Sarga 31
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् — Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
बालकाण्ड
সৰ্গ ৩১ত কাহিনী সিদ্ধাশ্ৰমত বিশ্বামিত্ৰৰ উদ্দেশ্য সফল হোৱাৰ পাছত উত্তৰ দিশে মিথিলালৈ যাত্ৰাৰ দিশে আগবাঢ়ে। ৰাম আৰু লক্ষ্মণ সন্তুষ্টি আৰু আনন্দেৰে ৰাতি কটাই, প্ৰভাতৰ নিত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি ঋষিৰ আজ্ঞাৰ অনুশাসিত সেবক ৰূপে নিজকে নিবেদন কৰে। সমবেত ঋষিসকলে মিথিলাত জনক ৰজাৰ আগন্তুক অতি ধৰ্মময় যজ্ঞৰ সংবাদ দিয়ে আৰু ৰামক এক আশ্চৰ্য “ধনুৰত্ন” দৰ্শন কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়—ই ভয়ংকৰ, অপৰিমেয় শক্তিসম্পন্ন ধনু, যি এক সময়ত দেবতাসকলে যজ্ঞসভাত দান কৰিছিল। পাঠে ধনুটোৰ অগম্যতা বিশেষকৈ প্ৰকাশ কৰে: দেব, গন্ধৰ্ব, অসুৰ, ৰাক্ষস, আনকি মহাবলী ৰজা-যুৱৰাজসকলেও তাক টানিব নোৱাৰে, উঠাবও নোৱাৰে। এই ধনু যজ্ঞফলৰূপে অভিষিক্ত আৰু জনকৰ ৰাজভৱনত সুগন্ধি, চন্দনলেপ, ধূপ আৰু আগৰুৰে পূজিত—ৰাজচিহ্নো, একে সময়তে যাগিক পবিত্ৰ বস্তু। বিশ্বামিত্ৰে বনদেৱতাসকলক বিদায় জনাই ঋষিসমূহসহ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে; পখী-মৃগো অনুসৰণ কৰে, পাছত তেওঁলোকক ঘূৰি যাবলৈ কোৱা হয়। সূৰ্যাস্তত দল শোণা নদীৰ তীৰত থামে; ঋষিসকলে স্নান কৰি অগ্নি জ্বলাই বিশ্বামিত্ৰৰ সৈতে বহে, আৰু সেই সেউজীয়া অঞ্চলৰ বিষয়ে ৰামৰ কৌতূহলী প্ৰশ্নে পৰৱৰ্তী কাৰণ-কথাৰ ভূমিকা ৰচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ।ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना।।1.31.1।।
তাৰ পাছত তাত, উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰা ৰাম-লক্ষ্মণ—সেই দুজন বীৰ—অন্তৰাত্মাত প্ৰহৰ্ষে ভৰি মুদিত হৈ সেই ৰজনী কটালে।
Verse 2
प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ।विश्वामित्रमृषींश्चान्यान् सहितावभिजग्मतु:।।1.31.2।।
ৰাতি প্ৰভাত হোৱাত, দুয়ো ভ্ৰাতাই প্ৰাতঃকালীন নিত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, একেলগে বিশ্বামিত্ৰ ঋষি আৰু অন্য ঋষিসকলৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 3
अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम्।ऊचतुर्मधुरोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ।।1.31.3।।
অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠা মুনিশ্ৰেষ্ঠক প্ৰণাম কৰি, মধুৰভাষী দুয়ো ভ্ৰাতাই কোমল আৰু উদাৰ ভাবৰ মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 4
इमौ स्म मुनिशार्दूल किङ्करौ समुपस्थितौ।आज्ञापय यथेष्टं वै शासनं करवाव किम्।।1.31.4।।
হে মুনিশাৰ্দূল, আমি দুয়ো আপোনাৰ কিঙ্কৰ ৰূপে ইয়াত উপস্থিত; আপোনাৰ ইচ্ছামতে আজ্ঞা দিয়ক—কোন শাসন আমি পালন কৰিম?
Verse 5
एवमुक्ता स्ततस्ताभ्यां सर्व एव महर्षय:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्।।1.31.5।।
এইদৰে সেই দুজনৰ কথাত, সকলো মহর্ষিয়ে—আগত বিশ্বামিত্ৰক আগবঢ়াই—ৰামক এই বচন ক’লে।
Verse 6
मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति।यज्ञ: परमधर्मिष्ठस्तस्य यास्यामहे वयम्।।1.31.6।।
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! মিথিলাৰ ৰজা জনকৰ দ্বাৰা পৰমধৰ্মিষ্ঠ যজ্ঞ অনুষ্ঠিত হ’ব; আমি সেই যজ্ঞলৈ যাম।
Verse 7
त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि।अद्भुतं धनुरत्नं च तत्र तद्रष्टुमर्हसि।।1.31.7।।
আৰু হে নৰশাৰ্দূল! তুমিও আমাৰ সৈতে যাবা; তাত সেই আশ্চৰ্য ধনুৰত্ন দৰ্শন কৰিবলৈ তুমি যোগ্য।
Verse 8
तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतै:।अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्।।1.31.8।।
কাৰণ হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! সেই ধনু পূৰ্বে দেৱতাসকলে যজ্ঞসভাত দান কৰিছিল—অপ্ৰমেয় বলসম্পন্ন, ঘোৰ, আৰু মখত পৰম ভাস্বৰ।
Verse 9
नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसा:।कर्तुमारोपणं शक्ता न कथञ्चन मानुषा:।।1.31.9।।
সেই ধনুত ডোৰী আৰোপ কৰিবলৈ ন দেৱতা সক্ষম, ন গন্ধৰ্ব; ন অসুৰ, ন ৰাক্ষস—মানৱে ত কেতিয়াও কোনোপধ্যেই নোৱাৰে।
Verse 10
धनुषस्तस्य वीर्यं तु जिज्ञासन्तो महीक्षित:।न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबला:।।1.31.10।।
সেই ধনুৰ বীৰ্য জানিবলৈ ইচ্ছুক মহাবলী ৰজা আৰু ৰাজপুত্ৰসকলেও তাক নাৰ চঢ়োৱা ত দূৰ, উঠাবলৈও সক্ষম নহ’ল।
Verse 11
तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मन:।तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं चाद्भुतदर्शनम्।।1.31.11।।
হে নৰশাৰ্দূল, হে কাকুৎস্থবংশজ! তাত তুমি মহাত্মা মৈথিল ৰজাৰ সেই ধনুৰ লগতে অদ্ভুত-দৰ্শনীয় যজ্ঞো দৰ্শন কৰিবা।
Verse 12
तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनु:।याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतै:।।1.31.12।।
কাৰণ সেই উত্তম ধনুৰ—মধ্যভাগত দৃঢ় ‘সুনাভ’—মৈথিল ৰজাই যজ্ঞফলস্বৰূপে লাভ কৰিছিল; সৰ্ব দেৱতাই যাচনা কৰি অনুগ্ৰহপূৰ্বক তাক প্ৰদান কৰিছিল।
Verse 13
आयागभूतं नृपतेस्तस्य वेश्मनि राघव।अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागरुगन्धिभि:।।1.31.13।।
হে ৰাঘৱ, সেই নৃপতিৰ প্ৰাসাদত সেই ধনুৰ্বাণক প্ৰধান উপাস্য বস্তুৰ দৰে সন্মান কৰা হৈছিল; নানাবিধ সুগন্ধি দ্ৰব্য, ধূপ আৰু অগৰুৰ সুবাসেৰে তাৰ অর্চনা কৰা হৈছিল।
Verse 14
एवमुक्त्वा मुनिवर: प्रस्थानमकरोत्तदा।सर्षिसङ्घ स्सकाकुत्स्थ: आमन्त्र्य वनदेवता:।।1.31.14।।
এনেদৰে কৈ মুনিবৰ তেতিয়াই প্ৰস্থান কৰিলে; ঋষিসংঘ আৰু কাকুৎস্থ ৰাজকুমাৰ(সকল)সহ, বনদেৱতাসকলক নমস্কাৰ কৰি বিদায় লৈ আগবাঢ়িল।
Verse 15
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्वस्सिद्धाश्रमादहम्।उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्।।1.31.15।।
“তোমালোকৰ মঙ্গল হওক। মোৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ল; এই সিদ্ধাশ্ৰমৰ পৰা মই জাহ্নৱীৰ উত্তৰ তীৰত থকা উচ্চ হিমৱান পৰ্বতৰ ওচৰলৈ যাম।”
Verse 16
प्रदक्षिणं तत: कृत्वा सिद्धाश्रममनुत्तमम्।उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे।।1.31.16।।
তাৰ পাছত সেই অনুত্তম সিদ্ধাশ্ৰমক ভক্তিভাৱে প্ৰদক্ষিণা কৰি, তেওঁলোকে উত্তৰ দিশ লক্ষ্য কৰি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 17
तं प्रयान्तं मुनिवरमन्वयादनुसारिणम्।शकटीशतमात्रं तु प्रायेण ब्रह्मवादिनाम्।।1.31.17।।
মুনিবৰ আগবাঢ়ি যেতিয়া যাত্ৰা কৰিলে, তেতিয়া ব্ৰহ্মবাদী বেদব্যাখ্যাতা সকলে তেওঁৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে; প্ৰায় শটা গাড়ীৰ সমান সহচৰ সেই যাত্ৰাত লগ লাগিল।
Verse 18
मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिन:।अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं महामुनिम्।।1.31.18।।निवर्तयामास तत: पक्षिसङ्घान् मृगानपि।
সিদ্ধাশ্ৰমত বাস কৰা মৃগদল আৰু পক্ষীগণো মহাত্মা মহামুনি বিশ্বামিত্ৰৰ পিছত পিছত অনুসৰণ কৰিলে; তাৰ পাছত তেওঁ পক্ষীসঙ্ঘসমূহক আৰু মৃগসমূহকো পুনৰ উভতাই পঠালে।
Verse 19
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिता:।।1.31.19।।
দূৰলৈকে দীঘল পথ অতিক্ৰম কৰি, যেতিয়া সূৰ্য ঢলিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া সমাহিতচিত্ত মুনিগণে শোণা নদীৰ তীৰত বাস স্থাপন কৰিলে।
Verse 20
तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशना:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजस:।।1.31.20।।
যেতিয়া দিনকৰ অস্ত গ’ল, তেতিয়া মহাতেজস্বীসকলে স্নান কৰি, পবিত্ৰ অগ্নিত আহুতি অৰ্পণ কৰিলে; তাৰ পাছত বিশ্বামিত্ৰক অগ্ৰে ৰাখি বহিল।
Verse 21
रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनीं स्तानभिपूज्य च।अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमत:।।1.31.21।।
ৰামেও সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)সহ সেই মুনিসকলক যথোচিত পূজা কৰি, তাৰ পাছত ধীমান বিশ্বামিত্ৰৰ সন্মুখত অগ্ৰভাগত বহিল।
Verse 22
अथ रामो महातेजाः विश्वामित्रं महामुनिम्।पप्रच्छ नरशार्दूल: कौतूहलसमन्वित:।।1.31.22।।
তাৰ পাছত মহাতেজস্বী ৰাম—নৰশাৰ্দূল—কৌতূহলেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ মহামুনি বিশ্বামিত্ৰক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 23
भगवन् कोऽन्वयं देशस्समृद्धवनशोभित:।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वत:।।1.31.23।।
হে ভগৱন, সমৃদ্ধ বনশোভাৰে শোভিত এই দেশৰ বংশ-উৎপত্তি আৰু মাহাত্ম্য কি? মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; আপোনাৰ মঙ্গল হওক—কৃপা কৰি তত্ত্বতঃ সম্পূৰ্ণ সত্য ক’বলৈ অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 24
चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रत:।तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपा:।।1.31.24।।
ৰামৰ বাক্যত প্ৰেৰিত হৈ, সুৱ্ৰত মহাতপস্বীয়ে ঋষিসকলৰ মাজত সেই দেশৰ সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is voluntary submission to dharmic command: Rāma and Lakṣmaṇa explicitly present themselves as ‘servants’ ready to execute Viśvāmitra’s orders, framing power as accountable service rather than autonomous prowess.
Sacred authority is validated through ritual and restraint: the bow’s greatness is not a spectacle of strength alone but a sign of yajña-born legitimacy, teaching that extraordinary capability must be approached through reverence, discipline, and rightful context.
Siddhāśrama (as an accomplished sacred mission-site), the northern bank of Jahnavī (Gaṅgā) and Himavanta (directional pilgrimage frame), and the Śoṇā riverbank (sunset rites and encampment) function as a mapped itinerary linking ascetic space to Mithilā’s royal-ritual culture.
Ask anything about Sarga 31 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.