Sukta 16
Sukta 10.16
Funerary hymn seer of RV 10.16 (Anukramaṇī attribution varies across recensions).
Agni (especially Jātavedas) as the psychopomp-transformer in the funeral rite.
Triṣṭubh.
RV 10.16 হৈছে অগ্নি জাতবেদসক উদ্দেশ্য কৰি ৰচিত এক অন্ত্যেষ্টি-সূক্ত। ইয়াত দাহাগ্নিক অনুৰোধ কৰা হৈছে যাতে তেওঁ মৃতদেহক হিংসাত্মক “ছিটাই দিয়া” নকৰাকৈ ৰূপান্তৰিত কৰে আৰু মৃত ব্যক্তিক পিতৃসকল (পূৰ্বপুৰুষ)ৰ ওচৰলৈ আগবঢ়াই নিয়ে। সূক্তটোৱে অগ্নিক এজন সাৱধান মনোপোম্প হিচাপে চিত্ৰিত কৰে—দেহক ৰান্ধি/পকাই যাত্ৰাৰ বাবে পৰিপক্ব কৰা, যি ক্ষতি হ’ব নালাগে তাক ৰক্ষা কৰা, আৰু পিতৃলোকত প্ৰৱেশৰ পথ মুকলি কৰা। ইয়াত পাত্ৰ/আহুতি সম্পৰ্কীয় যজ্ঞ-চিত্রও আছে, আৰু শেষত এক শান্তিকৰণ অংশে অগ্নিক শীতল আৰু উজ্জ্বল কৰি ক্ৰিয়াক শুভতাৰে সম্পূৰ্ণ কৰে।
Mantras
Mantra 1
मैनमग्ने वि दहो माभि शोचो मास्य त्वचं चिक्षिपो मा शरीरम् । यदा शृतं कृणवो जातवेदोऽथेमेनं प्र हिणुतात्पितृभ्यः ॥
হে অগ্নি, ইমানক বিচ্ছিন্ন নকৰিবা, দগ্ধ কৰি ননিয়া; দাহ নকৰিবা; ইয়াৰ ছাল নিক্ষেপ নকৰিবা; শৰীৰ ছিন্ন নকৰিবা। যেতিয়া, হে জাতবেদ, তুমি ইয়াক শৃত (সুসংস্কৃত/পক্ক) কৰি দিয়া, তেতিয়া ইয়াক পিতৃসকলৰ ওচৰলৈ আগবঢ়াই পঠাই দিয়া।
Mantra 2
शृतं यदा करसि जातवेदोऽथेमेनं परि दत्तात्पितृभ्यः । यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामथा देवानां वशनीर्भवाति ॥
হে জাতবেদ, যেতিয়া তুমি ইয়াক শৃত (পক্ক/সুসংস্কৃত) কৰ, তেতিয়া ইয়াক পিতৃসকলৰ হাতত সম্পূৰ্ণকৈ অৰ্পণ কৰা। যেতিয়া ই এই অসুনীতি (প্ৰাণ-নেত্ৰী পথ) ধৰি আগবাঢ়ে, তেতিয়া ই দেৱসকলৰ বশনী—তেওঁলোকৰ সুৰ-ইচ্ছাৰে চালিত হ’বলগীয়া—হয়।
Mantra 3
सूर्यं चक्षुर्गच्छतु वातमात्मा द्यां च गच्छ पृथिवीं च धर्मणा । अपो वा गच्छ यदि तत्र ते हितमोषधीषु प्रति तिष्ठा शरीरैः ॥
চক্ষু সূৰ্যলৈ গমন কৰক; প্ৰাণ-বায়ু বায়ুলৈ গমন কৰক। তোমাৰ সত্যৰ ধৰ্ম অনুসাৰে দ্যৌলৈ আৰু পৃথিৱীলৈ গমন কৰা। অথবা জললৈ গমন কৰা, যদি তাতেই তোমাৰ হিত-স্থান; আৰু ঔষধিসকলত দেহ-শক্তিসমূহসহ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠিত হোৱা।
Mantra 4
अजो भागस्तपसा तं तपस्व तं ते शोचिस्तपतु तं ते अर्चिः । यास्ते शिवास्तन्वो जातवेदस्ताभिर्वहैनं सुकृतामु लोकम् ॥
অজৰ ভাগ—তপসাৰে তাক তপাও, তাক অধিক দীপ্ত কৰ; তোমাৰ শোচিসে তাক তপাও, তোমাৰ অর্চিসে তাক শুদ্ধতালৈ উত্তপ্ত কৰক। হে জাতবেদস, তোমাৰ সেই শিৱ তনুসকলৰ দ্বাৰা, তাক সুকৃতসকলৰ লোকলৈ বহন কৰি নিয়া।
Mantra 5
अव सृज पुनरग्ने पितृभ्यो यस्त आहुतश्चरति स्वधाभिः । आयुर्वसान उप वेतु शेषः सं गच्छतां तन्वा जातवेदः ॥
হে অগ্নি, তাক পুনৰ মুক্ত কৰা—পিতৃলোকলৈ নিম্নমুখে আৰু অগ্ৰসৰ কৰি; যি তোমালৈ আহুত হৈ স্বধাসমূহৰ শক্তিত বিচৰণ কৰে। অৱশিষ্ট আয়ু-শক্তি পুনৰ বস্ত্ৰধাৰী হৈ ওচৰলৈ আহক; হে জাতবেদস, দেহ-সত্তা সমন্বয়ে একেলগে মিলি যাওক।
Mantra 6
यत्ते कृष्णः शकुन आतुतोद पिपीलः सर्प उत वा श्वापदः । अग्निष्टद्विश्वादगदं कृणोतु सोमश्च यो ब्राह्मणाँ आविवेश ॥
যি ক’লা পক্ষীয়ে তোমাক আঘাত কৰিলে, বা পিপীলিকা, সৰ্প, অথবা কোনো বনৰীয়া পশুৱে—অগ্নিয়ে সেই সকলোকে সম্পূৰ্ণ বিষহীন কৰি দিওক; আৰু সোমো, যি ব্ৰাহ্মণ-তেজত প্ৰৱেশ কৰে—অন্ধকাৰৰ আক্রমণ নিৰাপদতালৈ নাশ হওক।
Mantra 7
अग्नेर्वर्म परि गोभिर्व्ययस्व सं प्रोर्णुष्व पीवसा मेदसा च । नेत्त्वा धृष्णुर्हरसा जर्हृषाणो दधृग्विधक्ष्यन्पर्यङ्खयाते ॥
অগ্নিৰ বর্ম গোৰশ্মিৰে তোমাৰ চাৰিওফালে বিস্তাৰ কৰা; সমৃদ্ধি আৰু মেদসাৰে তাক ঘনকৈ আৱৰণ দিয়া। হিংসাত উল্লসিত সেই তীব্ৰজন যেন তোমাক নাছিঙে, ঘেৰি ধৰি আক্রমণ কৰি যেন ভক্ষণ নকৰে।
Mantra 8
इममग्ने चमसं मा वि जिह्वरः प्रियो देवानामुत सोम्यानाम् । एष यश्चमसो देवपानस्तस्मिन्देवा अमृता मादयन्ते ॥
হে অগ্নি, এই চমসখন উলটাই নিদিবা; ই দেৱসকলৰো প্ৰিয়, আৰু সোম্য শক্তিসকলৰো প্ৰিয়। এই দেৱ-পানৰ পাত্ৰ; ইয়াত অমৃত দেৱসকল আনন্দিত হয়।
Mantra 9
क्रव्यादमग्निं प्र हिणोमि दूरं यमराज्ञो गच्छतु रिप्रवाहः । इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानन् ॥
ক্ৰব্যাদ অগ্নিক মই দূৰলৈ প্ৰেৰণ কৰোঁ; যমৰাজৰ ৰাজ্যলৈ অপবিত্ৰতা বহি লৈ সি গুচক। ইয়াতেই এই অন্য জাতবেদা থাকক—সৰ্বজন্ম-জ্ঞানী—আৰু প্ৰজ্ঞানসহ দেৱসকললৈ হব্য বহন কৰক।
Mantra 10
यो अग्निः क्रव्यात्प्रविवेश वो गृहमिमं पश्यन्नितरं जातवेदसम् । तं हरामि पितृयज्ञाय देवं स घर्ममिन्वात्परमे सधस्थे ॥
যি অগ্নি ক্রব্যাদ ৰূপে তোমালোকৰ এই গৃহত প্ৰৱেশ কৰিছে—অন্য জাতবেদাক, সৰ্বজন্ম-জ্ঞানীক, চাই—তাক মই পিতৃযজ্ঞৰ বাবে দেৱৰূপে পৃথক কৰোঁ। সি পৰম সধস্থত ঘর্ম—উষ্ণতা আৰু পৰিপক্বতা—উদ্দীপিত কৰক।
Mantra 11
यो अग्निः क्रव्यवाहनः पितॄन्यक्षदृतावृधः । प्रेदु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृभ्य आ ॥
যি অগ্নি ক্রব্যবাহন—মৰ্ত্য হব্য বহনকাৰী—ঋতবৃদ্ধ, সি পিতৃসকলক যক্ষতু। আৰু সি হব্যসমূহ আগবঢ়াই ঘোষণা কৰে—দেৱসকললৈও, পিতৃসকললৈও—‘ইয়ালৈ আহক’ বুলি।
Mantra 12
उशन्तस्त्वा नि धीमह्युशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशत आ वह पितॄन्हविषे अत्तवे ॥
আকাঙ্ক্ষাৰে তোমাক আমি নিধান কৰোঁ; আকাঙ্ক্ষাৰে তোমাক আমি প্ৰজ্বলিত কৰোঁ। আকাঙ্ক্ষী হৈ, আকাঙ্ক্ষী শক্তিসকলৰ সৈতে, পিতৃসকলক ইয়ালৈ আন—হৱিষ ভক্ষণ কৰিবলৈ।
Mantra 13
यं त्वमग्ने समदहस्तमु निर्वापया पुनः । कियाम्ब्वत्र रोहतु पाकदूर्वा व्यल्कशा ॥
হে অগ্নি, যাক তুমি সম্পূৰ্ণকৈ দগ্ধ কৰিলা, তাক পুনৰ নিৰ্বাপিত কৰি মুক্ত কৰা; তাক পুনৰ নৱকৈ শুৱাই দিয়া। ইয়াত জলসমূহ উঠি আহক; পাকদূৰ্বা—চিকিৎসক ঘাঁহ—অম্লান হৈ গজি উঠক।
Mantra 14
शीतिके शीतिकावति ह्लादिके ह्लादिकावति । मण्डूक्या सु सं गम इमं स्वग्निं हर्षय ॥
হে শীতলিনী, হে অধিক-শীতলিনী; হে হ্লাদিনী, হে অধিক-হ্লাদিনী—হে মাণ্ডূক্যা, সুন্দৰকৈ একেলগে আহা; এই শুভ অগ্নিক আনন্দিত আৰু দীপ্তিময় কৰা।
Inside Sukta 16
How it unfolds
- Where it opens
A protective plea to Agni: burn in the right way—do not scorch, scatter, or mutilate; treat the body with ritual care.
- Development
Agni is praised and instructed as the skilled transformer who ‘cooks’ the mortal form into readiness, while the rite’s implements and offerings are kept auspicious and properly aligned.
- Climax
The decisive commissioning: once the preparation is complete, Agni is asked to send the departed forward to the Pitṛs—crossing from the human sphere to the ancestral world.
- Where it settles
The hymn closes by pacifying and brightening the fire with cooling/gladdening powers, ensuring the rite ends in calm, order, and safe conveyance.
The deity: Agni
- In the VedaAgni is the divine Fire—household flame, sacrificial mouth of the gods, and knower of births (Jātavedas)—who receives offerings and carries them to the deities; in funerary contexts he also receives the body and prepares the path beyond.
- Cosmic functionMediator and transformer: he converts material forms into subtle conveyance, transports oblations to the gods, and in the funeral rite conducts the departed toward the Pitṛs while maintaining ṛta (right order) through the ritual fire.
- Inner significanceThe discerning inner heat that digests experience and releases the subtle person from attachments—purifying, clarifying, and guiding consciousness from one state to another without fragmentation.
The seer
- Funerary hymn seer of RV 10.16 (Anukramaṇī attribution varies across recensions)Associated with one of the Rig Veda’s principal cremation/funeral hymns, shaping the ritual language that addresses Agni as the conductor of the dead to the ancestral world.
Famous verses
mainam agne vi daho … pra hiṇutāt pitṛbhyaḥ
इममग्ने चमसं मा वि जिह्वरः प्रियो देवानामुत सोम्यानाम् । एष यश्चमसो देवपानस्तस्मिन्देवा अमृता मादयन्ते ॥शीतिके शीतिकावति ह्लादिके ह्लादिकावति । मण्डूक्या सु सं गम इमं स्वग्निं हर्षय ॥Attributes of the deity
- Psychopomp guide to the Pitṛs
- Transformer/purifier (pācaka: ‘ripener/cooker’)
- Carrier-messenger between worlds
- Protector when correctly invoked
- Ritual ‘mouth’ of the gods (havyavāhana)
- Jātavedas: knower of all births/origins
Also by this seer
- Related funerary material in Mandala 10 is often transmitted with variable seer attributions across recensions (Anukramaṇī traditions).
- The seer is cited primarily in connection with the funeral-rite corpus rather than a large, stable set of additional hymns under a single fixed name.
The rite, step by step
- Kindle and establish the funeral fire with Agni invoked as Jātavedas.
- Address Agni to ‘not scatter’ or harm the person improperly; request a measured, ritually correct burning.
- Ask Agni to ‘prepare/ripen’ (śṛtam kṛ-) the deceased—transforming the bodily form into a fit vehicle for passage.
- Commend and dispatch the departed onward to the Pitṛs, affirming continuity with the ancestral realm.
- Maintain ritual implements/vessels and offerings (e.g., cup/ladle imagery) as properly oriented and protected in the rite.
- Conclude with pacification: cooling/gladdening invocations that soothe and brighten the fire, sealing the rite in auspicious order.
Offerings
- Ghee/clarified butter (ājya) into the fire
- Funerary fuel/wood and kindling
- Ritual oblations accompanying cremation (havis)
- Vessels/implements symbolically protected (e.g., camasa ‘cup/chalice’)
Frequently Asked Questions
It is a Rig Vedic funerary hymn used in cremation-related rites, asking Agni to conduct the burning correctly and to guide the departed onward to the Pitṛs (ancestors).
The language emphasizes a ritually proper, non-violent transformation: Agni should ‘prepare’ the person for passage, not destroy in a chaotic way. It reflects a concern for order (ṛta) and safe transition.
The Pitṛs are the ancestral Fathers—those who have gone before. The hymn asks Agni to send the departed to join that ancestral community in its proper realm.
Ask anything about Sukta 16 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
