Shloka 4

निमित्तप्रादुर्भावः

Auspicious Omens Arise for Sita

Devanagari script

गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीनस्तयोर्द्वयोः सम्हतयोः सुजातः।प्रस्पन्दमानः पुनरूरुरस्यारामं पुरस्तात् स्थितमाचचक्षे।।5.29.4।।

Transliteration

gajendrahastapratimaś ca pīnas tayor dvayoḥ saṃhatayoḥ sujātaḥ | praspandamānaḥ punar ūruḥ asyā rāmaṃ purastāt sthitam ācacakṣe ||5.29.4||

Translation

পুনৰায় তাইৰ সুগঠিত, পূৰ্ণ জঙ্ঘা—যোৰা জঙ্ঘাৰ দৰে ঘনিষ্ঠভাৱে সংলগ্ন আৰু গজেন্দ্ৰৰ শুঁড়ৰ সদৃশ—কম্পিত হ’ল, যেন সন্মুখত স্থিত শ্ৰীৰামক সূচাইছে।

Word by Word

• गजेन्द्रहस्तप्रतिमः: resembling an elephant-lord's trunk/hand
• गजेन्द्रहस्तप्रतिमः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: गजेन्द्र + हस्त + प्रतिमा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); विशेषणम्

• च: and
• च: सम्बन्ध (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction/particle: 'and')

• पीनः: stout, full, thick
• पीनः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); विशेषणम्

• तयोः: of those two
• तयोः: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः द्विवचनम् (genitive dual); सर्वनाम

• द्वयोः: of the two
• द्वयोः: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्याशब्द-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः द्विवचनम् (genitive dual); संख्याविशेषणम्

• संहतयोः: of (them) being close together/compact
• संहतयोः: षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: संहत (प्रातिपदिक; √हन् धातोः क्त-प्रत्ययान्तः, 'सं-हन्' इति)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः द्विवचनम् (genitive dual); क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम्; अर्थः—'संयुक्त/सन्निहित'

• सुजातः: well-formed, well-shaped
• सुजातः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु + जात (प्रातिपदिक; √जन् धातोः क्त-प्रत्ययान्तः)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम्

• प्रस्पन्दमानः: throbbing, quivering
• प्रस्पन्दमानः: कर्तृ (subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र + स्पन्द् (धातु) + शानच् (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular); शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्तः (present active participle); विशेषणम्

• पुनः: again, then
• पुनः: क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: काल/पुनरावृत्ति-वाचक-अव्ययम् (adverb: again/then)

• ऊरुः: thigh
• ऊरुः: कर्तृ (subject)
• Type: Noun
• Root: ऊरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (masculine nominative singular)

• अस्याः: of her
• अस्याः: षष्ठी-सम्बन्ध (possessor)
• Type: Noun
• Root: इदम्/अस्मद्-प्रत्ययान्त स्त्रीलिङ्ग-सर्वनाम (अस्या इति प्रातिपदिक-रूपम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (feminine genitive singular); सर्वनाम

• रामम्: Rama
• रामम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (masculine accusative singular)

• पुरस्तात्: in front, before
• पुरस्तात्: अधिकरण (locative sense / place-adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरस्तात् (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place: in front/before)

• स्थितम्: standing, stationed
• स्थितम्: कर्म-विशेषण (object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (masculine accusative singular); क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम्; 'रामम्' इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• आचचक्षे: saw, beheld, indicated/pointed out
• आचचक्षे: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: आ + √चक्ष् (धातु) (दर्शने)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect); प्रथम-पुरुषः एकवचनम् (3rd person singular); परस्मैपदम्

Context

Again her round-shaped left thigh resembling an elephant's trunk started throbbing, presaging union with Rama.

Characters & Entities

• Sītā
• Rāma
• elephant (gajendra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Moral order reassures the steadfast: the omen functions as narrative confirmation that dharma-protected reunion is approaching.

What is the narrative situation?

A further auspicious bodily sign appears, interpreted as foretelling Rāma’s presence and union.

Which character virtue is emphasized?

Faith and steadfastness—Sītā’s unwavering truthfulness is met with signs of coming deliverance.