Sukta 68
Sukta 6.68
Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Sukta 6.68).
Indra–Varuṇa (dual).
Triṣṭubh.
ভাৰদ্বাজ বংশৰ এই ত্ৰিষ্টুভ স্তোত্ৰত যুগল শক্তি ইন্দ্ৰ–বৰুণক বিজয়ী বল আৰু ধৰ্মময় নিয়ম—উভয়ৰ যৌথ ৰক্ষক হিচাপে আহ্বান কৰা হৈছে। ইয়াত যজ্ঞক আগতেই প্ৰস্তুত আৰু তেওঁলোকৰ ফালে “মুখ ঘূৰোৱা” বুলি দেখুওৱা হৈছে; ইষ্ (প্ৰেৰণা), সুম্ন (কৃপা), সংঘাতত সুৰক্ষা, আৰু বিস্তৃত সমৃদ্ধি (ৰয়ি)ৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। স্তোত্ৰটোৱে বাৰে বাৰে ইন্দ্ৰৰ বাধা-নাশক পৰাক্ৰমক বৰুণৰ ঋত-আধাৰিত সার্বভৌমত্বৰ সৈতে একেলগে গাঁথে, আৰু সত্যৰ সৈতে সঙ্গতি থাকিলেহে সফলতাক অৰ্থৱান বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে।
Mantras
Mantra 1
श्रुष्टी वां यज्ञ उद्यतः सजोषा मनुष्वद्वृक्तबर्हिषो यजध्यै । आ य इन्द्रावरुणाविषे अद्य महे सुम्नाय मह आववर्तत् ॥
তোমালোকৰ বাবে যজ্ঞ সাজু হৈছে—একসুৰে, একেলগে গতি কৰা; মানুহৰ বিধিমতে বৰ্হি (আসন) বিছাই আৰাধনা কৰিবলৈ। আজি ই তোমালোকৰ দিশে ঘূৰি আহিছে, হে ইন্দ্ৰ-বৰুণ, মহৎ প্ৰেৰণাৰ বাবে আৰু কৃপাৰ মহৎ আনন্দ-সৌভাগ্যৰ বাবে।
Mantra 2
ता हि श्रेष्ठा देवताता तुजा शूराणां शविष्ठा ता हि भूतम् । मघोनां मंहिष्ठा तुविशुष्म ऋतेन वृत्रतुरा सर्वसेना ॥
সেই দুয়োই দেৱ-পিতৃ-মাতৃৰূপে নিশ্চয়েই শ্ৰেষ্ঠ; তেজস্বী বীৰশক্তিসমূহৰ মাজত অতি-দ্ৰুত, অতি-প্ৰবল। দানশীল মঘৱানসকলৰ বাবে সৰ্বাধিক বিস্তাৰক; বহুবল-প্ৰেৰক শক্তিসম্পন্ন। ঋত (সত্য-নিয়ম) দ্বাৰা বাধা-বিঘ্ন-নাশক, সৰ্বসেনা—সকলো বাহিনী-শক্তিৰ অধিপতি।
Mantra 3
ता गृणीहि नमस्येभिः शूषैः सुम्नेभिरिन्द्रावरुणा चकाना । वज्रेणान्यः शवसा हन्ति वृत्रं सिषक्त्यन्यो वृजनेषु विप्रः ॥
সেই দুয়োলৈ গাওঁ—ইন্দ্ৰ-বৰুণলৈ—নমস্কাৰ-কৰ্মেৰে, শূষ (উদ্যম) আৰু সুম্ন (কল্যাণ-প্ৰসাদ) সহ; আহুতিত আনন্দিত। বজ্ৰেৰে এজন—শুধু বলেই—বৃত্র (অবৰুদ্ধি) বধ কৰে; আনজন, ঋষি, কৰ্মক্ষেত্ৰসমূহত ঋজু কৰ্ম-প্ৰবাহ স্থাপন কৰি বন্ধন কৰে।
Mantra 4
ग्नाश्च यन्नरश्च वावृधन्त विश्वे देवासो नरां स्वगूर्ताः । प्रैभ्य इन्द्रावरुणा महित्वा द्यौश्च पृथिवि भूतमुर्वी ॥
যেতিয়া গ্না-শক্তি আৰু নর-শক্তি বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া সকলো দেৱতা—সু-আহ্বানিত—মানৱক পোষণ কৰে। সেইসকলৰ পৰা, হে ইন্দ্ৰ-বৰুণ, তোমালোকৰ মহিমাৰে দ্যৌ আৰু পৃথিৱী উৰু (বিস্তৃত) হয়—আমাৰ ভিতৰত দেৱজীৱনৰ ক্ষেত্ৰৰূপে বিস্তৃত হয়।
Mantra 5
स इत्सुदानुः स्ववाँ ऋतावेन्द्रा यो वां वरुण दाशति त्मन् । इषा स द्विषस्तरेद्दास्वान्वंसद्रयिं रयिवतश्च जनान् ॥
সেইজনেই নিশ্চয় সুদাতা—নিজ শক্তিত সমৃদ্ধ, ঋতৰ ৰক্ষক—হে ইন্দ্ৰ; যিজনে অন্তৰৰ পৰা তোমালোক দুজনক, হে বৰুণ, দান কৰে। ইষাৰ (দৈৱ প্ৰেৰণা) বলত সি দ্বেষী শক্তিসকলক অতিক্ৰম কৰে; দান কৰি সি ৰয়ি (সমৃদ্ধি) লাভ কৰে আৰু ৰয়িবন্ত জনসকলকো বৃদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Mantra 6
यं युवं दाश्वध्वराय देवा रयिं धत्थो वसुमन्तं पुरुक्षुम् । अस्मे स इन्द्रावरुणावपि ष्यात्प्र यो भनक्ति वनुषामशस्तीः ॥
যি ৰয়ি তোমালোক দুজনে—হে দেৱতা—যজ্ঞ-দানকাৰীক স্থাপন কৰিলা, বসুমন্ত আৰু বহুদূৰলৈ বিস্তৃত, সেই ৰয়ি আমাৰো হোক, হে ইন্দ্ৰ-বৰুণ। আগবাঢ়ক সি, যিজনে অন্বেষকসকলৰ অশস্তি (কু-উক্তি) ভাঙি পেলায়—আত্মাৰ প্ৰচেষ্টাক ক্ষীণ কৰা মিছাক অস্বীকাৰ কৰে।
Mantra 7
उत नः सुत्रात्रो देवगोपाः सूरिभ्य इन्द्रावरुणा रयिः ष्यात् । येषां शुष्मः पृतनासु साह्वान्प्र सद्यो द्युम्ना तिरते ततुरिः ॥
আৰু আমাৰ বাবে, হে ইন্দ্ৰ-বৰুণ—সু-ত্ৰাতা, দেৱ-গোপা (দৈৱৰ ৰক্ষক)—সূৰিসকলৰ বাবে ৰয়ি হওক। যিসকলৰ শুষ্ম (উদ্যম-তেজ) যুদ্ধসমূহত জয়ী, তেওঁলোকৰ ততুৰি (দ্ৰুত বিজয়ী) তৎক্ষণাৎ দ্যুম্ন (জ্যোতি-গৌৰৱ) পাৰ কৰাই নিয়ে—সংঘাতৰ মাজেৰে পোহৰক সিদ্ধ প্ৰকাশলৈ আনে।
Mantra 8
नू न इन्द्रावरुणा गृणाना पृङ्क्तं रयिं सौश्रवसाय देवा । इत्था गृणन्तो महिनस्य शर्धोऽपो न नावा दुरिता तरेम ॥
এতিয়া, হে ইন্দ্ৰ-বৰুণ, আমি স্তোত্ৰে তোমালোকক গাই থাকোঁতে—হে দেৱগণ—আমালৈ ৰয়ি (ঐশ্বৰ্য-সমৃদ্ধি) মিহলাই দিয়া, যি সু-শ্ৰৱস (সু-খ্যাতি, শুভ-শ্ৰুতি) আনে। এইদৰে মহিমাৰ অধীন স্তৱ কৰা এক দল হৈ, নাওৱে পানী পাৰ হোৱাৰ দৰে, আমি দুৰিত (কঠিন বিপদ-পথ) পাৰ হওঁ।
Mantra 9
प्र सम्राजे बृहते मन्म नु प्रियमर्च देवाय वरुणाय सप्रथः । अयं य उर्वी महिना महिव्रतः क्रत्वा विभात्यजरो न शोचिषा ॥
এতিয়া প্ৰসাৰিত কৰা—প্ৰিয় মনন; আৰু সেয়া দেৱ বৰুণলৈ অৰ্পণ কৰা—সম্ৰাট, বিস্তৃত আৰু মহান। যি মহিমাৰে উৰ্বী (বিস্তৃত পৃথিৱী) ধৰি ৰাখে, মহাব্ৰতত দৃঢ়; সি নিজৰ ক্ৰতু (ইচ্ছাশক্তি) ৰ বলত দীপ্ত হয়—জৰাহীন, শোচিষা (জ্যোতি) ৰ দৰে।
Mantra 10
इन्द्रावरुणा सुतपाविमं सुतं सोमं पिबतं मद्यं धृतव्रता । युवो रथो अध्वरं देववीतये प्रति स्वसरमुप याति पीतये ॥
হে ইন্দ্ৰ-বৰুণ, সুতপা (চেপা সোমৰ পানকাৰী) ধৃতব্ৰত! এই চেপা সোম—মদ্য, আনন্দ-দায়ক—পান কৰা। দেৱবীতিয়ে অৰ্থাৎ দেৱসকলৰ তৃপ্তিৰ বাবে অধ্বৰ-যজ্ঞলৈ তোমালোকৰ ৰথ ওচৰ চাপি আহে; স্বসৰ (আহ্বান/ডাক)ৰ প্ৰতি আগবাঢ়ি, পান কৰিবলৈ উপস্থিত হয়।
Mantra 11
इन्द्रावरुणा मधुमत्तमस्य वृष्णः सोमस्य वृषणा वृषेथाम् । इदं वामन्धः परिषिक्तमस्मे आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयेथाम् ॥
হে ইন্দ্ৰ-বৰুণ, দুয়োটা বৃষ! অতি-মধুময় বৃষ্ণ সোমেৰে তোমালোক বলবান হওক। এই অন্ধঃ (চেপা ৰস) আমাৰ মাজত তোমালোকৰ বাবে চাৰিওফালে পৰিষিক্ত; এই বৰ্হিষি (যজ্ঞাসন/কুশাসন)ত উপবিষ্ট হৈ মাদিত হওক, আনন্দ লওক।
Inside Sukta 68
How it unfolds
- Where it opens
The hymn opens by declaring the sacrifice ready—barhis laid and the rite harmoniously set in motion—explicitly inviting Indra–Varuṇa for great impulse and grace (RV 6.68.1).
- Development
It develops by extolling the pair as supreme and most forceful, whose power operates through ṛta to destroy obstruction and to enlarge the fortunes of generous patrons (RV 6.68.2).
- Climax
The peak is the prayer for effective protection and for rayi and dyumná to be carried across the turbulence of battles—victory that brings luminous fulfillment, not mere domination (cf. RV 6.68.7).
- Where it settles
It resolves by settling into confident reliance on their guardianship: the rite, aligned with ṛta, is expected to yield prosperity, protection, and sustained splendor for the worshipper and community.
The deity: Indra–Varuṇa
- In the VedaIndra–Varuṇa are praised as a complementary pair: Indra as the force that breaks obstacles and wins battles, Varuṇa as the sovereign who upholds ṛta, binds wrongdoing, and stabilizes the moral-cosmic law. Together they are called strongest among heroes and most generous to patrons, acting “by ṛta” to overcome vṛtra-like obstruction.
- Cosmic functionThey maintain the world through a twofold governance—dynamic victory (Indra) and lawful order (Varuṇa)—securing rain/abundance, social stability, and the triumph of truth over chaos.
- Inner significancePsychologically, the pair signifies disciplined power: the will to overcome inner resistance (Indra) guided by conscience, restraint, and truth-alignment (Varuṇa). Spiritual progress is framed as conquest that remains ethical and harmonized with ṛta.
The seer
- Bharadvāja (Bārhaspatya tradition)Bharadvāja gotra; Bārhaspatya (Angirasa-related) priestly lineage · A major Rigvedic seer-family associated especially with Mandala 6, noted for powerful ritual diction and for linking martial victory with ṛta (cosmic order).
Famous verses
श्रुष्टी वां यज्ञ उद्यतः सजोषा मनुष्वद्वृक्तबर्हिषो यजध्यै । आ य इन्द्रावरुणाविषे अद्य महे सुम्नाय मह आववर्तत् ॥ṛtena vṛtraturā
उत नः सुत्रात्रो देवगोपाः सूरिभ्य इन्द्रावरुणा रयिः ष्यात् । येषां शुष्मः पृतनासु साह्वान्प्र सद्यो द्युम्ना तिरते ततुरिः ॥Attributes of the deity
- Dual guardianship: might + moral order
- Vṛtra/obstruction-slaying through ṛta
- Protectors (sutrātra), divine guardians (devagopā)
- Bestowers of rayi (prosperity) and dyumná (splendor)
- Swift, forceful, battle-aiding yet law-upholding
Also by this seer
- Rig Veda Mandala 6 (many hymns attributed to Bharadvāja seers collectively)
- Prominent Agni hymns in Book 6 that emphasize correct rite (yajña) and priestly craft
- Indra and allied-deity hymns in Mandala 6 stressing victory, protection, and generous wealth (rayi)
The rite, step by step
- Prepare the vedi and barhis (strewn seat), establishing the rite “in the human way” (manuṣvat).
- Kindle/attend Agni and set the offerings; recite the opening invitation that the yajña has ‘turned toward’ Indra–Varuṇa.
- Praise their joint supremacy: strongest heroes, best divine protectors, vṛtra-slayers through ṛta.
- State petitions: iṣ (impulsion), sumná (grace), rayi (wealth), and safe passage through conflicts.
- Conclude with reaffirmation of their guardianship and the expected crossing-over of dyumná (splendor) into the sacrificer’s life.
Offerings
- Soma libations (where applicable in the ritual context)
- Ghee/ājya into the fire
- Oblations of food (havis) according to household or śrauta setting
Frequently Asked Questions
The hymn pairs Indra’s conquering strength with Varuṇa’s rule of ṛta (truth and order). It asks for success that is both powerful and rightly governed.
It asks for iṣ (driving impulse), sumná (grace/favor), protection in struggles, and rayi (prosperity), with victory achieved through alignment with ṛta.
Alongside mythic foes, it also points to anything that blocks life—fear, disorder, drought, or inner resistance. Indra–Varuṇa are praised for removing such obstruction through truth-based power.
Ask anything about Sukta 68 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
