Adhyaya 71
Yayāti and Mātali on the Order of Divine Worlds, the Merit of Śiva’s Name, and the Unity of Śiva and Viṣṇu
এই অধ্যায়ত যযাতীয়ে ধৰ্ম-অধৰ্মৰ সূক্ষ্ম বিচাৰ শুনি পুনৰ দৃঢ় বিশ্বাস প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত দেৱলোকসমূহৰ প্ৰসিদ্ধ সংখ্যা, স্তৰভেদ আৰু লাভ-প্ৰাপ্তিৰ বিষয়ে মাতলীক প্ৰশ্ন কৰা হয়। মাতলীয়ে অধিপত্য আৰু লোকসমূহৰ এক শৃঙ্খলাবদ্ধ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—ৰাক্ষস, গন্ধৰ্ব, যক্ষ আদি শ্ৰেণীৰ পৰা ইন্দ্ৰ, সোম, ব্ৰহ্মা পৰ্যন্ত, আৰু শেষত শিৱপুৰলৈ। তেওঁ দেখুৱায় যে এই প্ৰাপ্তিসমূহ তপস্যা, যোগ-অনুশীলন আৰু বংশগত তেজস্বিতাৰ সৈতে সংযুক্ত। তাৰ পিছত বচন ভক্তিলৈ ঘূৰে: শিৱক নমস্কাৰ আৰু শিৱ-নামৰ আকস্মিক জপো অচ্যুত পুণ্য দান কৰে, আৰু দিৱ্য ৰথ তথা নানাৰূপী তৰাৰ চিত্ৰকল্পেৰে স্বৰ্গীয় গতিৰ ইঙ্গিত দিয়ে। শেষত তত্ত্বগত অদ্বৈত ঘোষণা কৰা হয়—শৈৱ আৰু বৈষ্ণৱ ৰূপ একেই সাৰ; শিৱ বিষ্ণুত আৰু বিষ্ণু শিৱত অৱস্থিত, আৰু ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–মহেশ্বৰ ত্ৰয়ক এক দেহধাৰী সত্য হিচাপে কোৱা হয়। সুকৰ্মাই কয় যে যযাতীক উপদেশ দি মাতলী নীৰৱ হ’ল।
Shlokas
Verse 1
ययातिरुवाच । यत्त्वया सर्वमाख्यातं धर्माधर्ममनुत्तमम् । शृण्वतोऽथ मम श्रद्धा पुनरेव प्रवर्तते
যযাতিয়ে ক’লে: আপুনি ধৰ্ম-অধৰ্মৰ অনুত্তম বিচাৰসহ সকলো কথা বৰ্ণনা কৰিলে। মই শুনি থাকোঁতেই মোৰ শ্ৰদ্ধা পুনৰ জাগ্ৰত হয়।
Verse 2
देवानां लोकसंस्थानां वद संख्याः प्रकीर्तिताः । यस्य पुण्यप्रसंगेन येन प्राप्तं च मातले
দেৱলোকসমূহৰ প্ৰখ্যাত সংখ্যা আৰু সিহঁতৰ বিন্যাস কওক। হে মাতলি, কাৰ পুণ্য-সঙ্গৰ ফলত আৰু কাৰ দ্বাৰাই এই লোক লাভ হ’ল?
Verse 3
मातलिरुवाच । योगयुक्तं प्रवक्ष्यामि तपसा यदुपार्जितम् । देवानां लोकसंस्थानं सुखभोगप्रदायकम्
মাতলিয়ে ক’লে: যোগ-সংযুক্ত বচনে মই বৰ্ণনা কৰিম, যি তপস্যাৰে উপাৰ্জিত—দেৱলোকসমূহৰ সেই বিন্যাস, যি সুখ আৰু ভোগৰ ফল দান কৰে।
Verse 4
धर्मभावं प्रवक्ष्यामि आयासैरर्जितं पृथक् । उपरिष्टाच्च लोकानां स्वरूपं चाप्यनुक्रमात्
মই ধৰ্ম-ভাবৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰিম—যি পৰিশ্ৰমেৰে পৃথককৈ অৰ্জিত হয়; আৰু ক্ৰম অনুসাৰে ওপৰৰ লোকসমূহৰ ৰূপো প্ৰকাশ কৰিম।
Verse 5
तत्राष्टगुणमैश्वर्यं पार्थिवं पिशिताशिनाम् । तस्मात्सद्यो गतानां च नराणां तत्समं स्मृतम्
তাত মাংসভোজীসকলৰ বাবে অষ্টগুণ পাৰ্থিৱ ঐশ্বৰ্য কোৱা হৈছে। সেয়ে সদ্য এই জগত ত্যাগ কৰা মানুহৰ ক্ষেত্ৰতো সেই অৱস্থা সমান বুলি স্মৃতিত কোৱা হয়।
Verse 6
रक्षसां षोडशगुणं पार्थिवानां च तद्विधम् । एवं निरवशेषं च यच्छेषं कुलतेजसाम्
ৰাক্ষসসকলৰ বাবে ই ষোড়শগুণ; আৰু পৃথিৱীৰ ৰজাসকলৰ বাবেও সেই একে ধৰণৰ। এইদৰে, একো অবশিষ্ট নথকাকৈ, যি কিবা থাকে সেয়া মহৎ বংশৰ বংশগত তেজৰ অন্তৰ্গত।
Verse 7
गंधर्वाणां च वायव्यं याक्षं च सकलं स्मृतम् । पांचभौतिकमिंद्रस्य चत्वारिंशद्गुणं महत्
গন্ধৰ্বসকলৰ বাবে ই বায়বীয় স্বভাৱৰ বুলি কোৱা হৈছে; যক্ষসকলৰ বাবে ই সম্পূৰ্ণৰূপে সেই শ্ৰেণীৰ বুলি স্মৃত। ইন্দ্ৰৰ বাবে ই পঞ্চভৌতিক বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে আৰু মহৎভাৱে—চল্লিশগুণ গুণসম্পন্ন।
Verse 8
सोमस्य मानसं दिव्यं विश्वेशं पांचभौतिकम् । सौम्यं प्रजापतीशानामहंकारगुणाधिकम्
সোমৰ মানস-জন্মা ৰূপ দিৱ্য—বিশ্বেশ্বৰ, পঞ্চভৌতিক; স্বভাৱে সৌম্য, প্ৰজাপতিসকলৰ মাজত ঈশান, আৰু অহংকাৰ-গুণত অধিক প্ৰবল।
Verse 9
चतुष्षष्टिगुणं ब्राह्मं बौधमैश्वर्यमुत्तमम् । विष्णोः प्राधानिकं तंत्रमैश्वर्यं ब्रह्मणः पदम्
ব্ৰহ্মাৰ ঐশ্বৰ্য চৌষট্টিগুণ বুলিয়া কোৱা হয়; বুদ্ধৰ ঐশ্বৰ্য সৰ্বোত্তম। বিষ্ণুৰ তন্ত্ৰ আদিম আৰু প্ৰধান উপদেশ; আৰু ঐশ্বৰ্যই ব্ৰহ্মাৰ পদৰ আসন।
Verse 10
श्रीमच्छिवपुरे दिव्ये ऐश्वर्यं सर्वकामिकम् । अनंतगुणमैश्वर्यं शिवस्यात्मगुणं महत्
দিব্য শ্ৰীমৎ শিৱপুৰত সকলো কামনা পূৰণকাৰী ঐশ্বৰ্য আছে। সেই ঐশ্বৰ্য—অনন্ত গুণে বিভূষিত—শিৱ স্বয়ংৰ মহান আত্মগুণ।
Verse 11
आदिमध्यांतरहितं विशुद्धं तत्त्वलक्षणम् । सर्वावभासकं सूक्ष्ममनौपम्यं परात्परम्
সেই তত্ত্ব আদ্য-মধ্য-অন্তৰহিত; সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ, পৰম সত্যৰ লক্ষণযুক্ত। সৰ্বকেই প্ৰকাশিত কৰা, সূক্ষ্ম, অনুপম, আৰু পৰাত্পৰ।
Verse 12
सुसंपूर्णं जगद्वेषं पशुपाशाविमोक्षणम् । यो यत्स्थानमनुप्राप्तस्तस्य भोगस्तदात्मकः
এই (উপদেশে) জগতৰ দ্বেষ সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰা হয় আৰু পশুৰ দৰে বাঁধি ৰখা পাশ-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দেখুওৱা হয়। যি যি অৱস্থা কোনোবাই লাভ কৰে, তাৰ ভোগ (সুখ-দুখ) সেই অৱস্থাৰেই স্বৰূপ।
Verse 13
विमानं तत्समानं च भवेदीशप्रसादतः । नानारूपाणि ताराणां दृश्यंते कोटयस्त्विमा
ঈশ্বৰ প্ৰসাদত তেনেই সমান এক দিৱ্য বিমান (ৰথ) লাভ হয়। আৰু ইয়াত নানাৰূপী তৰাৰ কোটি কোটি দৰ্শন হয়।
Verse 14
अष्टविंशतिरेवं ते संदीप्ताः सुकृतात्मनाम् । ये कुर्वंति नमस्कारमीश्वराय क्वचित्क्वचित्
এইদৰে সুকৃতাত্মা পুণ্যবানসকলৰ বাবে এই আঠাইশ ফল দীপ্তিময় হয়—যিসকলে সময়ে সময়ে প্ৰভু ঈশ্বৰলৈ নমস্কাৰ অৰ্পণ কৰে।
Verse 15
संपर्कात्कौतुकाल्लोभात्तद्विमानं लभंति ते । नामसंकीर्तनाद्वापि प्रसंगेन शिवस्य यः
সংগতিৰ দ্বাৰা, কৌতূহলৰ বশে, বা লোভৰ কাৰণেও তেওঁলোকে সেই দিৱ্য বিমান লাভ কৰে; তদুপৰি যিজনে প্ৰসঙ্গবশত শিৱৰ নাম-সংকীৰ্তন কৰে, সিও সেই ফল পায়।
Verse 16
कुर्याद्वापि नमस्कारं न तस्य विलयो भवेत् । इत्येता गतयस्तत्र महत्यः शिवकर्मणि
যদি কোনোবাই কেৱল নমস্কাৰো কৰে, তেন্তে তাৰ পতন নহয়। এইদৰেই তাত শিৱকর্মৰ দ্বাৰা মহান গতি-ফল লাভ হয়।
Verse 17
कर्मणाभ्यंतरेणापि पुंसामीशानभावतः । प्रसंगेनापि ये कुर्युः शंकरस्मरणं नराः
কৰ্মত নিমগ্ন থাকিলেও, ঈশান (শিৱ) ভাৱত যিসকল নৰে প্ৰসঙ্গবশত শংকৰক স্মৰণ কৰে, তেনেসকলেও পুণ্য লাভ কৰে।
Verse 18
तैर्लभ्यं त्वतुलं सौख्यं किं पुनस्तत्परायणैः । विष्णुचिंतां प्रकुर्वंति ध्यानेन गतमानसाः
তেওঁলোকৰ দ্বাৰা অতুল সুখ লাভ হয়—তেন্তে যিসকল সম্পূৰ্ণ শৰণাগত, তেওঁলোকৰ কথা কিমান অধিক! ধ্যানত লীন মন লৈ তেওঁলোকে সদায় বিষ্ণুৰ চিন্তা কৰে।
Verse 19
ते यांति परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् । शैवं च वैष्णवं रूपमेकरूपं नरोत्तम
তেওঁলোকে পৰম ধাম লাভ কৰে—বিষ্ণুৰ সেই সৰ্বোচ্চ পদ। শৈৱ আৰু বৈষ্ণৱ ৰূপ সত্যতে একেটাই ৰূপ, হে নৰোত্তম।
Verse 20
द्वयोश्च अंतरं नास्ति एकरूपमहात्मनोः । शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे
একমাত্ৰ স্বৰূপধাৰী সেই দুজন মহাত্মাৰ মাজত কোনো ভেদ নাই। বিষ্ণুৰূপ শিৱক নমস্কাৰ, আৰু শিৱৰূপ বিষ্ণুক নমস্কাৰ।
Verse 21
शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः । एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
শিৱৰ হৃদয় বিষ্ণু, আৰু বিষ্ণুৰ হৃদয় শিৱ। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ—দেৱতা তিনজন যেন দেখা যায়, কিন্তু মূৰ্তি একেই।
Verse 22
त्रयाणामंतरं नास्ति गुणभेदाः प्रकीर्तिताः । शिवभक्तोसि राजेंद्र तथा भागवतोसि वै
সেই তিনজনৰ মাজত কোনো বাস্তৱ ভেদ নাই; গুণৰ ভেদ কেৱল কীৰ্তিত হয়। হে ৰাজেন্দ্ৰ, তুমি শিৱভক্ত, আৰু নিশ্চয়েই ভগৱান (বিষ্ণু)ৰো ভক্ত।
Verse 23
तेन देवाः प्रसन्नास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सुप्रीता वरदा राजन्कर्मणस्तव सुव्रत
সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা সেই দেৱতা—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ্বৰ—প্ৰসন্ন হ’ল। হে ৰাজন, হে সুৱ্ৰত, তোমাৰ কৰ্মৰ বাবে তেওঁলোকে অতি সন্তুষ্ট হৈ বৰদানদাতা হ’ল।
Verse 24
इंद्रादेशात्समायातः सन्निधौ तव मानद । ऐंद्रमेनं पदं याहि पश्चाद्ब्राह्मं महेश्वरम्
ইন্দ্ৰৰ আদেশত ই তোমাৰ সন্নিধিলৈ আহিছে, হে মানদাতা। হে মহেশ্বৰ, তাক প্ৰথমে ঐন্দ্ৰ লোকলৈ নিয়া, তাৰ পাছত ব্ৰহ্মলোকলৈ।
Verse 25
वैष्णवं च प्रयाहि त्वं दाहप्रलयवर्जितम् । अनेनापि विमानेन दिव्येन सर्वगामिना
আৰু তুমিও এই দিব্য, সৰ্বগামী বিমানৰ দ্বাৰা বৈষ্ণৱ লোকলৈ যোৱা—যি দাহ আৰু প্ৰলয়ৰ বিনাশৰ পৰা মুক্ত।
Verse 26
दिव्यमूर्तिरतो भुंक्ष्व दिव्यभोगान्मनोरमान् । समारुह्य विमानं त्वं पुष्पकं सुखगामिनम्
সেয়ে তুমি দিব্য মূর্তি ধাৰণ কৰি মনোহৰ দিব্য ভোগ উপভোগ কৰা। তাৰ পাছত সুখে গমনকাৰী পুষ্পক বিমানত আৰোহণ কৰি আৰামে আগবাঢ়া।
Verse 27
सुकर्मोवाच । एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठ मौनवान्मातलिस्तदा । राजानं धर्मतत्त्वज्ञं ययातिं नहुषात्मजम्
সুকৰ্মাই ক’লে: এইদৰে কৈ, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, মাতলি তেতিয়া নহুষপুত্ৰ, ধৰ্মতত্ত্বজ্ঞ ৰজা যযাতিৰ সন্মুখত মৌন হ’ল।
Verse 71
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययाति । चरित्रे एकसप्ततितमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰী পদ্মপুৰাণৰ ভূমিখণ্ডত—ৱেনোপাখ্যানত, মাতাপিতৃ তীৰ্থৰ বৰ্ণনত আৰু যযাতি চৰিত্ৰৰ অন্তৰ্গত—একসপ্ততিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।