Sarga 35
गङ्गाजन्मवर्णनम् / The Origin of the Ganga (Tripathagā Narrative)
बालकाण्ड
প্ৰভাতত শোণ (সোনা) নদীৰ তীৰত বিশ্বামিত্ৰে ৰামক প্ৰাতঃক্ৰিয়া আৰু আগবঢ়া যাত্ৰাৰ বাবে জগাই তোলে। নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন হোৱাৰ পাছত ৰামে সুধে—বালুচৰ-সজ্জিত গভীৰ শোণ কেনেকৈ পাৰ হ’ব; বিশ্বামিত্ৰে পূৰ্বৰ ঋষিসকলৰ স্থাপিত পথ অনুসৰণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। অর্ধদিন নানা বনাঞ্চল অতিক্ৰম কৰি তেওঁলোক জাহ্নৱী (গঙ্গা) নদীৰ কাষ পায়—তপস্বীসকলৰ পূজ্য, হাঁহ আৰু বগলীৰ কলৰৱে সজীৱ। তেওঁলোকে গঙ্গাতীৰত শিবিৰ স্থাপন কৰে, স্নান কৰে, পিতৃলোকৰ উদ্দেশ্যে তৰ্পণ দিয়ে, অগ্নিহোত্ৰ সম্পন্ন কৰি পবিত্ৰ অৱশিষ্ট গ্ৰহণ কৰে আৰু শুদ্ধ তীৰভূমিত বিশ্বামিত্ৰৰ চাৰিওফালে অৱস্থান কৰে। তেতিয়া ৰামে এক তত্ত্ব-প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে—গঙ্গাক কিয় ‘ত্ৰিপথগা’ বোলা হয়, আৰু কেনেকৈ সি তিনিও লোক পৰিশুদ্ধ কৰি সাগৰত প্ৰৱেশ কৰে। এই জিজ্ঞাসাৰ প্ৰেৰণা লৈ বিশ্বামিত্ৰে গঙ্গাজন্মৰ কাহিনী আৰম্ভ কৰে: পৰ্বতৰাজ হিমৱান—ধাতুৰ মহাখনি—আৰু তেওঁৰ পত্নী মনোৰমা (মেৰুৰ কন্যা)ৰ দুগৰাকী কন্যা—জ্যেষ্ঠা গঙ্গা আৰু উমা। দেৱতাসকলে এক দিৱ্য কাৰ্যৰ বাবে গঙ্গাক প্ৰাৰ্থনা কৰে; হিমৱানে ধৰ্ম আৰু তিনিও লোকৰ কল্যাণৰ বাবে গঙ্গাক অৰ্পণ কৰে, আৰু দেৱতাসকল সন্তুষ্ট হৈ প্ৰস্থান কৰে। অন্য কন্যা উমাই কঠোৰ তপস্যা কৰে আৰু ৰুদ্ৰৰ সৈতে বিবাহ লাভ কৰে। বিশ্বামিত্ৰে উপসংহাৰ কৰে—গঙ্গা স্বৰ্গলৈ আৰোহণ কৰা পাপনাশিনী দিৱ্য নদী।
Shlokas
Verse 1
उपास्य रात्रिशेषं तु शोणाकूले महर्षिभि:।निशायां सुप्रभातायां विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.35.1।।
শোণা নদীৰ তীৰত মহর্ষিসকলৰ সৈতে ৰাতিৰ অৱশিষ্ট অংশ উপাসনাত কটাই, সুপ্ৰভাত বেলাত বিশ্বামিত্ৰে কথা ক’লে।
Verse 2
सुप्रभाता निशा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते गमनायाभिरोचय ।।1.35.2।।
হে ৰাম! নিশা সুপ্ৰভাতলৈ উজলি উঠিছে; পূৰ্বা সন্ধ্যা প্ৰৱৰ্তিত হৈছে। উঠা, উঠা—তোমাৰ মঙ্গল হওক; যাত্ৰাৰ বাবে মন সজোৱা।
Verse 3
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।गमनं रोचयामास वाक्यं चेदमुवाच ह।।1.35.3।।
তেওঁৰ বাক্য শুনি ৰামে পূৰ্বাহ্নিক ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে; গমনৰ বাবে মন স্থিৰ কৰি, তাৰ পাছত এই বাক্য ক’লে।
Verse 4
अयं शोणश्शुभजलोऽगाध: पुलिनमण्डित:।कतरेण पथा ब्रह्मन् सन्तरिष्यामहे वयम्।।1.35.4।।
হে ব্ৰাহ্মণ, এই শোণ নদী শুভ জলে ভৰপূৰ, অগাধ গভীৰ আৰু বালুচৰৰ শোভাৰে অলংকৃত; আমি কোন পথেদি ইয়াক পাৰ হ’ম?
Verse 5
एवमुक्तस्तु रामेण विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ।एष पन्था मयोद्दिष्टो येन यान्ति महर्षय:।।1.35.5।।
ৰামে এইদৰে কোৱাত বিশ্বামিত্ৰে ক’লে: “মই যি পথ দেখুৱাইছোঁ, সেই পথেই মহৰ্ষিসকলে গমন কৰে।”
Verse 6
एवमुक्ता महर्षयो विश्वामित्रेण धीमता।पश्यन्तस्ते प्रयाता वै वनानि विविधानि च।।1.35.6।।
ধীমন্ত বিশ্বামিত্ৰে এইদৰে উপদেশ দিয়াত সেই মহৰ্ষিসকল আগবাঢ়িল; পথত নানাবিধ বনাঞ্চল চাই চাই তেওঁলোকে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 7
ते गत्वा दूरमध्वानं गतेऽर्धदिवसे तदा।जाह्नवीं सरितां श्रेष्ठां ददृशुर्मुनिसेविताम्।।1.35.7।।
দূৰ পথ অতিক্ৰম কৰি, অৰ্ধদিন গ’লত, তেওঁলোকে মুনিসেৱিত সৰিতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ জাহ্নৱী নদীৰ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 8
तां दृष्ट्वा पुण्यसलिलां हंससारससेविताम्।बभूवुर्मुदिता स्सर्वे मुनयस्सह राघवा:।।1.35.8।।
পুণ্যসলিলাৰে ভৰা, হাঁহ আৰু সাৰসপক্ষীৰে শোভিত সেই নদী দেখি, ৰাঘৱসকলৰ সৈতে সকলো মুনিই আনন্দিত হ’ল।
Verse 9
तस्यास्तीरे ततश्चक्रुस्त आवासपरिग्रहम्।ततस्स्नात्वा यथान्यायं सन्तर्प्य पितृदेवता:।।1.35.9।।हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धवि: ।विविशुर्जाह्नवीतीरे शुचौ मुदितमानसा:।।1.35.10।।विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्तत:।
তাৰ পিছত সেই নদীৰ তীৰত তেওঁলোকে অস্থায়ী আৱাস স্থাপন কৰিলে। বিধিমতে স্নান কৰি পিতৃদেৱতাসকলক তৰ্পণ অৰ্পণ কৰিলে; অগ্নিহোত্ৰ হোম সম্পন্ন কৰিলে; আৰু অমৃতসম হৱিষ্য-প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰি, আনন্দিত মনে শুচি জাহ্নৱী তীৰলৈ আগবাঢ়িল—মহাত্মা বিশ্বামিত্ৰক চাৰিওফালে পৰিবেষ্টন কৰি।
Verse 10
तस्यास्तीरे ततश्चक्रुस्त आवासपरिग्रहम्।ततस्स्नात्वा यथान्यायं सन्तर्प्य पितृदेवता:।।1.35.9।।हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धवि: ।विविशुर्जाह्नवीतीरे शुचौ मुदितमानसा:।।1.35.10।।विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्तत:।
তাৰ পাছত তেওঁলোকে সেই নদীৰ তীৰত বাসস্থান স্থাপন কৰিলে। বিধি অনুসাৰে স্নান কৰি পিতৃদেৱতাসকলক তৰ্পণ অৰ্পণ কৰিলে; অগ্নিহোত্ৰ কৰ্ম সম্পাদন কৰি, অমৃতসম শুদ্ধ হৱিষ্যৰ প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিলে। আনন্দিত মনে তেওঁলোকে জাহ্নৱীৰ পৱিত্ৰ তীৰত প্ৰৱেশ কৰি, মহাত্মা বিশ্বামিত্ৰক চাৰিওফালে পৰিবেষ্টন কৰি থাকিল।
Verse 11
अथ तत्र तदा रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.35.11।। भगवन् श्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम्।त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम्।।1.35.12।।
তেতিয়া তাতেই ৰামে বিশ্বামিত্ৰক ক’লে: “ভগৱন, ত্ৰিপথগা গঙ্গা নদীৰ কথা শুনিবলৈ মোৰ ইচ্ছা—সেয়ে কেনেকৈ ত্ৰিলোক অতিক্ৰম কৰি নদ-নদীপতি সমুদ্ৰক প্ৰাপ্ত হ’ল?”
Verse 12
अथ तत्र तदा रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.35.11।। भगवन् श्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम्।त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम्।।1.35.12।।
ৰামৰ বাক্যত প্ৰেৰিত হৈ মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে গঙ্গাৰ জন্ম আৰু তাৰ পিছৰ গতি-প্ৰসাৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 13
चोदितो रामवाक्येन विश्वामित्रो महामुनि:।वृद्धिं जन्म च गङ्गाया वक्तुमेवोपचक्रमे।।1.35.13।।
ৰামৰ বাক্যত প্ৰেৰিত হৈ মহামুনি বিশ্বামিত্ৰে গঙ্গাৰ জন্ম আৰু তাৰ পিছৰ গতি-প্ৰসাৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 14
शैलेन्द्रो हिमवान्नाम धातूनामाकरो महान्।तस्य कन्याद्वयं राम रूपेणाप्रतिमं भुवि।।1.35.14।।
“হে ৰাম, হিমৱান নামৰ শৈলেন্দ্ৰ ধাতু আৰু ৰত্ন-খনিজৰ মহা ভঁৰালস্বৰূপ। তেওঁৰ দুগৰাকী কন্যা আছিল, যিসকল ভূৱনত ৰূপে অপ্রতিম।”
Verse 15
या मेरुदुहिता राम तयोर्माता सुमध्यमा।नाम्ना मनोरमा नाम पत्नी हिमवत: प्रिया।।1.35.15।।
হে ৰাম! তেওঁলোকৰ মাতৃ সুমধ্যমা—মেৰুৰ কন্যা—হিমৱানৰ প্ৰিয় পত্নী, ‘মনোৰমা’ নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল।
Verse 16
तस्यां गङ्गेयमभवज्ज्येष्ठा हिमवतस्सुता।उमा नाम द्वितीयाभून्नाम्ना तस्यैव राघव।।1.35.16।।
হে ৰাঘৱ! তাইৰ পৰা হিমৱানৰ জ্যেষ্ঠ কন্যা হিচাপে এই গঙ্গাৰ জন্ম হ’ল; দ্বিতীয় কন্যা ‘উমা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।
Verse 17
अथ ज्येष्ठां सुरास्सर्वे देवतार्थचिकीर्षया। शैलेन्द्रं वरयामासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम्।।1.35.17।।
তাৰ পাছত দেৱকাৰ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছুক সকলো দেৱতাই শৈলেন্দ্ৰ হিমৱানৰ ওচৰলৈ গৈ, তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ কন্যা—ত্ৰিপথগামিনী নদী গঙ্গাক—বৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 18
ददौ धर्मेण हिमवान् तनयां लोकपावनीम्।स्वच्छन्दपथगां गङ्गां त्रैलोक्यहितकाम्यया।।1.35.18।।
ত্ৰিলোকৰ মঙ্গল কামনা কৰি, ধৰ্মানুসাৰে আচৰণ কৰা হিমৱানে লোকপাৱনী, স্বচ্ছন্দ পথে বোৱা নিজৰ কন্যা গংগাক দান কৰিলে।
Verse 19
प्रतिगृह्य ततो देवास्त्रिलोकहितकारिण:।गङ्गामादाय तेऽगच्छन् कृतार्थेनान्तरात्मना।।1.35.19।।
তাৰ পাছত ত্ৰিলোকহিতকাৰী দেৱতাসকলে গংগাক গ্ৰহণ কৰিলে; তেওঁক লগত লৈ অন্তৰাত্মাত কৃতাৰ্থতা লৈ তেওঁলোকে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 20
या चान्या शैलदुहिता कन्यासीद्रघुनन्दन।उग्रं सा व्रतमास्थाय तपस्तेपे तपोधना।।1.35.20।।
হে ৰঘুনন্দন, হিমৱানৰ আন এজনী শৈলদুহিতা কন্যা আছিল; তপস্যাই যাৰ ধন, সেই কন্যাই উগ্ৰ ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি তীব্ৰ তপ কৰিলে।
Verse 21
उग्रेण तपसा युक्तां ददौ शैलवरस्सुताम्।रुद्रायाप्रतिरूपाय उमां लोकनमस्कृताम्।।1.35.21।।
শৈলশ্ৰেষ্ঠ হিমৱানে উগ্ৰ তপস্যাৰে যু্ক্ত আৰু লোকনমস্কৃত উমাক, অপ্রতিসম ৰুদ্ৰলৈ ধৰ্মপূৰ্বক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 22
एते ते शैलराजस्य सुते लोकनमस्कृते।गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा उमादेवी च राघव।।1.35.22।।
হে ৰাঘৱ! লোকনমস্কৃত শৈলৰাজ হিমৱানৰ এই দুগৰাকী কন্যা—সৰিতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠা গঙ্গা আৰু দেৱী উমাও।
Verse 23
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा त्रिपथगा नदी।खं गता प्रथमं तात गतिं गतिमतां वर ।।1.35.23।।
হে তাত, গতিৱানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! ত্ৰিপথগা গঙ্গা নদী প্ৰথমে কেনেকৈ আকাশলৈ গ’ল—সেই সকলো মই তোমাক ক’লোঁ।
Verse 24
सैषा सुरनदी रम्या शैलेन्द्रस्य सुता तदा।सुरलोकं समारूढा विपापा जलवाहिनी।।1.35.24।।
তেতিয়া সেই ৰমণীয় সুৰনদী—শৈলেন্দ্ৰ হিমৱানৰ কন্যা—দেৱলোকলৈ আৰোহণ কৰিলে; পাপনাশিনী জলবাহিনী হৈ নিজৰ জল বহাই আগবাঢ়িল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is not a conflict-choice but a dharmic procedure: the group’s transition from travel to sanctified conduct—bathing, pitṛ offerings, and agnihotra—showing that movement through geography is ethically framed by ritual responsibility and purity before receiving sacred narration.
Rāma’s inquiry models disciplined curiosity: cosmology is approached through respectful questioning, and knowledge is transmitted as ākhyāna by an authoritative teacher. The narrative links sacred geography (Ganga) with welfare ethics—Himavān’s gift is explicitly for triloka-hita, presenting generosity aligned with duty as a world-sustaining act.
Key landmarks include the Śoṇa River (as a crossing point and travel marker) and the Jahnavī/Ganga (as an ascetic-frequented sacred river). Cultural practices highlighted are dawn sandhyā observance, pitṛ-tarpaṇa (ancestral oblations), agnihotra, and the riverside āvāsa (ritualized encampment) that frames the reception of sacred history.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.