
Sukta 6.66
Bharadvāja (Book 6 family attribution)
Marut-gaṇa (with Pṛśni as their mother in the hymn’s imagery)
Triṣṭubh
এই সূক্তত মৰুত-গণক ৰুদ্ৰৰ ভয়ংকৰ, দীপ্তিমান পুত্ৰ বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে—ঝড়-দেৱতা, যাঁহাদের দ্ৰুতগতি শক্তিয়ে স্বৰ্গ আৰু পৃথিৱী—এই দুয়ো জগতক কঁপাই তোলে আৰু একেলগে “যোঁতাই”। পৃশ্নীক প্ৰচুৰ গোমাতৃ-ৰূপে কল্পনা কৰি কবিয়ে তেওঁলোকৰ জন্ম, পোষণ, আৰু মৰ্ত্যৰ কল্যাণৰ বাবে উন্মুক্ত হোৱা তেওঁলোকৰ উজ্জ্বল সাৰ-তত্ত্বক স্মৰণ কৰায়। সূক্তৰ উদ্দেশ্য একে সময়তে স্তৱ আৰু আহ্বান: যজ্ঞলৈ মৰুতসকলক টানি আনি, তেওঁলোকৰ বল, ৰক্ষা আৰু বিজয়ী প্ৰেৰণা দ্বাৰা উপাসকক শক্তিশালী কৰা।
Mantra 1
वपुर्नु तच्चिकितुषे चिदस्तु समानं नाम धेनु पत्यमानम् । मर्तेष्वन्यद्दोहसे पीपाय सकृच्छुक्रं दुदुहे पृश्निरूधः ॥
যি জনে জানে, সেই জনৰ বাবেও সেই ৰূপটো নিশ্চয় জ্ঞাত হওক—নামত একে, পতি-সদৃশ শাসন কৰা পোষণকাৰী ধেনু। কিন্তু মৰ্ত্যলোকত সি অন্য এক দোহনৰ বাবে ফুলে-ফেঁপে উঠে; একেবাৰ উজ্জ্বল সাৰ দোহি উলিয়াইছে—পৃশ্নি মাতৃ, প্ৰাচুৰ্যৰ থন।
Mantra 2
ये अग्नयो न शोशुचन्निधाना द्विर्यत्त्रिर्मरुतो वावृधन्त । अरेणवो हिरण्ययास एषां साकं नृम्णैः पौंस्येभिश्च भूवन् ॥
যেতিয়া জ্বলাই দিয়া স্থাপন কৰা হয়, তেতিয়া অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠে সেই মৰুতসকল—দুইবাৰ বাঢ়ে, তিনিবাৰো বাঢ়ে। দোষহীন, সোনালী দীপ্তিত উজ্জ্বল তেওঁলোক; নৰ-শক্তি আৰু পৌৰুষীয় বলসমূহৰ সৈতে একেলগে তেওঁলোক উদ্ভৱ হয় আৰু স্থিতি লাভ কৰে।
Mantra 3
रुद्रस्य ये मीळ्हुषः सन्ति पुत्रा याँश्चो नु दाधृविर्भरध्यै । विदे हि माता महो मही षा सेत्पृश्निः सुभ्वे गर्भमाधात् ॥
ৰুদ্ৰৰ যিসকল পুত্ৰ—সমৃদ্ধি দানকাৰী—যিসকলক এতিয়া দাধৃৱি আমাৰ বহনৰ বাবে আগবঢ়াই আনে; সঁচাকৈ তেওঁলোকৰ মাতৃ জনা যায়—মহান, বিস্তৃত মহিমা। পৃশ্নিয়ে নিশ্চয়েই শুভ গৰ্ভাশয়ত গৰ্ভ স্থাপন কৰিছিল।
Mantra 4
न य ईषन्ते जनुषोऽया न्वन्तः सन्तोऽवद्यानि पुनानाः । निर्यद्दुह्रे शुचयोऽनु जोषमनु श्रिया तन्वमुक्षमाणाः ॥
জন্মৰ পৰা তেওঁলোকে কেতিয়াও টল নাখায়, পথৰ পৰা আঁতৰি নাযায়; অস্তিত্বত থাকিয়েই দোষাৰোপযোগ্য বস্তুসমূহ শুচি কৰি তোলে। যেতিয়া শুচিসকল দোহে, তেতিয়া আনন্দময় স্বীকৃতিত দোহে; শ্ৰীৰে নিজৰ দেহত সিঞ্চন কৰি, তাক বৃদ্ধি কৰে।
Mantra 5
मक्षू न येषु दोहसे चिदया आ नाम धृष्णु मारुतं दधानाः । न ये स्तौना अयासो मह्ना नू चित्सुदानुरव यासदुग्रान् ॥
যিসকলৰ মাজত দুহন কৰোঁতেও কেতিয়াও ভ্ৰান্তি নাহে, সিহঁতে নামতেই ধাৰণ কৰি ৰাখে ধৃষ্ট, মাৰুত-বল। স্তুতিত সিহঁত শিথিল নহয়, মহিমাতো কেতিয়াও হীন নহয়; উদাৰ দাতা-জনো তীব্ৰসকলৰ আগত নত হয়।
Mantra 6
त इदुग्राः शवसा धृष्णुषेणा उभे युजन्त रोदसी सुमेके । अध स्मैषु रोदसी स्वशोचिरामवत्सु तस्थौ न रोकः ॥
এই উগ্ৰসকল শক্তিৰে, ধৃষ্ট সেনাৰে, সু-যোজিতভাৱে দুয়ো ৰোদসী—দুয়ো জগত—যুগ্ম কৰে। তেতিয়া এই দুয়ো ৰোদসীৰ মাজত স্বয়ং-জ্যোতিময় তেজ মহাবলীয়াসকলত স্থিত হয়, যেন দীপ্ত গৃহ।
Mantra 7
अनेनो वो मरुतो यामो अस्त्वनश्वश्चिद्यमजत्यरथीः । अनवसो अनभीशू रजस्तूर्वि रोदसी पथ्या याति साधन् ॥
হে মৰুতসকল, তোমালোকৰ যাত্ৰা অবিচ্ছিন্ন হওক—অশ্ব নথাকিলেও ই চলায়, ৰথ নথাকিলেও ৰথীৰ দৰে ধাৱিত হয়। লাগাম নথকা, চাবুক নথকা—ৰজঃ (মধ্যাকাশ) অতিক্ৰমকাৰী গতি যায়; দুয়ো ৰোদসীৰ মাজত পথ স্থাপন কৰি কৰ্ম সিদ্ধ কৰে।
Mantra 8
नास्य वर्ता न तरुता न्वस्ति मरुतो यमवथ वाजसातौ । तोके वा गोषु तनये यमप्सु स व्रजं दर्ता पार्ये अध द्योः ॥
হে মৰুতগণ, যাক তোমালোকে বাজসাতৌত (ঐশ্বৰ্য-জয়ত) সহায় কৰাঁ, তাৰ বাবে ন ঘূৰি যোৱা পথ আছে, ন তাক অতিক্ৰম কৰিব পৰা যায়। টোকাতেই হওক, গোৱালত হওক, তনয়ত হওক, বা আপসু (জলসমূহত) হওক—সেইজন দ্যৌৰ তলত, দূৰ সীমান্ততো, ব্ৰজ (আৱৰণ/বেড়া) ভাঙি মুকলি কৰে।
Mantra 9
प्र चित्रमर्कं गृणते तुराय मारुताय स्वतवसे भरध्वम् । ये सहांसि सहसा सहन्ते रेजते अग्ने पृथिवी मखेभ्यः ॥
দ্ৰুতগামী তুৰাৰ বাবে, স্বতৱস (নিজ-শক্তি) সম্পন্ন মৰুত-শক্তিৰ বাবে, উজ্জ্বল চিত্ৰ অর্ক (স্তোত্ৰ) গায়কলৈ আগবঢ়োৱা। যিসকলে সহসা (বল) দ্বাৰা সহাঁসি (প্ৰতিৰোধ) সহে—হে অগ্নি, তেওঁলোকৰ মখে (যজ্ঞ) সমূহত পৃথিৱী কঁপে।
Mantra 10
त्विषीमन्तो अध्वरस्येव दिद्युत्तृषुच्यवसो जुह्वो नाग्नेः । अर्चत्रयो धुनयो न वीरा भ्राजज्जन्मानो मरुतो अधृष्टाः ॥
অধ্বৰ (যজ্ঞ) ৰ বিদ্যুৎৰ দৰে দিদ্যুৎ-তেজে পূৰ্ণ, তৃষুচ্যৱ (দ্ৰুত গতি) ত অস্থিৰ মৰুতগণ যেন অগ্নিৰ জুহ্বা (জ্বলা জিভা) সম। অর্চত্রয় (স্তোত্ৰ-গায়ক) তেওঁলোক, ধুনয় (গর্জনময়) বীৰৰ দৰে; ভ্ৰাজৎ-জন্মা (উজ্জ্বল জন্ম) মৰুতগণ অধৃষ্ট (অজেয়)।
Mantra 11
तं वृधन्तं मारुतं भ्राजदृष्टिं रुद्रस्य सूनुं हवसा विवासे । दिवः शर्धाय शुचयो मनीषा गिरयो नाप उग्रा अस्पृध्रन् ॥
উজ্জ্বল বর্শাধাৰী, বৃদ্ধি-পাওঁতা মাৰুত-শক্তি—ৰুদ্ৰৰ পুত্ৰ—তোমাক মই হৱসা, আকুল আহ্বানেৰে উপাসনা কৰোঁ। দিৱ্য শাৰ্ধাৰ (স্বৰ্গীয় গণৰ) নিমিত্তে মোৰ মনীষা শুচি হয়; পৰ্বতৰ দৰে, উগ্ৰ জলধাৰাৰ দৰে, সিহঁতে অদম্য প্ৰতিযোগিতাত আগবাঢ়ে।
They are a fierce but beneficent troop of storm-deities—Rudra’s sons—described as radiant, spear-bearing, roaring in thunder, and moving together with disciplined power.
Pṛśni is used as a vivid maternal image: an abundant Cow whose ‘bright essence’ is milked out, symbolizing the Maruts’ birth/nourishment and the life-giving release of power (like rain and vitality) for mortals.
It means the Maruts dynamically connect heaven and earth through their storm-force—making the cosmic realms act in concert and bringing down energizing, rain-bearing power into the human sphere.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.