Sukta 67
Sukta 10.67
Ayāsya (named); associated Angirasa/Bṛhaspati myth-cycle in this sukta
Indra (explicit), with underlying Angirasa/Bṛhaspati current
Triṣṭubh (probable; confirm by scan)
এই সূক্ত (ঋগ্বেদ ১০.৬৭) ইন্দ্ৰৰ বিজয়-শক্তিক অঙ্গিৰস/বৃহস্পতিধাৰাৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্য বুলি উদ্যাপন কৰে। প্ৰেৰিত বাক্ (ধী/উক্থ) ‘উদ্ধাৰ’ কৰা হয় আৰু ‘জন্ম দিয়া’ হয়; তাৰ পিছত তাক ধন সঞ্চয় কৰি ৰখা/আটকাই ৰখাসকলক ভাঙিবলৈ আৰু ধন, পোহৰ, লগতে জীৱন-ধাৰাৰ স্ৰোতসমূহ মুকলি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আয়াস্যক চতুৰ্থ মাত্ৰা/শক্তি উচ্চাৰণ কৰা দ্ৰষ্টা হিচাপে দেখুওৱা হৈছে; পৌৰাণিক পৰিসৰত বাধা (অহি, অৰ্বুদ) চূৰ্ণ কৰা আৰু সপ্ত নদী মুকলি কৰাৰ স্মৰণ আছে। উদ্দেশ্য একে সময়তে স্তুতিমূলক আৰু কাৰ্যকৰী—ইন্দ্ৰক (আৰু সহযোগী ব্ৰাহ্মণিক বলক) আহ্বান কৰি সমৃদ্ধি উন্মুক্ত কৰা আৰু সমাজক সুৰক্ষা দিয়া।
Mantras
Mantra 1
इमां धियं सप्तशीर्ष्णीं पिता न ऋतप्रजातां बृहतीमविन्दत् । तुरीयं स्विज्जनयद्विश्वजन्योऽयास्य उक्थमिन्द्राय शंसन् ॥
ঋতজাত, বিস্তৃত, সাত-মূৰীয়া এই ধী—আমাৰ পিতাই আৱিষ্কাৰ কৰিলে। আৰু চতুৰ্থ শক্তি/মাত্রা বিশ্বজন্য আয়াস্যই জন্ম দিলে, ইন্দ্ৰৰ বাবে উক্থ ঘোষণা কৰি।
Mantra 2
ऋतं शंसन्त ऋजु दीध्याना दिवस्पुत्रासो असुरस्य वीराः । विप्रं पदमङ्गिरसो दधाना यज्ञस्य धाम प्रथमं मनन्त ॥
ঋতক ঘোষণা কৰি, অন্তৰত ঋজু দীপ্তি জগাই, দ্যৌৰ পুত্ৰসকল—অসুৰৰ বীৰসকল—প্ৰেৰিত পদ (বিপ্ৰ-পদ) ধৰি ৰাখিলে। অঙ্গিৰসসকলে ঋষিৰ পদচিহ্ন স্থাপন কৰি যজ্ঞৰ প্ৰথম ধাম (আশ্ৰয়) মনত ধাৰণ কৰিলে।
Mantra 3
हंसैरिव सखिभिर्वावदद्भिरश्मन्मयानि नहना व्यस्यन् । बृहस्पतिरभिकनिक्रदद्गा उत प्रास्तौदुच्च विद्वाँ अगायत् ॥
হংসৰ দৰে, ডাক দিয়া সখাসকলৰ সৈতে, শিলাৰে গঢ়া বন্ধনবোৰ ছিঙি পেলাই। বৃহস্পতিয়ে ৰশ্মি-গাভীসকলৰ প্ৰতি উচ্চস্বৰে গর্জন কৰিলে; আৰু বিদ্বানজনে স্তোত্ৰ উচ্চাৰি গাই উঠিল।
Mantra 4
अवो द्वाभ्यां पर एकया गा गुहा तिष्ठन्तीरनृतस्य सेतौ । बृहस्पतिस्तमसि ज्योतिरिच्छन्नुदुस्रा आकर्वि हि तिस्र आवः ॥
ৰশ্মিসকল গুহাত লুকাই আছিল—দুয়োৰ ওপাৰে, তথাপি এক পথেদি লাভ্য—অনৃতৰ সীমাত থিয় হৈ। বৃহস্পতি অন্ধকাৰত জ্যোতি বিচাৰি, উষ্ৰা (উজ্জ্বল)সকলক ওপৰলৈ তুলিলে; তেওঁ তিনিটা আৱৰণ মুকলি কৰিলে।
Mantra 5
विभिद्या पुरं शयथेमपाचीं निस्त्रीणि साकमुदधेरकृन्तत् । बृहस्पतिरुषसं सूर्यं गामर्कं विवेद स्तनयन्निव द्यौः ॥
বিমুখ হৈ শুই থকা দুৰ্গখন ভেদি পেলাই, সাগৰৰ গভীৰতাৰ পৰা একেলগে থকা তিনিটাক তেওঁলোকে মুক্ত কৰি কাটি উলিয়ালে। বৃহস্পতিয়ে উষা, সূৰ্য, গা (গাভী/ৰশ্মি) আৰু অর্ক (দীপ্ত স্তোত্ৰ-বাণী) আৱিষ্কাৰ কৰিলে—যেন আকাশ গর্জন কৰি উঠিল।
Mantra 6
इन्द्रो वलं रक्षितारं दुघानां करेणेव वि चकर्ता रवेण । स्वेदाञ्जिभिराशिरमिच्छमानोऽरोदयत्पणिमा गा अमुष्णात् ॥
ইন্দ্ৰই, গর্জন-ধ্বনিত, দুহি দিয়া ধন-সম্পদৰ ৰক্ষক বলক হাতীৰ শুঁড়েৰে যেন ছিঙি-ফালি পেলালে। ঘাম-ভৰা শক্তিৰে পোষক সাৰ বিচাৰি, পণিক কন্দুৱাই গা (ৰশ্মি/গাভীসমূহ) কঢ়িয়াই নিলে।
Mantra 7
स ईं सत्येभिः सखिभिः शुचद्भिर्गोधायसं वि धनसैरदर्दः । ब्रह्मणस्पतिर्वृषभिर्वराहैर्घर्मस्वेदेभिर्द्रविणं व्यानट् ॥
সত্য আৰু দীপ্ত সখাসকলৰ সৈতে তেওঁ ‘গোধায়স’ ধন-সঞ্চয়কক ধন-ভাঙনি আঘাতে চূর্ণ কৰিলে। ব্ৰহ্মণস্পতিয়ে বৃষভ-সম বৰাহসকল আৰু তাপ-ঘামৰ তেজেৰে দ্ৰৱিণ (ধন-ঐশ্বৰ্য) বিস্তাৰ কৰি দিলে।
Mantra 8
ते सत्येन मनसा गोपतिं गा इयानास इषणयन्त धीभिः । बृहस्पतिर्मिथोअवद्यपेभिरुदुस्रिया असृजत स्वयुग्भिः ॥
সত্যে পূৰ্ণ মন লৈ ৰশ্মিসকলৰ অধিপতি গোপতিক অভিমুখে আগবঢ়া তেওঁলোকে ধী-শক্তিৰে গাৱঃ (ৰশ্মি/গাভীসমূহ)ক আগুৱাই দিলে। বৃহস্পতিয়ে পৰস্পৰ নিৰ্দোষ অংশগ্ৰহণ/পানৰ দ্বাৰা, নিজৰ স্বয়ং-যুগ্ধ শক্তিৰে দীপ্ত গোহৰ্ডসমূহক ওপৰলৈ মুক্ত কৰিলে।
Mantra 9
तं वर्धयन्तो मतिभिः शिवाभिः सिंहमिव नानदतं सधस्थे । बृहस्पतिं वृषणं शूरसातौ भरेभरे अनु मदेम जिष्णुम् ॥
শুভ মতি-শক্তিৰে আমি সেই একক বৃদ্ধি কৰোঁ; একে সধস্থে তেওঁক সিংহৰ দৰে গর্জন কৰাওঁ। বৃহস্পতি—বৃষ-শক্তি, শূৰ-বিজয় দানকাৰী—যুদ্ধৰ পৰা যুদ্ধলৈ, জিষ্ণু বিজয়ীক অনুসৰি, আমি আনন্দিত হওঁ।
Mantra 10
यदा वाजमसनद्विश्वरूपमा द्यामरुक्षदुत्तराणि सद्म । बृहस्पतिं वृषणं वर्धयन्तो नाना सन्तो बिभ्रतो ज्योतिरासा ॥
যেতিয়া তেওঁ বিশ্বৰূপ বল-সমৃদ্ধি লাভ কৰিলে, তেতিয়া তেওঁ দ্যৌলৈ উঠিল, উচ্চতৰ সদ্মসমূহলৈ। বৃহস্পতিকে—বৃষ-শক্তিক—বঢ়াই, কৰ্মত নানাবিধ হ’লেও, আমি মুখত একে জ্যোতি ধাৰণ কৰোঁ—একে দীপ্ত উচ্চাৰণ।
Mantra 11
सत्यामाशिषं कृणुता वयोधै कीरिं चिद्ध्यवथ स्वेभिरेवैः । पश्चा मृधो अप भवन्तु विश्वास्तद्रोदसी शृणुतं विश्वमिन्वे ॥
হে বয়োধা—বৃদ্ধিদাতা দেবগণ, আমাৰ আশীৰ্বাদ সত্য কৰি দিয়া; তোমালোকৰ নিজ নিজ প্ৰেৰণা-শক্তিৰ দ্বাৰাই গায়ককো তোমালোকেই ধৰি ৰাখা। আমাৰ পিছফালে সকলো বৈৰী আঘাত অপসৃত হওক। হে দ্যাৱা-পৃথিৱী, সেয়া শুনা—তোমালোকেই সকলো ভৱনক আগবঢ়োৱা।
Mantra 12
इन्द्रो मह्ना महतो अर्णवस्य वि मूर्धानमभिनदर्बुदस्य । अहन्नहिमरिणात्सप्त सिन्धून्देवैर्द्यावापृथिवी प्रावतं नः ॥
ইন্দ্ৰই মহিমাৰে—মহৎ অৰ্ণৱৰ মহত্ত্বে—অৰ্বুদৰ মূৰ ফালি দিলে। তেওঁ বাধাৰ সৰ্প অহিক বধ কৰিলে; সত্তাৰ সাত সিন্ধু মুক্ত কৰিলে। হে দ্যাৱা-পৃথিৱী, দেবগণসহ আমাৰ আগলৈ ৰক্ষা কৰি আগবঢ়াই নিয়া।
Inside Sukta 67
How it unfolds
- Where it opens
The hymn opens by locating power in revelation: a vast, truth-born, ‘seven-headed’ dhī is discovered, and Ayāsya generates a decisive ‘fourth’ measure/power as an uktha for Indra (10.67.1).
- Development
Mythic and ritual energies intertwine: the brahmanic force (Brahmaṇaspati/Bṛhaspati) with true companions breaks the hoarder and spreads treasure, showing mantra and divine force acting together (e.g., 10.67.7).
- Climax
Indra’s archetypal breakthrough is proclaimed—he splits Arbuda’s head, slays the obstructing serpent, and releases the seven rivers (10.67.12), the peak image of liberation and restored flow.
- Where it settles
The hymn turns from cosmic victory to communal benefit: with the gods, Heaven-and-Earth are asked to protect and carry the worshippers onward, sealing the rite with safeguarding grace (10.67.12).
The deity: Indra
- In the VedaIndra is the foremost heroic god in the Rig Veda: wielder of irresistible force, breaker of forts/obstructions, releaser of waters and wealth, and the one strengthened by hymns and soma. In this sukta he appears both as cosmic victor (slaying ahi, splitting Arbuda) and as the recipient of the seer’s potent uktha that makes the victory effective.
- Cosmic functionTo restore ṛta (cosmic order) by defeating constriction and releasing life-supporting powers—waters/rivers, riches, and expansive space for the worlds and the people.
- Inner significanceIndra signifies the awakened will and luminous strength that breaks inner blockage (fear, inertia, ignorance), liberating the ‘streams’ of energy, clarity, and inspiration; the Angirasa/Bṛhaspati thread highlights mantra/insight as the instrument of that liberation.
The seer
- AyāsyaAṅgirasa (Angiras lineage; associated with the Bṛhaspati/Angirasa myth-cycle) · Being named in the hymn as the one who ‘brought to birth’ a decisive, ‘fourth’ power/measure of inspired speech (uktha/dhī) for Indra—linking poetic revelation with the Angirasa breakthrough motif (release of hidden wealth/light).
Famous verses
saptaśīrṣṇīm dhiyaṃ ("seven-headed thought")
स ईं सत्येभिः सखिभिः शुचद्भिर्गोधायसं वि धनसैरदर्दः । ब्रह्मणस्पतिर्वृषभिर्वराहैर्घर्मस्वेदेभिर्द्रविणं व्यानट् ॥ariṇāt sapta sindhūn ("he set free the seven rivers")
Attributes of the deity
- Vṛtrahan (slayer of obstruction)
- Breaker/splitter (of hoarders, heads of demons, closed enclosures)
- Giver of wealth and wide space
- Strengthened by uktha (hymn) and brahman (sacred formulation)
- Allied with truth-bright companions (satyebhiḥ sakhībhiḥ śucadbhīḥ)
- Protector invoked with Dyāvā-Pṛthivī at the close
Also by this seer
- Associated in the Rigvedic tradition with Angirasa/Bṛhaspati-type revelation themes (breaking obstructions, uncovering treasure/cows).
- Cited within RV 10.67 itself as the articulator of the hymn’s effective uktha for Indra.
The rite, step by step
- Prepare the sacred space and kindle the fire (Agni), establishing purity and attention.
- Recite RV 10.67 as an uktha (praise-hymn) to strengthen Indra and align the rite with ṛta.
- Offer soma (where applicable) and ghee into the fire while naming Indra’s liberating deeds (breaking hoarders, freeing waters).
- Meditatively ‘place’ the dhī (inspired thought) as the effective instrument—speech as action—echoing Ayāsya’s generative role.
- Conclude with a protection petition, invoking Heaven-and-Earth (Dyāvā-Pṛthivī) together with the gods for safe onward movement.
- Distribute any ritual gifts/fees (dakṣiṇā) and end with a quiet settling of intention (victory, abundance, clarity).
Offerings
- Soma libation (in soma rites)
- Ghee/clarified butter (āhuti into Agni)
- Grain cakes or simple food offerings (optional, per household practice)
- Dakṣiṇā (gift/fee) to officiants (in śrauta setting)
Frequently Asked Questions
It praises Indra as the power that breaks obstruction and releases abundance, while emphasizing that inspired mantra (dhī/uktha)—linked to the Angirasa/Bṛhaspati current—is the effective instrument of that release.
These images describe layered, many-faceted inspiration (seven-headed dhī) and a decisive additional measure or potency (the “fourth”) that Ayāsya ‘brings to birth’ as a hymn-force for Indra—speech functioning as spiritual action.
On the mythic level it recalls Indra’s release of blocked waters; symbolically it means restoring flow—life, prosperity, clarity, and movement—after the slaying of inner and outer obstruction (ahi).
Ask anything about Sukta 67 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
