च पदमेतदनुत्तमम्

তিৰোভাৱ-স্বৰূপ চক্র শান্তি-কলাময় হয়। এই অনুত্তম পদ স্বয়ং মহেশ্বৰে অধিষ্ঠিত কৰে।

Verse 10

एतदेव पदं प्राप्यं महेशपदसेविनाम् । माहेश्वराणां सालोक्यक्रमादेव विमुक्तिदम्

মহেশৰ পদসেৱা কৰা সকলৰ বাবে এই পদেই প্ৰাপ্য। মাহেশ্বৰ ভক্তসকলক সালোক্যৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা ক্ৰমে মুক্তি দান কৰে।

Verse 11

महेश्वरसहस्रांशाद्रुद्रमूर्तिरजायत । अघोरवदनाकारस्तेजस्तत्त्वाधिपश्च सः

মহেশ্বৰৰ সহস্ৰ কিৰণৰ পৰা ৰুদ্ৰমূর্তি প্ৰকাশ পালে। তেওঁৰ মুখ অঘোৰ-ৰূপ, আৰু তেওঁ তেজস্-তত্ত্বৰ অধিপতি।

Verse 12

गौरीशक्तियुतो वामे सर्व्वसंहारकृत्प्रभुः । अस्यैव व्यष्टिरूपं स्याच्छिवाद्यथ चतुष्टयम्

তেওঁৰ বাওঁফালে গৌৰী-শক্তি যুক্ত; সেই প্ৰভুৱেই সৰ্বসংহাৰক অধিৰাজ। সেই পৰমৰ ব্যষ্টি-ৰূপ ‘শিৱাদি চতুষ্টয়’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 13

शिवो हरो मृडभवौ विदितं चक्रमद्भुतम् । संहाराख्यं महादिव्यं परमं हि मुनीश्वर

হে মুনীশ্বৰ, প্ৰসিদ্ধ যে শিৱ—হৰ, মৃড, শুভভৱ—ৰ এক আশ্চৰ্য চক্র আছে; সি ‘সংহাৰ’ নামে খ্যাত, মহাদিব্য আৰু পৰম।

Verse 14

स संहारस्त्रिधा प्रोक्तो बुधैर्नित्यादिभेदतः । नित्यो जीवसुषुप्त्याख्यो विधेर्नैमित्तिकः स्मृतः

বুধসকলে সংহাৰক নিত্য আদি ভেদে ত্ৰিবিধ বুলি কৈছে। নিত্য সংহাৰ জীৱৰ ‘সুষুপ্তি’ অৱস্থা নামে পৰিচিত; আৰু নৈমিত্তিক সংহাৰ বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি স্মৃত।

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायामुपासनामूर्त्तिवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः

এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ ষষ্ঠ গ্ৰন্থ কৈলাসসংহিতাত ‘উপাসনামূৰ্ত্তিবৰ্ণন’ নামৰ পঞ্চদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 16

विश्रांत्यर्थं मुनिश्रेष्ठ कर्मणां पाकहेतवे । संहारः कल्पितस्त्रेधा रुद्रेणामिततेजसा

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, বিশ্ৰামৰ বাবে আৰু কৰ্মফল পৰিপক্ব হ’বলৈ, অপাৰ তেজস্বী ৰুদ্ৰে সংহাৰ ত্ৰিবিধ ৰূপে কল্পনা কৰিলে।

Verse 17

रुद्रस्यैव तु कृत्यानां त्रयमेतदुदाहृतम् । संहृतवपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः

ৰুদ্ৰৰ দিৱ্য কৃত্যসমূহৰ এই ত্ৰয় ঘোষণা কৰা হৈছে; তথাপি, হে বিভু, সংহাৰ অৱস্থাতো সৃষ্টি-আদি পঞ্চকৃত্যো তেওঁৰেই।

Verse 18

मुने तत्र भवाद्यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपाश्च लोकानुग्रहकारकाः

হে মুনি, তাত ভব (শিৱ) আদি দেৱতাসকল কীৰ্তিত—যাঁহাদের স্বৰূপ পৰব্ৰহ্ম, আৰু যাঁহারা লোকসমূহৰ অনুগ্ৰহকাৰক।

Verse 19

संहाराख्यमिदं चक्रं विद्यारूपकलामयम् । अधिष्ठितं च रुद्रेण पदमेतन्निरामयम्

এই ‘সংহাৰ’ নামৰ চক্ৰ বিদ্যাৰূপ কলাসমূহে গঠিত। ইয়াৰ অধিষ্ঠাতা ৰুদ্ৰ; এই পদ নিৰাময়, সকলো ব্যাধি-দুঃখৰহিত।

Verse 20

एतदेव पदं प्राप्यं रुद्राराधनकांक्षिणाम् । रुद्राणां तद्धि सालोक्यक्रमात्सायुज्यदम्मुने

ৰুদ্ৰ-আৰাধনা কামনা কৰা সকলৰ বাবে লাভযোগ্য পৰম পদ এইটোৱেই। হে মুনি, ৰুদ্ৰভক্তসকলৰ বাবে ৰুদ্ৰলোকত বাস (সালোক্য)ৰ পৰা ক্ৰমে অগ্ৰসৰ হৈ ৰুদ্ৰৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ একত্ব (সায়ুজ্য) লাভ কৰাই আশ্চৰ্য সিদ্ধি।

Verse 21

रुद्रमूर्त्तेस्सहस्रांशाद्विष्णोश्चैवाभवज्जनिः । स वामदेवचक्रात्मा वारितत्त्वैकनायकः

ৰুদ্ৰমূৰ্তিৰ সহস্ৰাংশৰ পৰা বিষ্ণুৰ জন্ম সত্যই হৈছিল। তেওঁ বামদেৱ-চক্ৰস্বভাৱ আৰু জল-তত্ত্বৰ একমাত্ৰ অধিপতি।

Verse 22

रमाशाक्तियुतो वामे सर्व्वरक्षाकरो महान् । चतुर्भुजोऽरविंदाक्षः श्यामश्शंखादिचिह्नभृत्

বাওঁফালে ৰমা (লক্ষ্মী) আৰু শক্তিসহ মহান প্ৰভু আছে, যিয়ে সকলোকে ৰক্ষা কৰে। তেওঁ চতুৰ্ভুজ, পদ্মনয়ন, শ্যামবৰ্ণ আৰু শঙ্খাদি চিহ্নধাৰী।

Verse 23

अस्यैव वासुदेवादिचतुष्कं व्यष्टितां गतम् । उपासनरतानां वै वैष्णवानां विमुक्तिदम्

এই পৰম তত্ত্বই বাসুদেৱ আদি চতুৰ্ব্যূহৰূপে ব্যষ্টিভেদ লাভ কৰে। উপাসনাত ৰত বৈষ্ণৱৰ বাবে সেয়াই নিশ্চয় মুক্তিদায়ক।

Verse 24

वासुदेवोऽनिरुद्धश्च ततस्संकर्षणः परः । प्रद्युम्नश्चेति विख्यातं स्थितिचक्रमनुत्तमम्

বাসুদেৱ, অনিরুদ্ধ, তাৰপিছত পৰম সংকর্ষণ আৰু প্ৰদ্যুম্ন—এইদৰে অনুত্তম ‘স্থিতিচক্ৰ’ খ্যাত। শৈৱ দৃষ্টিত এই পালনশক্তিসমূহ প্ৰভুৰ অধীনেই কৰ্মৰত; শিৱ সকলো চক্ৰৰ অতীত পৰম পতি।

Verse 25

स्थितिस्सृष्टस्य जगतस्तत्कर्त्रा सह पालनम् । आरब्धकर्मभोगान्तं जीवानां फलभोगिनाम्

সৃষ্ট জগতৰ ‘স্থিতি’ মানে তাৰ কৰ্তাৰ সৈতে মিলি তাৰ ৰক্ষা আৰু সুসংগঠিত পালন। কৰ্মফল ভোগ কৰা জীৱসকলৰ বাবে ই আৰব্ধ কৰ্মভোগ শেষ নোহোৱালৈকে থাকে।

Verse 26

विष्णोरेवेदमाख्यातं कृत्यं रक्षाविधायिनः । स्थितावपि तु सृष्ट्यादि कृत्यानां पंचकं विभोः

এইটো ৰক্ষা বিধান কৰা বিষ্ণুৰেই কৰ্ম বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। তথাপি পালন অৱস্থাতো, হে বিভো, সৃষ্টিআদি পাঁচ দিৱ্য কৃত্য তেওঁৰ ভিতৰত বিদ্যমান থাকে।

Verse 27

तत्र प्रद्युम्नमुख्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः । निर्विकल्पा निरातंका मुक्तानंदकरास्सदा

তাত প্ৰদ্যুম্নপ্ৰধান দেৱতাসকল কীৰ্তিত। তেওঁলোক সদা বিকল্পৰহিত, ভয়ৰহিত, আৰু নিৰন্তৰ মোক্ষানন্দ দানকাৰী।

Verse 28

स्थितिचक्रमिदं ब्रह्मन्प्रतिष्ठारूपमुत्तमम् । जनार्दनाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

হে ব্ৰাহ্মণ, এই স্থিতিচক্ৰ সৰ্বোত্তম, প্ৰতিষ্ঠাস্বৰূপ। জনাৰ্দন (বিষ্ণু) দ্বাৰা অধিষ্ঠিত হোৱাৰ বাবে ইয়াক পৰম পদ বুলি কোৱা হয়।

Verse 29

एवदेव पदं प्राप्यं विष्णुपादाब्जसेविनाम् । वैष्णवानां चक्रमिदं सालोक्यादिपदप्रदम्

বিষ্ণুৰ পদপদ্ম সেৱা কৰা ভক্তসকলৰ বাবে এই পদেই প্ৰাপ্য। বৈষ্ণৱসকলৰ এই দিব্য চক্ৰে সালোখ্য আদি পদ প্ৰদান কৰে।

Verse 30

विष्णोरेव सहस्रांशात्संबभूव पितामहः । सद्योजातमुखात्मा यः पृथिवीतत्त्वनायकः

বিষ্ণুৰ সহস্ৰাংশৰ পৰাই পিতামহ (ব্ৰহ্মা) উদ্ভৱ হ’ল—যাঁৰ আত্মস্বৰূপ সদ্যোজাত মুখ, আৰু যিনি পৃথিৱী-তত্ত্বৰ নায়ক (অধিপতি)।

Verse 31

वाग्देवीसहितो वामे सृष्टिकर्त्ता जगत्प्रभुः । चतुर्मुखो रक्तवर्णो रजोरूपस्वरूपवान्

বাওঁফালে বাক্‌দেৱীৰ সৈতে জগত্প্ৰভু সৃষ্টিকৰ্তা বিৰাজমান—চতুৰ্মুখ, ৰক্তবৰ্ণ, ৰজোগুণ-স্বৰূপ।

Verse 32

हिण्यगर्भाद्यस्यैव व्यष्टिरूपं चतुष्टयम् । हिरण्यगर्भोथ विराट् पुरुषः काल एव च

হিৰণ্যগৰ্ভৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা ব্যষ্টিৰূপ চতুষ্টয় কোৱা হৈছে—হিৰণ্যগৰ্ভ, তাৰপিছত বিরাট্, পুৰুষ আৰু কাল (সময়)।

Verse 33

सृष्टि चक्रमिदं ब्रह्म पुत्रादिऋषिसेवितम् । सर्व्वकामार्थदं ब्रह्मन्परिवारसुखप्रदम्

হে ব্ৰহ্মন! এই সৃষ্টিচক্ৰ তোমাৰ পুত্ৰসকল আৰু ঋষিসকলৰ দ্বাৰা সেবিত; ই সকলো কাম্যাৰ্থ প্ৰদান কৰে আৰু, হে ব্ৰহ্মন, পৰিয়াল-পরিজনক সুখ-মঙ্গল দিয়ে।

Verse 34

सृष्टिस्तु संहृतस्यास्य जीवस्य प्रकृतौ बहिः । आनीय कर्मभोगार्थ साधनांगफलैस्सह

সৃষ্টি মানে প্ৰলয়ত সংহৃত এই জীৱক প্ৰকৃতিত বাহিৰলৈ আনি প্ৰকাশ কৰা, যাতে সি দেহ-ইন্দ্ৰিয়াদি সাধনসহ নিজৰ কৰ্মফল ভোগ কৰিব পাৰে।

Verse 35

संयोजनमितीदं तु कृत्यं पैतामहं विदुः । जगत्सृष्टिक्रियाविज्ञा यावद्व्यूहं सुखावहम्

এই কৰ্মক ‘সংযোজন’ বুলি কোৱা হয়; ই পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ৰ কৃত্য। জগত্-সৃষ্টিক্ৰিয়াত নিপুণসকলে প্ৰকাশৰ সমগ্ৰ ব্যূহক সুখাৱহ বুলি জানে।

Verse 36

जगत्सृष्टावपि मुने कृत्यानां च पंचकं विभोः । अस्ति कालोदयस्तत्र देवताः परिकीर्त्तिताः

হে মুনি, জগত্‌সৃষ্টিতো সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৰ কৃত্যৰ পঞ্চক বিদ্যমান। তাত কালোৰ উদয়ো আছে, আৰু অধিষ্ঠাতা দেৱতাসকলকো যথাযথভাৱে কীৰ্তিত কৰা হৈছে॥

Verse 37

निवृत्तिरूपमाख्यातं सृष्टिचक्रमिदं बुधैः । पितामहाधिष्ठितं च पदमेतद्धि शोभनम्

বুধসকলে এই সৃষ্টিচক্ৰক ‘নিবৃত্তি’-স্বৰূপ বুলি ঘোষণা কৰিছে, যি মোক্ষৰ দিশে উভতি নিবলৈ সহায় কৰে। এই শোভন পদ পিতামহ (ব্ৰহ্মা) দ্বাৰা অধিষ্ঠিতো বটে॥

Verse 38

एतदेव प्रदं प्राप्यं ब्रह्मार्पितधियां नृणाम् । पैतामहानामेतद्धि सालोक्या दिविमुक्तिदम्

যিসকল নৰৰ ধী ব্ৰহ্মত অৰ্পিত, তেওঁলোকৰ বাবে এইটোৱেই পৰম বৰদান, লাভযোগ্য। পিতামহ (ব্ৰহ্মা)ৰ অনুসাৰীৰো এইটোৱেই সত্যই সালোক্য দান কৰে আৰু দিব্যলোকে মুক্তি প্ৰদান কৰে।

Verse 39

अस्मिन्नपि चतुष्के तु चक्राणां प्रणवो भवेत् । महेशादिक्रमादेव गौण्या वृत्त्या स वाचकः

এই চতুষ্টয়তো চক্রসমূহৰ বাচক হিচাপে প্ৰণৱ (ওঁ) কোৱা হৈছে। মহেশ আদি ক্ৰম অনুসাৰে সেই প্ৰণৱ গৌণ (লাক্ষণিক) বৃত্তিত তেওঁলোকৰ সূচক হয়।

Verse 40

इदं खलु जगच्चक्रं श्रुतिविश्रुतवैभवम् । पञ्चारं चक्रमिति ह स्तौति श्रुतिरिदम्मुने

হে মুনি, এইটোৱেই নিশ্চয় জগত্‌চক্ৰ, যাৰ বৈভৱ শ্ৰুতিত প্ৰসিদ্ধ। শ্ৰুতি নিজেই একে “পঞ্চাৰ চক্ৰ” বুলি স্তৱ কৰে।

Verse 41

एकमेव जगच्चक्रं शम्भोश्शक्तिविजृंभितम् । सृष्ट्यादिपंचांवयवं पंचारमिति कथ्यते

এই সমগ্ৰ জগত্-চক্ৰ একেটাই—শম্ভুৰ শক্তিৰ বিস্তৃত বিকাশ-প্ৰকাশ। সৃষ্টি আদি পাঁচ অংগযুক্ত হোৱাৰ বাবে একে ‘পঞ্চাৰ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 42

अलातचक्रभ्रमिवदविच्छिन्नलयोदयम् । परितो वर्तते यस्मात्तस्माच्चक्रमितीरितम्

অলাতচক্ৰৰ ভ্ৰমৰ দৰে ইয়াত লয় আৰু উদয়ৰ অবিচ্ছিন্ন ধাৰা প্ৰতীয়মান হয়। যিহেতু ই চাৰিওফালে এইদৰে পৰিভ্ৰমণ কৰে, সেয়ে একে ‘চক্ৰ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 43

सृष्ट्यादिपृथुसृष्टित्वात्पृथुत्वेनोपदृश्यते । हिरण्मयस्य देवस्य शम्भोरमिततेजसः

সৃষ্টিৰ আদিৰ পৰাই তেওঁৰ প্ৰকাশ অতি বিস্তৃত হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘বিস্তৃত’ ৰূপে উপলব্ধ। সেই স্বৰ্ণময়, দিব্য, অপৰিমেয় তেজস্বী শম্ভুকেই এইদৰে বুজিব লাগে।

Verse 44

शक्तिकार्यमिदं चक्रं हिरण्यज्योतिराश्रितम् । सलिलेनावृतमिदं सलिलं वह्निनावृतम्

এই চক্র শক্তিৰ কাৰ্য, স্বৰ্ণজ্যোতিত আশ্ৰিত। ই জলদ্বাৰা আচ্ছাদিত, আৰু সেই জল পুনৰ অগ্নিদ্বাৰা আচ্ছাদিত।

Verse 45

आवृतो वायुना वह्निराकाशेनावृतं महत् । भूतादिना तथाकाशो भूतादिर्महतावृतः

অগ্নি বায়ুৰে আচ্ছাদিত; মহত্তত্ত্ব আকাশে আচ্ছাদিত। তেনেদৰে আকাশ ভূতাদি দ্বাৰা আচ্ছাদিত, আৰু ভূতাদি মহত্তত্ত্ব দ্বাৰা আচ্ছাদিত—এইদৰে তত্ত্বসমূহে পৰস্পৰক আৱৰণ কৰে।

Verse 46

अव्यक्तेनावृतस्तद्वन्महानित्येवमास्तिकैः । ब्रह्माण्डमिति संप्रोक्तमाचार्य्यैर्मुनिसत्तम

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তেনেদৰে মহত্তত্ত্ব অব্যক্ত দ্বাৰা আচ্ছাদিত। সেয়ে আস্তিক আচার্যসকলে একে ‘ব্ৰহ্মাণ্ড’—ব্ৰহ্মাৰ অণ্ড—বুলি ঘোষণা কৰিছে।

Verse 47

उक्तानि सप्तावरणान्यस्य विश्वस्य गुप्तये । चक्राद्दशगुणाधिक्यं सलिलस्य विधीयते

এই বিশ্বক গোপন আৰু সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ সাতটা আৱৰণ বৰ্ণিত হৈছে। চক্রৰ বাহিৰত জল-আৱৰণৰ বিস্তাৰ দহগুণ অধিক নিৰ্ধাৰিত।

Verse 48

उपर्युपरि चान्योन्यमेवं दशगुणाधिकम् । ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं तद्द्विजैर्मुनिनायक

স্তৰ ওপৰত স্তৰ, প্ৰতিটো পৰৱৰ্তী লোক তলৰ লোকতকৈ দহগুণ অধিক বৃহৎ। হে মুনিনায়ক, এই সমগ্ৰটোক “ব্ৰহ্মাণ্ড” বুলি জানিবা—দ্বিজসকলে এনেদৰেই বুজিছে।

Verse 49

इममर्थमुरीकृत्य चक्रसामीप्यवर्त्तनात् । सलिलस्य च तन्मध्ये इति प्राह श्रुतिस्स्वयम्

এই অৰ্থ গ্ৰহণ কৰি শ্রুতি নিজেই কয়—চক্ৰৰ ওচৰত জলৰ আবর্তনৰ বাবে (সূক্ষ্ম তত্ত্ব) ‘সেই জলৰ মাজতেই’ অৱস্থিত বুলি বুজা যায়।

Verse 50

अनुग्रहतिरोभावसंहृतिस्थितिसृष्टिभिः । करोत्यविरतं लीलामेकश्शक्तियुतश्शिवः

নিজৰ এক পৰম শক্তি (শক্তি)-সহ একমাত্ৰ প্ৰভু শিৱে সৃষ্টি, স্থিতি, সংহাৰ, তিৰোভাৱ (আৱৰণ) আৰু অনুগ্ৰহ—এই পঞ্চকৃত্যৰ দ্বাৰা নিৰন্তৰ দিব্য লীলা কৰে।

Verse 51

बहुनेह किमुक्तेन मुने सारं वदामि ते । शिव एवेदमखिलं शक्तिमानिति निश्चितम्

হে মুনি, ইয়াত বহুত ক’লে কি লাভ? মই তোমাক সাৰ কওঁ—এই সমগ্ৰ জগত নিশ্চয়েই শিৱেই; পৰাশক্তি (শক্তি)যুক্ত শিৱেই, ই দঢ়ভাৱে সিদ্ধ।