Ṣaḍvidhārtha-Parijñāna: Praṇavārtha and the Sixfold Unity of Meaning (षड्विधार्थपरिज्ञानम् / प्रणवार्थपरिज्ञानम्)

Verse 1

वामदेव उवाच । भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे । विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन

বামদেৱ ক’লে— হে ভগৱান! হে ষণ্মুখ! অশেষ বিজ্ঞানামৃতৰ সাগৰ! হে বিশ্বামৰেশ্বৰসুত! প্ৰণতজনৰ আৰ্তি-দুখ নাশক!

Verse 2

षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् । के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो

হে প্ৰভো! ইষ্টফলদায়ক বুলি কোৱা ‘ষড়্বিধ অৰ্থ-পরিজ্ঞান’ কি? তাত সেই ছয় প্ৰকাৰ ‘অৰ্থ’ কি কি, আৰু ‘পরিজ্ঞান’ বুলিলে ঠিক কি বুজায়?

Verse 3

प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह

আৰু যাক পৰম তত্ত্বৰূপে প্ৰতিপাদ্য বুলি কোৱা হয় তেওঁ কোন? আৰু তেওঁক সম্পূৰ্ণকৈ জানিলে কি ফল লাভ হয়? হে গুহ, মই যি যি সুধিছোঁ সেয়া সকলো বিস্তাৰে কোৱা।

Verse 4

एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः । अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया

এই সত্য নুবুজি মই—মহাসেন—পশু (বন্ধ জীৱ)ৰ বাবে কোৱা শাস্ত্ৰবচনত মোহিত হৈছিলোঁ। আজিও মই শিৱমায়াত ভ্ৰান্ত।

Verse 5

अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम् । पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा

শিৱৰ চৰণদ্বয়ৰূপ জ্ঞানামৃত-ৰসায়ন পান কৰি মই মোহমুক্ত হ’ম, আৰু মই যি সত্যই তেনেকুৱাই স্থিত থাকিম।

Verse 6

कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि । कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते

কৰুণামৃতত সিক্ত দৃষ্টিৰে মোক বহুক্ষণ চাই, আপোনাৰ শ্ৰীমৎ পদপদ্মৰ শৰণাগত মোৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰিব।

Verse 7

इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः । प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः

মুনীন্দ্ৰৰ কথাবোৰ এইদৰে শুনি, জ্ঞানশক্তিধাৰী সৰ্বব্যাপী বিভুৱে তাৰপিছত আন এটা বাক্য ক’লে, যি অদৃষ্ট অনিষ্ট ফলৰ ইংগিত দি মহাভয় জন্মাব পৰা আছিল।

Verse 8

सुब्रह्मण्य उवाच । श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् । समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः

সুব্ৰহ্মণ্য ক’লে—হে মুনিশাৰ্দূল! তুমি ভক্তিভাৱে যি সুধিছা, সেয়া শুনা। সমষ্টি আৰু ব্যষ্টি—দুয়ো ভাৱে মহেশ্বৰৰ সত্য জ্ঞান মই বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 9

प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् । वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत

হে সুব্ৰত! প্ৰণৱ (ওঁ) ৰ যথাৰ্থ অৰ্থ-পরিজ্ঞানৰূপ উপলব্ধি মই বিস্তাৰে ক’ম। তাৰ ছয়বিধ অৰ্থৰ ঐক্য বুজিলেই সেই জ্ঞান সিদ্ধ হয়।

Verse 10

प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः । देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्

প্ৰথম অৰ্থ মন্ত্রস্বৰূপ; দ্বিতীয় অৰ্থ মন্ত্রে ভাবিত (শক্তিসঞ্চিত) অৱস্থা। তৃতীয় অৰ্থ দেবতাৰ্থ—অৰ্থাৎ ভগৱানক সূচায়; আৰু ইয়াৰ ওপৰত উচ্চ অৰ্থ প্ৰপঞ্চ-তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে।

Verse 11

चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः । षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः

চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম অৰ্থ গুৰুৰ স্বৰূপ প্ৰকাশক বুলি কোৱা হয়; ষষ্ঠ অৰ্থ শিষ্যৰ আত্মস্বৰূপ। এইদৰে ষড়্বিধ অৰ্থ প্ৰকীৰ্তিত হৈছে।

Verse 12

तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम । येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তাত মই তোমাক মন্ত্রৰ স্বৰূপ ক’ম; যাৰ কেৱল জ্ঞানমাত্ৰেই মানুহ মহাজ্ঞানী হৈ উঠে।

Verse 13

आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः । बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा

আদ্য স্বৰ, পঞ্চম স্বৰ, আৰু যি পঞ্চমত অন্ত হয়—তাৰো পৰে; লগতে বিন্দু আৰু নাদ—এই পঞ্চ অক্ষৰ বেদে কোৱা, অন্যথা নহয়।

Verse 14

एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः । नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्

ইয়াক বেদ আদি সমূহৰ সমষ্টিৰূপ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। নাদ সকলো সমষ্টিৰো সমষ্টি বুলি কোৱা হয়; আৰু বিন্দুৰে সমৃদ্ধ সেই চতুষ্টয়েই তাৰ পূৰ্ণ প্ৰকাশ।

Verse 15

व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके । यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि

হে প্ৰাজ্ঞ, শুনা—শিৱবাচক প্ৰণৱ ‘ওঁ’ ব্যষ্টি (ব্যক্ত) ৰূপে সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ; সেই প্ৰণৱেই যন্ত্ৰৰূপে নিশ্চয় শিৱলিঙ্গ।

Verse 16

सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् । उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्

সৰ্বনিম্নত পীঠ লিখিব। তাৰ ওপৰত প্ৰথম স্বৰ লিখিব; তাৰ ওপৰত ‘উ’ বৰ্ণ; তাৰ ওপৰত ‘স্থ’; আৰু তাৰ ওপৰত ‘প’ বৰ্গৰ পৰা অন্তলৈ—ক্ৰমে ঊৰ্ধ্বমুখে স্থাপন কৰিব।

Verse 17

तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् । यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति

তাৰ শিৰোভাগত থকা বিন্দু আঁকিব আৰু তাৰ ওপৰত নাদ লিখিব। ইয়াৰ দ্বাৰা যন্ত্ৰ সম্পূৰ্ণ হয় আৰু সকলো কামনা সিদ্ধ হয়।

Verse 18

एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् । तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्

এই যন্ত্ৰটো বিধিপূৰ্বক আঁকি প্ৰণৱ ‘ওঁ’ৰে নৱবাৰ বেষ্টন কৰিব। সেই প্ৰণৱজাত নাদৰ দ্বাৰা সাধকে নাদ-প্ৰবাহক অন্তিম লয় পৰ্যন্ত উপলব্ধি কৰিব।

Verse 19

देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने । तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम्

হে মুনি, সৰ্বত্ৰ সূক্ষ্মভাৱে গূঢ় থকা দেৱতাৰ্থ এতিয়া মই ক’ম—যেনে শংকৰে কৈছিল। হে বামদেৱ, তোমাৰ প্ৰতি স্নেহৰ বাবে মই ইয়াক প্ৰকাশ কৰিছোঁ।

Verse 20

सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् । इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम्

‘সদ্যোজাতৰ শৰণ লওঁ’ বুলি আৰম্ভ কৰি ‘ওঁ সদাশিৱ’ উচ্চাৰণসহ, শ্রুতিয়ে তাৰ-স্বরূপ সেই বাণী ক’লে, যিয়ে পঞ্চব্ৰহ্মক প্ৰকাশ কৰে।

Verse 21

विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः । एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः

জানিব লাগিব—ব্ৰহ্ম-স্বরূপিণী সূক্ষ্ম পাঁচজন দেৱতাই আছে। এই পাঁচেই শিৱৰ মূর্তত্বতো কোনো অতিৰিক্ত সংযোজন বা সীমা নহয়।

Verse 22

शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः । मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

মন্ত্ৰ শিৱৰ বাচক, আৰু শিৱমূৰ্তিৰো বাচক। কিয়নো মূৰ্তি আৰু অমূৰ্তিৰ ভেদ একেবাৰে পৰম নহয়; সেয়ে মন্ত্ৰে উভয়কে সূচায়।

Verse 23

ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः । शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्

“ঈশান-মুকুটোপেত” আদি শব্দে শিৱৰ বিগ্ৰহ আগতেই বৰ্ণিত হৈছে। এতিয়া মনোযোগেৰে শুনা—মই শিৱৰ পঞ্চবক্ত্ৰৰ কথা কৈছোঁ।

Verse 24

पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् । उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम्

পঞ্চমৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, সদ্যোজাত আদি যথাক্ৰমে, ঊৰ্ধ্বে ঈশান পৰ্যন্ত—এইদৰে শিৱৰ পঞ্চমুখ উপদেশিত হৈছে।

Verse 25

ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् । पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्

কেৱল দেৱ ঈশানৰ চতুৰ্ব্যূহ-পদত স্থিত ব্ৰহ্মৰূপ চতুষ্টয়—পুৰুষৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সদ্যলৈ সমাপ্ত।

Verse 26

पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् । पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने

পঞ্চ ব্ৰহ্মৰ সমষ্টি-তত্ত্ব ‘ঈশান-ব্ৰহ্ম’ বুলি প্ৰসিদ্ধ। কিন্তু তেওঁলোকৰ ব্যষ্টি-প্ৰকাশ পুৰুষৰ পৰা আৰম্ভ হৈ সদ্যোজাত পৰ্যন্ত বিস্তৃত, হে মুনি।

Verse 27

अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् । परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्

এই চক্ৰ অনুগ্ৰহময়; ই পঞ্চাৰ্থৰ কাৰণ। ই পৰব্ৰহ্ম-স্বরূপ, সূক্ষ্ম, নিৰ্বিকাৰ আৰু নিৰাময়।

Verse 28

अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः । प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः

অনুগ্ৰহো দ্বিবিধ—এটা তিৰোভাব আদি দেৱকৃত্যৰ জৰিয়তে কাৰ্য কৰে। আৰু প্ৰভু জীৱসকলৰ পৰা পৃথক; তেওঁ পৰ আৰু অপৰ—দুয়ো বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দান কৰে।

Verse 29

एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् । अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः

ইয়াক সদাশিৱৰেই দ্বিবিধ কৃত্য বুলি কোৱা হৈছে। তথাপি তেওঁৰ অনুগ্ৰহে সেই সৰ্বব্যাপী বিভু সৃষ্ট্যাদি পঞ্চকৃত্যও প্ৰকাশ কৰে।

Verse 30

मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा

হে মুনে, তাতো সদ্য আদি দেৱতাসকলৰ কীৰ্তন কৰা হৈছে; সেই পাঁচজন সদা পৰব্ৰহ্মস্বৰূপ আৰু নিত্য কল্যাণদাতা।

Verse 31

अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् । सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

অনুগ্ৰহময় চক্ৰ, যি শান্তিৰো অতীত কলাসমূহে গঠিত আৰু য’ত সদাশিৱ অধিষ্ঠিত—সেইটোৱেই পৰম পদ বুলি কোৱা হয়।

Verse 32

एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् । सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्

এই পদেই শুদ্ধচিত্ত যতি সকলৰ প্ৰাপ্য—সদাশিৱৰ উপাসকসকলৰ, যিসকলৰ চিত্ত প্ৰণৱ ‘ওঁ’ত আসক্ত।

Verse 33

एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः । भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा

সেই পৰম পদ লাভ কৰি মুনীশ্বৰসকল তেঁওৰ সৈতে একাত্ম হৈ, ব্ৰহ্মৰূপ দেৱে দিয়া অতি বিপুল দিব্য ভোগসমূহ উপভোগ কৰি আনন্দিত হ’ল।

Verse 34

महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि । न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते

মহাপ্ৰলয়ৰ সময়ত সেই জনসকল নিশ্চয়েই শিৱ-সাম্য লাভ কৰে; তেওঁলোকে পুনৰ কেতিয়াও সংসাৰ-সমুদ্ৰত ক’তো পতিত নহয়।

Verse 35

ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी । ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि

সনাতন শ্ৰুতি সেই লোকক “ব্ৰহ্মলোক” বুলি কয়; কিন্তু এই সমষ্টিৰূপ সামগ্ৰ্যও শিৱৰ ঐশ্বৰ্যৰেই প্ৰকাশ।

Verse 36

सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा । सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि

অথৰ্বণী শিখাই ঘোষণা কৰে—“তেওঁ সৰ্ব ঐশ্বৰ্যৰে সম্পন্ন।” নিশ্চয়, সকলো ধৰণৰ অধিপত্য আৰু সমৃদ্ধিৰ দাতা তেওঁ একমাত্ৰ বুলিয়েই কোৱা হয়।

Verse 37

चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् । ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते

চমক স্তোত্ৰত এই ‘পদম্’তকৈ ডাঙৰ আন কোনো পদ নাই। সঁচাকৈ, ইয়াতেই ব্ৰহ্ম-পঞ্চকৰ সমগ্ৰ বিস্তাৰ-প্ৰপঞ্চ প্ৰকাশিত দেখা যায়।

Verse 38

ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः । सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः

এইদৰে ব্ৰহ্মৰ পৰা নিবৃত্তি আদি কলাসমূহ উৎপন্ন হয়। সিহঁত সূক্ষ্মভূত-স্বৰূপ তন্মাত্ৰ তত্ত্ব আৰু কাৰণ-ৰূপ আধাৰ হিচাপে প্ৰসিদ্ধ।

Verse 39

स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत । पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते

হে সুৱ্ৰত, এই প্ৰকাশিত প্ৰপঞ্চ—স্থূল ৰূপ আৰু স্বভাৱসহ—পাঁচ ধৰণে অৱস্থিত; সেয়ে ইয়াক ‘ব্ৰহ্ম-পঞ্চক’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 40

पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् । व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, পুৰুষ, শ্ৰোত্ৰ, বাণী, শব্দ আৰু আকাশ—এই পঞ্চক ঈশানৰূপে ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা ব্যাপ্ত হৈছিল।

Verse 41

प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् । व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर

হে মুনীশ্বৰ, প্ৰকৃতি, ত্বক, পাণি, স্পৰ্শ আৰু বায়ু—এই পঞ্চক পুৰুষৰূপ ব্ৰহ্মনে নিজেই ব্যাপ্ত কৰিছে।

Verse 42

अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः । अघोरव्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम्

অহংকাৰ, চকু, পদ, ৰূপ আৰু পাৱক—এই দীপ্তিমান পঞ্চক অঘোৰ-ব্ৰহ্ম (শিৱৰ শুভ, অভয় পৰমতত্ত্ব) দ্বাৰা সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত।

Verse 43

बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् । ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः

বুদ্ধি, জিহ্বা, পায়ু, ৰস (স্বাদ) আৰু আপঃ (জলতত্ত্ব)—এই পঞ্চক বামদেৱ-শক্তিৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মাৰ মাধ্যমে নিত্য সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত থাকে।

Verse 44

मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम् । सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत्

মন, নাসা, উপস্থ, গন্ধ আৰু ভূমি—এই পঞ্চক সদ্যোজাত-ব্ৰহ্ম দ্বাৰা ব্যাপ্ত; সেয়ে জগত পঞ্চব্ৰহ্মময়।

Verse 45

यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः । समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम्

শিৱবাচক প্ৰণৱ (ওঁ) যন্ত্ৰৰূপে উপদিষ্ট। ই পঞ্চবৰ্ণৰ সমষ্টি আৰু বিন্দু-আদি চতুষ্টয়সহ একীভূত তত্ত্ব।

Verse 46

शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत् । प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्

শিৱে উপদিষ্ট কৰা পথ অনুসৰি যন্ত্ৰৰূপ ধ্যান কৰা উচিত; আৰু শিৱৰূপ, মন্ত্ৰাধিৰাজ পৰম প্ৰণৱ (ওঁ)কো ভাবনা কৰা উচিত।