Shloka 107

सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः

हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्

Devanagari script

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत।उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्।।।।

Transliteration

tac chrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho mām abhyavartata | uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣam anantaram ||

Translation

তেওঁৰ কৰুণ বাক্য শুনি মোৰ ওপৰত ক্ৰোধ উঠি আহিল; আৰু তৎক্ষণাৎ উত্তৰস্বৰূপে কৰিবলগীয়া অৱশিষ্ট কাৰ্যটো মই বুজি পেলালোঁ।

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचन; object of श्रुत्वा

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), अव्ययभाव

• करुणम्: pitiful
• करुणम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: करुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to वाक्यम्)

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचन

• क्रोधः: anger
• क्रोधः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति (कर्ता), एकवचन

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचन

• अभ्यवर्तत: overtook
• अभ्यवर्तत: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि-√वृत् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘came over/overtook’

• उत्तरम्: reply
• उत्तरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: उत्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction: ‘and’)

• मया: by me
• मया: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया विभक्ति (करण/Instrumental), एकवचन; ‘by me’

• दृष्टम्: seen/considered
• दृष्टम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दृष्ट (प्रातिपदिक; दृश् धातोः क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; here with उत्तरम् as object-complement ‘seen/considered’

• कार्य-शेषम्: remaining task
• कार्य-शेषम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक) + शेष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कार्यस्य शेषः)

• अनन्तरम्: immediately thereafter
• अनन्तरम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् ‘immediately/after that’

Context

"When I heard her pathetic appeal, I was overtaken by anger. I perceived the task left over for me to do.

Characters & Entities

• Hanumān
• Sītā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is purposeful action in service of righteousness: emotion (anger) is not indulged for ego, but converted into a disciplined response aligned with the mission—protecting Sītā and advancing Rāma’s cause.

What is the narrative situation?

After hearing Sītā’s desperate time-limit, Hanumān decides the next strategic step—creating pressure in Laṅkā to provoke a confrontation and gather intelligence.

Which character virtue is emphasized?

Sevā-bhāva (devoted service) and strategic clarity: Hanumān quickly identifies the ‘next necessary work’ rather than remaining in grief.