Adhyaya 7

Verse 1

दितिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया नाथ सर्वमेव न संशयः । भर्तृस्नेहं परित्यज्य गता सापत्न्यजं द्विज

দিতিয়ে ক’লে: “হে নাথ, তুমি যি কৈছা সেয়া সত্য; এই সকলোতে কোনো সন্দেহ নাই। হে দ্বিজ, স্বামীৰ স্নেহ ত্যাগ কৰি সি সতীনীৰ পুত্ৰৰ ওচৰলৈ গ’ল।”

Verse 2

अभिमानेन दुःखेन मानभंगेन सत्तम । महादुःखेन संतप्ता करिष्ये प्राणमोचनम्

হে সত্তম পুৰুষ, অভিমানজনিত দুখ আৰু মানভংগৰ আঘাতে মই দগ্ধ; মহাদুখৰ সন্তাপে মই প্ৰাণমোচন কৰিম।

Verse 3

कश्यप उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि यथा शांतिर्भविष्यति । न कः कस्य भवेत्पुत्रो न माता न पिता शुभे

কশ্যপে ক’লে: শুনা—মই ক’ম কেনেকৈ শান্তি হ’ব। হে শুভে, কোনোও কাৰো ‘পুত্ৰ’ নহয়; পৰম অৰ্থত ‘মাতা’ও নাই, ‘পিতা’ও নাই।

Verse 4

न भ्राता बांधवः कस्य न च स्वजनबांधवाः । एवं संसारसंबंधो मायामोहसमन्वितः

কাৰ বাবে ভ্ৰাতা সত্যই স্থায়ী বাঁধৱ? আত্মীয়-স্বজনো চিৰস্থায়ী বন্ধন নহয়। এইদৰে সংসাৰৰ সম্পৰ্ক মায়া আৰু মোহেৰে জড়িত।

Verse 5

स्वयमेव पिता देवि स्वयं माताथ बांधवाः । स्वयं स्वजनवर्गश्च स्वयं धर्मः सनातनः

হে দেবী, নৰ নিজেই নিজৰ পিতা, নিজেই মাতা আৰু বাঁধৱ। নিজেই নিজৰ স্বজনবৰ্গ, আৰু নিজেই সনাতন ধৰ্ম।

Verse 6

आचारेण नरो देवि सुखित्वमुपजायते । अनाचारेण पापेन नाशं याति तथा ध्रुवम्

হে দেবী, সৎ আচাৰে নৰ সুখ লাভ কৰে; কিন্তু পাপময় অনাচাৰে সি নিশ্চয় ধ্বংসলৈ যায়।

Verse 7

क्रूरयोनिं प्रयात्येवं नरो देवि न संशयः । कर्मणा सत्यहीनेन महापापेन मोहतः

হে দেৱী, ইয়াত একো সন্দেহ নাই; মোহত আচ্ছন্ন নৰ, সত্যহীন কৰ্মৰূপ মহাপাপৰ ফলত এইদৰে ক্ৰূৰ যোনিত পুনর্জন্ম লাভ কৰে।

Verse 8

रिपुत्वे वर्त्तते मर्त्यः प्राणिनां नित्यसंस्थितः । रिपवस्तस्य वर्तन्ते यत्र तत्र न संशयः

যি মর্ত্য প্ৰাণীৰ মাজত সদায় শত্রুভাৱ লৈ থাকে, তাৰ শত্রু য’তে-ত’তে নিশ্চয়েই থাকে—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 9

मैत्रेण वर्तते मर्त्यो यदा लोके प्रिये शुभे । तदा तस्य भवंत्येव मित्राः सर्वत्र भामिनि

হে প্ৰিয়ে শুভে, যেতিয়া মর্ত্য লোকে মৈত্ৰীৰে আচৰণ কৰে, তেতিয়া হে দীপ্তিমতী ভামিনী, তাৰ বাবে সৰ্বত্ৰ নিশ্চয়েই বন্ধু জন্মে।

Verse 10

कृषिकारो यदा देवि छन्नं बीजं सुसंस्थितम् । यादृशं तु भवत्येव तादृशं फलमश्नुते

হে দেৱী, যেতিয়া কৃষকে বীজ সাৱধানে ঢাকি সঠিকভাৱে স্থাপন কৰে, তেতিয়া যিদৰে বীজ হয়, তেনেদৰেই ফল নিশ্চয় ভোগ কৰে।

Verse 11

तथा तव च पुत्रैश्च साधुभिः स्पर्धितं सह । कर्मणस्तस्य तत्प्राप्तं फलं भुंक्ष्व सुसंस्थितम्

তথাপি তুমি তোমাৰ পুত্ৰসকল আৰু সাধুসকলৰ সৈতে স্পৰ্ধাত একেলগে প্ৰয়াস কৰিছিলা; সেয়ে হে সুস্থিতা, সেই কৰ্মৰ ফল যি এতিয়া তোমালৈ আহিছে, তাক স্থিৰচিত্তে ভোগ কৰা।

Verse 12

तव पुत्रा महाभागे तपः शांति विवर्जिताः । तेन पापेन ते सर्वे पतिता वै महत्पदात्

হে মহাভাগ্যে! তোমাৰ পুত্ৰসকল তপস্যা আৰু অন্তৰশান্তিৰ পৰা বঞ্চিত; সেই পাপৰ ফলত তেওঁলোক সকলোৱে নিশ্চয়েই মহৎ পদৰ পৰা পতিত হৈছে।

Verse 13

एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ मुंच दुःखं सुखं तथा । कस्य पुत्राश्च मित्राणि कस्य स्वजन बांधवाः

এইদৰে জানি শম (অন্তৰশান্তি) লাভ কৰা; দুখ আৰু সুখ দুয়োটাই ত্যাগ কৰা। কাৰ পুত্ৰ আৰু বন্ধু, আৰু কাৰেই বা নিজৰ লোক-স্বজন আৰু আত্মীয়?

Verse 14

आत्मकर्मानुसारेण सुखं जीवंति जंतवः । परार्थे चिंतनं देवि तत्त्वज्ञानेन पंडिताः

জীৱসমূহে নিজৰ কৰ্ম অনুসাৰে সুখে জীৱন যাপন কৰে। কিন্তু হে দেবী! তত্ত্বজ্ঞানৰ দ্বাৰা পণ্ডিতসকলে পৰহিতৰ দিশে চিন্তা নিবদ্ধ কৰে।

Verse 15

न कुर्वंति महात्मानो व्यर्थमेव न संशयः । पंचभूतात्मकं कायं केवलं संधिजर्जरम्

মহাত্মাসকলে নিশ্চয়েই ব্যৰ্থ কৰ্ম নকৰে; কিয়নো এই দেহ পঞ্চভূতৰ গঠিত আৰু কেৱল সন্ধিসমূহত জৰ্জৰিত এক গাঁথনি মাত্ৰ।

Verse 16

आत्ममित्रं कृतं तेन सर्वं देवि सुखाशया । आत्मा नाम महापुण्यः सर्वगः सर्वदर्शकः

হে দেবী! সুখৰ আশাৰে তেওঁ সকলোদিশে নিজৰ আত্মাকেই বন্ধু কৰি ল’লে। আত্মা মহাপুণ্য—সৰ্বব্যাপী আৰু সৰ্বদৰ্শী।

Verse 17

सर्वसिद्धिस्तु सर्वात्मा सात्विकः सर्वसिद्धिदः । एवं सर्वमयो देवि भ्रमत्येको निरञ्जनः

সেইয়ে সকলো সিদ্ধিৰ পূৰ্ণতা, সকলোৰে আত্মা, সাত্ত্বিক পবিত্ৰ আৰু সকলো পৰিপূৰ্ণতাৰ দাতা। এইদৰে, হে দেবী, সকলো ৰূপে সকলোতে ব্যাপ্ত সেই এক নিৰঞ্জন তত্ত্ব যেন ভ্ৰমণ কৰে বুলি প্ৰকাশ পায়।

Verse 18

भ्रमता निर्जने येन मूर्तिमंतो द्विजोत्तमाः । चत्वारो दर्शिताः पुण्या मूर्तिमंतो महौजसः

নিৰ্জন ঠাইত ভ্ৰমণ কৰোঁতে, তেতিয়া চাৰিজন পৰম পুণ্য দ্বিজোত্তম—তেজস্বী আৰু মূৰ্তিমান—তাঁৰ আগত প্ৰকাশিত হ’ল; মহা-ওজে দীপ্ত, ৰূপে প্ৰকট।

Verse 19

पंचमः श्वसनश्चैव पूर्वाणां मित्रमेव च । अथो आत्मा समायातो ज्ञानसाहाय्यमेव वा

পঞ্চমজন হৈছে প্ৰাণ-শ্বাস নিজেই, যি আগৰ সকলৰ সত্য বন্ধু। নতুবা আত্মাই আহি উপস্থিত হৈছে—নিশ্চয়েই জ্ঞানৰ সহায় ৰূপে।

Verse 20

स तान्दृष्ट्वा महात्मा वै ज्ञानमात्मा समब्रवीत् । ज्ञान पश्य अमी पंच मंत्रयंतः परस्परम्

তেওঁলোকক দেখি সেই মহাত্মাই জ্ঞান-আত্মাক ক’লে: “হে জ্ঞান, চোৱা—এই পাঁচজন পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰি আছে।”

Verse 21

एतान्गत्वाब्रवीहि त्वं यूयं क इति पृच्छ ह । ज्ञानं वाक्यं परं श्रुत्वा सार्थं तस्य महात्मनः

তুমি তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ গৈ কথা কোৱা; সুধা, ‘তোমালোক কোন?’ সেই মহাত্মাৰ পৰম, জ্ঞানভৰা বাক্য শুনি, (তেওঁলোকৰ) সত্য উদ্দেশ্য বুজা।

Verse 22

तदाहात्मानमाराध्यमेतैः किं ते प्रयोजनम् । तत्त्वतो ब्रूहि मे देव सदा शुद्धोसि सर्वदा

তেতিয়া তেওঁ ক’লে—“এইবোৰেৰে তুমি নিজৰ আত্মাৰ আৰাধনা কিহৰ বাবে কৰা? হে দেৱ, তত্ত্বমতে মোক সত্য কোৱা; তুমি সদায় শুদ্ধ, সদায়েই।”

Verse 23

आत्मोवाच । एते पंच महाभागा रूपवंतो मनस्विनः । गत्वा संदर्शयाम्येनानाभाष्ये ज्ञान श्रूयताम्

আত্মাই ক’লে—“এই পাঁচজন মহাভাগ্যবান, ৰূপৱন্ত আৰু দৃঢ়-মন। মই গৈ তেওঁলোকক তোমাক দেখুৱাম আৰু তেওঁলোকক সম্বোধন কৰিম; এই জ্ঞান-উপদেশ শ্ৰৱণ কৰা হওক।”

Verse 24

भव्यानेतान्प्रवक्ष्यामि पंचमीं गतिमागतान् । दूतत्वं गच्छ भो ज्ञान कुशलो दूतकर्मणि

“এতিয়া মই সেই ভব্য পাঁচজনৰ বৰ্ণনা কৰিম, যিসকলে পঞ্চম গতি লাভ কৰিছে। হে জ্ঞান, তুমি যোৱা আৰু দূতৰ কৰ্তব্য গ্ৰহণ কৰা; তুমি দূত-কর্মত নিপুণ।”

Verse 25

ज्ञानमुवाच । त्वमात्मञ्छृणु मे वाक्यं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । एतेषां संगतिस्तात कार्या नैव त्वया कदा

জ্ঞান ক’লে—“হে আত্মন, মোৰ বাক্য শুনা; মই সত্য, সত্যই কওঁ। হে তাত, এইসকলৰ সৈতে সঙ্গতি তুমি কেতিয়াও কৰিব নালাগে।”

Verse 26

पंचानामपि शुद्धात्मन्न कार्यं शुभमिच्छता । भवतः संगतिं मोह इच्छत्येष महामते

হে শুদ্ধাত্মা, যিজনে শুভ কামনা কৰে, তাৰ বাবে এই পাঁচজনৰ সৈতে সঙ্গতিও কৰণীয় নহয়। তথাপি এই মোহগ্ৰস্ত জনে তোমাৰ সঙ্গতি বিচাৰে, হে মহামতে মুনি।

Verse 27

आत्मोवाच । एतेषां संगतिं ज्ञान कस्माद्वारयते भवान् । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि याथातथ्येन पंडित

আত্মাই ক’লে: “হে পণ্ডিত, জ্ঞান থকা সত্ত্বেও আপুনি কিয় এইসকলৰ সৈতে সঙ্গতি বাধা দিয়ে? তাৰ কাৰণটো মোক যাথাৰ্থভাৱে, সত্যকৈ কওক।”

Verse 28

ज्ञानमुवाच । एतेषां संगमात्रात्तु महद्दुःखं भविष्यति । दुःखमूला हि पंचैव शोकसंतापकारकाः

জ্ঞান ক’লে: “এইসকলৰ সৈতে কেৱল সঙ্গমাত্ৰতেই মহাদুঃখ উদ্ভৱ হ’ব। দুঃখৰ মূল পাঁচটাই; সিহঁতে শোক আৰু সন্তাপ জন্মায়।”

Verse 29

एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव । ज्ञानमाभाष्य स ह्यात्मा ध्यानेन सह संगतः

“এনেই হওক, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ; মই আপোনাৰ বাক্য পালন কৰিম।” জ্ঞানৰ কথা কৈ সেই অন্তৰাত্মা ধ্যানৰ সৈতে একাত্ম হ’ল।

Verse 30

कश्यप उवाच । ततः पंचैव ते तत्राद्राक्षुरात्मानमेव तम् । बुद्धिमूचुः समाहूय संगच्छात्मानमेव हि

কশ্যপ ক’লে: তাৰ পাছত সেই পাঁচজনে তাত নিজৰ আত্মাৰ বাহিৰে আন কাকো নেদেখিলে। বুদ্ধিক আহ্বান কৰি ক’লে: “নিশ্চয় আত্মাৰ সৈতে একাত্ম হওক।”

Verse 31

दूतत्वं कुरु कल्याणि अस्माकमात्मना सह । पंचतत्त्वा महात्मानो विश्वस्यधारकाः शुभाः

হে কল্যাণী, আমাৰ আত্মাৰ সৈতে একেলগে আমাৰ দূতী হওক। পঞ্চতত্ত্বময় সেই মহাত্মাসকল শুভ, উপকাৰী আৰু বিশ্বধাৰক।

Verse 32

भवतो मैत्रमिच्छंति इत्याभाष्य महामतिम् । गत्वा बुद्धे त्वया कार्यं कर्तव्यं न इतो व्रज

মহামতিজনক সম্বোধন কৰি তেওঁ ক’লে: “তোমাৰ সৈতে মৈত্ৰী কামনা কৰিছে। সেয়ে বুদ্ধিৰে গৈ যি কৰ্তব্য সেয়া সম্পাদন কৰা; ইয়াৰ পৰা নাযাবা।”

Verse 33

एवमस्तु महाभागा करिष्ये कार्यमुत्तमम् । एवमाभाषितं तेषां गत्वाऽहात्मानमेव तम्

“এয়াই হওক, হে মহাভাগ্যবানসকল; মই এই উত্তম কাৰ্য সম্পন্ন কৰিম।” এইদৰে ক’লৈ তেওঁলোকৰ পৰা গৈ, নিজেই সেই ব্যক্তিৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 34

अहं बुद्धिर्महाभाग भवंतं समुपागता । दूतत्वे महतां पार्श्वात्तेषां त्वं वचनं शृणु

হে মহাভাগ্যবান, মই বুদ্ধি তোমাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ। মহানসকলৰ পক্ষৰ পৰা দূত হৈ আহি, তেওঁলোকৰ বাণী শুনা।

Verse 35

भवन्मैत्रीं समिच्छंति अक्षयां पंच आत्मकाः । कुरु मैत्रीं महाप्राज्ञ जहि ध्यानं सुदूरतः

পঞ্চাত্মক তত্ত্বসমূহে তোমাৰ অক্ষয় মৈত্ৰী কামনা কৰে। হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, মৈত্ৰী স্থাপন কৰা; ধ্যান ত্যাগ কৰি তাক বহুদূৰলৈ পঠাই দিয়া।

Verse 36

ध्यानमुवाच । न कर्तव्यं त्वया चात्मन्नैतेषां वै समागमम् । एषां संसर्गमात्रेण महुद्दुःखं भविष्यति

ধ্যানে ক’লে: “হে প্ৰিয়, তোমাৰ দ্বাৰা ইহঁতৰ সৈতে সমাগম কৰা উচিত নহয়। ইহঁতৰ কেৱল সংস্পৰ্শতেই মহাদুঃখ উদ্ভৱ হ’ব।”

Verse 37

मया ज्ञानेन हीनस्त्वं कथं कर्म करिष्यति । एवमेव न कर्तव्यं तेषां चैव समागमम्

মই দিয়া জ্ঞানৰ পৰা বঞ্চিত হৈ তুমি ধৰ্মমতে কৰ্ম কেনেকৈ কৰিবা? সেয়ে এইদৰে তেওঁলোকৰ সৈতে একেবাৰে সঙ্গ নকৰিবা।

Verse 38

गर्भवासं नयिष्यंति भवंतं नान्यथा विभो । ज्ञानेनैव मया हीनो अज्ञानं यास्यसि ध्रुवम्

হে বিভো, তেওঁলোকে নিশ্চয় তোমাক গৰ্ভবাসলৈ লৈ যাব; অন্য কোনো পথ নাই। মোৰ জ্ঞানৰ পৰা বঞ্চিত হৈ তুমি ধ্ৰুৱ অজ্ঞানত পতিত হ’বা।

Verse 39

एवमुक्त्वा तमात्मानं विरराम महामतिम् । ततस्तामागतां बुद्धिमात्मा प्रोवाच निश्चितः

এইদৰে নিজৰ আত্মাক কৈ সেই মহামতি নীৰৱ হ’ল। তাৰপিছত দৃঢ় সংকল্পে আত্মাই উদ্ভূত বুদ্ধিক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 40

ज्ञानध्यानौ महात्मानौ मंत्रिणौ मम शोभनौ । तत्र यानं न मे युक्तं तद्बुद्धे किं करोम्यहम्

জ্ঞান আৰু ধ্যান—মোৰ মহাত্মা, শোভন মন্ত্রী—সেই ঠাইত আছে; তাত যোৱা মোৰ বাবে যোগ্য নহয়। হে বুদ্ধি, তেন্তে মই কি কৰোঁ?

Verse 41

एवं श्रुत्वा ततो बुद्धिस्तेषां पार्श्वे यशस्विनी । समाचष्ट समग्रं तत्कथनं ज्ञानध्यानयोः

এইদৰে শুনি যশস্বিনী বুদ্ধি তেওঁলোকৰ কাষত থিয় হৈ, জ্ঞান-ধ্যান সম্বন্ধীয় সেই সমগ্ৰ উপদেশ সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 42

ततस्ते पंचकाः सर्वे आत्मानं प्रतिजग्मिरे । मैत्रीमेव प्रतीच्छामो भवतो नित्यमेव हि

তেতিয়া সেই পাঁচজনেই নিজৰ নিজৰ স্থানলৈ উভতি গ’ল। নিশ্চয়েই আমি সদায় কেৱল আপোনাৰ মৈত্ৰীহে কামনা কৰোঁ।

Verse 43

यस्माच्छुद्धोसि लोकेश तस्मात्त्वां समुपागताः । स्वयमेव विचार्यैव उत्तरं नः प्रदीयताम्

হে লোকেশ, যিহেতু আপুনি শুদ্ধ, সেয়েহে আমি আপোনাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ। আপুনি নিজে বিচাৰ কৰি আমাক উত্তৰ দান কৰক।

Verse 44

आत्मोवाच । यूयं पंचैव संप्राप्ता मम मैत्रं समिच्छथ । स्वीयं गुणं प्रभावं च कथयंतु ममाग्रतः

আত্মাই ক’লে: “তোমালোক পাঁচজনেই আহিছা আৰু মোৰ মৈত্ৰী কামনা কৰিছা। মোৰ সন্মুখত তোমালোকৰ নিজ নিজ গুণ আৰু বিশেষ প্ৰভাৱ-শক্তি কওক।”

Verse 45

भूमिरुवाच । सर्वकार्यस्य संस्थानं चर्ममांससमन्वितम् । अस्थिमूलदृढत्वं मे नखलोमसमन्वितम्

ভূমিয়ে ক’লে: “সকলো কাৰ্যৰ আধাৰ-ৰূপ মোৰ গঠন চাম আৰু মাংসৰে যুক্ত। মোৰ দৃঢ়তা অস্থিৰ মূলত স্থিত, আৰু মই নখ-লোমেৰে সমন্বিত।”

Verse 46

प्रभावो हि महाप्राज्ञ कायमध्ये ममैव हि । नासिकागमनो गंधस्स मे भृत्यो महामनाः

হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, মোৰ প্ৰভাৱ নিশ্চয়েই এই দেহৰ মাজতেই অৱস্থিত। নাসিকালৈ যি সুগন্ধি যায়—সেয়াই মোৰ ভৃত্য, মহামনা আৰু ভক্তিসম্পন্ন।

Verse 47

आकाश उवाच । अहमाकाशकः प्राप्तो मम काये प्रभावकम् । श्रूयतामभिधास्यामि परब्रह्मस्वरूपिणम्

আকাশে ক’লে: মই আকাশ-তত্ত্ব, নিজ দেহত মোৰ প্ৰভাৱ প্ৰকাশ কৰি আহিলোঁ। শুনা; মই পৰব্ৰহ্ম-স্বৰূপী সেই একৰ বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 48

बाह्यांतरावकाशश्च शून्यस्थाने वसाम्यहम् । तत्रामात्यौ तु कर्णौ मे श्रवणार्थं प्रतिष्ठितौ

মই বাহিৰ-ভিতৰ দুয়ো দিশৰ শূন্য অৱকাশত বাস কৰোঁ। তাত মোৰ দুটা কৰ্ণ সহচৰ-সদৃশ হৈ শ্ৰৱণকাৰ্যৰ বাবে স্থাপিত আছে।

Verse 49

वायुरुवाच । पंचरूपेण तिष्ठामि करोम्येवं शुभाशुभम् । चर्मकायेस्थितोमात्यः स्पर्शं संश्रयते गुणम्

বায়ুৱে ক’লে: মই পাঁচ ৰূপে স্থিত থাকোঁ আৰু এইদৰে শুভ-অশুভ ফল ঘটাওঁ। চর্মদেহত অৱস্থিত স্পৰ্শেন্দ্ৰিয়ই নিজৰ গুণত আশ্ৰয় লয়।

Verse 50

तेज उवाच । काये संस्थः सदा नित्यं पाकयोगं करोम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरं सर्वं द्रव्याद्रव्यं प्रदर्शये

তেজে ক’লে: দেহত সদা নিত্য স্থিত হৈ মই পাকযোগ, অৰ্থাৎ পচনৰ পৰিবর্তন-ক্রিয়া, নিৰন্তৰ কৰোঁ। মই বাহিৰ-ভিতৰৰ সকলো—দ্ৰব্য আৰু অদ্ৰব্য—প্ৰকাশ কৰোঁ।

Verse 51

शुक्रं मज्जा तथा लाला एवं त्वक्संधिसंस्थितम् । रुधिरं प्रेषयाम्येव कायमध्ये स्थितोस्म्यहम्

শুক্ৰ, মজ্জা আৰু লালা—তদুপৰি ত্বক আৰু সন্ধিত স্থিত যি আছে—সেই সকলোকে মই ৰুধিৰ ৰূপে প্ৰেৰণ কৰোঁ; মই দেহৰ মধ্যভাগত স্থিত আছোঁ।

Verse 52

तत्र नेत्रावमात्यौ मे द्रव्यलब्धिप्रसाधकौ । एवं मयात्मव्यापारस्तवाग्रे कथितः परः

তাত মোৰ দুটা চকু মন্ত্ৰীৰ দৰে, ধন-লাভৰ সাধন সম্পন্ন কৰে। এইদৰে তোমাৰ আগত মই মোৰ নিজস্ব পৰম কৰ্মপথ আৰু আত্ম-ব্যৱসায় প্ৰকাশ কৰিলোঁ।

Verse 53

जलमुवाचः । सुतोषयाम्यहं नित्यममृतेन कलेवरम् । एवं मे तत्र व्यापारः कायपत्तनके प्रिये

জলে ক’লে: “মই সদায় অমৃতৰ দ্বাৰা দেহক তৃপ্ত কৰি পোষণ কৰোঁ। হে প্ৰিয়ে, কায়পত্তন নামৰ নগৰত তাত মোৰ এইয়েই কৰ্তব্য।”

Verse 54

अमात्यं रसनां विद्धि रसास्वादकरीं पराम् । नासिकोवाच । सुगंधेन परां पुष्टिं कायस्यापि करोम्यहम्

জিভাক মুখ্য অমাত্য বুলি জানিবা—ৰসৰ আস্বাদ কৰোৱাত সৰ্বোচ্চ। নাসিকাই ক’লে: “সুগন্ধিৰ দ্বাৰা মই দেহকো উত্তম পুষ্টি দিওঁ।”

Verse 55

दुर्गंधं तु परित्यज्य काये गंधं प्रदर्शये । बुद्धियुक्ता महाभाग तस्याभावेन भाविता

দুৰ্গন্ধ ত্যাগ কৰি মই দেহত সুগন্ধ প্ৰকাশ কৰিম। হে মহাভাগ, বুদ্ধিযুক্ত, সেই (দুৰ্গন্ধ)ৰ অভাৱতেই তাই ৰূপান্তৰিত হ’ল।

Verse 56

स्वामिकार्याय कायेस्मिन्नहं तिष्ठामि निश्चला । गंधं मम गुणं विद्धि द्विविधं यत्प्रवर्तितम्

স্বামীৰ কাৰ্যৰ বাবে মই এই দেহত নিশ্চল হৈ থাকোঁ। সুগন্ধক মোৰ গুণ বুলি জানিবা, যি দুবিধ ৰূপে প্ৰৱৰ্তিত হয়।

Verse 57

श्रवणावूचतुः । कार्याकार्यादिकं शब्दं लोकैरुक्तं शुभाशुभम् । शृणुयावः स्वकायस्थौ सत्यासत्ये प्रियाप्रिये

শ্ৰৱণে ক’লে: আমি নিজৰ দেহৰ ভিতৰত স্থিত হৈ লোকসকলে কোৱা বাক্য শুনোঁ—কৰণীয়-অকৰণীয়, শুভ-অশুভ, সত্য-অসত্য, আৰু প্ৰিয়-অপ্ৰিয়।

Verse 58

शब्दो हि मे गुणः प्रोक्तो मम व्यापारमेव हि । योजयामि न संदेहो यदा बुद्धिः प्रपूरयेत्

শব্দই মোৰ গুণ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু সেয়াই মোৰ কৰ্ম। যেতিয়া বুদ্ধি সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰ্ণ হৈ যুক্ত হয়, তেতিয়া মই তাক প্ৰবৃত্ত কৰোঁ—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 59

त्वगुवाच । पंचरूपात्मको वायुः शरीरेस्मिन्व्यवस्थितः

ত্বকে ক’লে: এই দেহত পঞ্চৰূপী প্ৰাণ-বায়ু স্থিত আছে।

Verse 60

सबाह्याभ्यंतरे चेष्टां तेषां जानामि तत्त्वतः । शीतोष्णमातपं वर्षं वायोः स्फुरणमेव च

মই তত্ত্বতঃ সিহঁতৰ কৰ্ম-চেষ্টা জানোঁ—বাহিৰে আৰু ভিতৰে: শীত আৰু উষ্ণ, ৰ’দ আৰু বৰষুণ, আৰু বায়ুৰ স্ফুৰণো।

Verse 61

सर्वं जानामि संस्पर्शं संगश्लेषादिकं नृणाम् । स्पर्श एव गुणो मह्यमेतत्सत्यं वदाम्यहम्

মই মানুহৰ স্পৰ্শ সম্পূৰ্ণৰূপে জানোঁ—সংযোগ, আলিঙ্গন আদি। মোৰ বাবে স্পৰ্শই গুণ; এই সত্য মই ঘোষণা কৰোঁ।

Verse 62

एवं हि ते समाख्यातो मया व्यापार एव हि । नेत्रे ऊचतुः । संसारे यानि रूपाणि भव्याभव्यानि सत्तम

এইদৰে মই তোমালোকক আমাৰ এই কৰ্তব্যই বৰ্ণনা কৰিলোঁ। দুয়োটা নেত্ৰ ক’লে: “হে সত্তম জন, এই সংসাৰত যি যি ৰূপ আছে—শুভ আৰু অশুভ…”

Verse 63

यदा प्रेरयते बुद्धिस्तदा पश्याव नान्यथा । वसावः कायमध्ये वै रूपं गुणमिहावयोः

যেতিয়া বুদ্ধিয়ে প্ৰেৰণা দিয়ে তেতিয়াই আমি দেখি, অন্যথা নহয়। নিশ্চয় এই দেহৰ মাজতে, এই লোকতেই, ৰূপ আৰু গুণ আমাৰেই অধিকাৰ।

Verse 64

एवं व्यापारसंबंधः कायमध्ये महामते । जिह्वोवाच । बुद्धियुक्ता अहं तात रसभेदान्विचारये

এইদৰে, হে মহামতে, দেহৰ ভিতৰত কৰ্ম-ব্যাপাৰৰ এই সংযোগ। জিহ্বাই ক’লে: “হে তাত, বুদ্ধিযুক্ত হৈ মই ৰসৰ ভেদসমূহ বিচাৰ কৰিম।”

Verse 65

क्षारमम्लादिकं सर्वं नीरसं स्वादु चिंतये । व्यापारेण अनेनापि नित्ययुक्ता वसाम्यहम्

ক্ষাৰ, অম্ল আদি যি কিছু—সকলো নীৰসক মই মিঠা বুলি ধ্যান কৰোঁ। এই অভ্যাসেৰে মই সদায় সংযমী, যোগযুক্ত হৈ বাস কৰোঁ।

Verse 66

इन्द्रियाणां हि सर्वेषां बुद्धिरेषा प्रणायकः । एवं पंच समायातानींद्रियाणि प्रिये शृणु

সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ বাবে এই বুদ্ধিয়েই নেতা আৰু পথপ্ৰদৰ্শক। সেয়ে, হে প্ৰিয়ে, শুনা—একেলগে উদ্ভৱ হোৱা পাঁচ ইন্দ্ৰিয়ৰ কথা।

Verse 67

स्वीयानि यानि कर्माणि कथयंति पुनः पुनः । अथ बुद्धिः समायाता तमुवाच महामतिम्

তেওঁলোকে নিজৰ নিজৰ কৰ্মৰ কথা পুনঃ পুনঃ ক’তে থাকোঁতে, তেতিয়া বুদ্ধি আগবাঢ়ি আহি সেই মহামতিজনক ক’লে।

Verse 68

मद्विहीनो यदा कायस्तदा नश्यति नान्यथा । तस्मात्त्वं मां समास्थाय वर्त्तयस्व महामते

যেতিয়া দেহ মোৰ অবিহনে থাকে, তেতিয়া সি নিশ্চয় নাশ হয়—ইয়াৰ বাহিৰে আন উপায় নাই। সেয়ে, হে মহামতে, মোক আশ্ৰয় কৰি তোমাৰ ধৰ্মপথ চলাই যোৱা।

Verse 69

अथ कर्म समायातमात्मानमिदमब्रवीत् । अहं कर्म महाप्राज्ञ तव पार्श्वं समागतम्

তাৰ পাছত কৰ্ম আহি উপস্থিত হৈ নিজৰ বিষয়ে এই বাক্য ক’লে: “হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, মই কৰ্ম; মই তোমাৰ কাষলৈ আহিছোঁ।”

Verse 70

त्वां प्रेषयाम्यहं तेन पथा येनेह गच्छसि । एवमाकर्ण्य तत्सर्वमात्मा प्रोवाच तान्प्रति

“যি পথে তুমি ইয়ালৈ আহি গৈছা, সেই একে পথেই মই তোমাক প্ৰেৰণ কৰোঁ।” এই সকলো শুনি আত্মাই তেওঁলোকৰ প্ৰতি ক’লে।

Verse 71

यूयं पंचात्मकैर्युक्ताः सर्वसाधारणाः किल । कस्मान्मैत्रं समिच्छंति तत्र पंचात्मकं प्रति

তোমালোক পঞ্চাত্মক স্বভাৱে যুক্ত আৰু নিশ্চয় সকলোৰে সাধাৰণ। তেন্তে কিয় তেওঁলোকে তাত মৈত্ৰী বিচাৰে—সেই পঞ্চাত্মক তত্ত্বৰ প্ৰতি?

Verse 72

ब्रुवंतु कारणं सर्वे ममाग्रे सर्वमेव तत् । पंचात्मका ऊचुः । अस्मत्संगप्रसंगेन पिंडमेव प्रजायते

“তোমালোক সকলোৱে মোৰ আগত এই সকলোৰে কাৰণ কোৱা।” পঞ্চাত্মকসকলে ক’লে: “আমাৰ সংযোগ-প্ৰসঙ্গৰ ফলত কেৱল পিণ্ড—ভ্ৰূণ-ৰূপ গাঁঠ—উৎপন্ন হয়।”

Verse 73

तस्मिन्पिंडे महाबुद्धे भवान्वसति सुव्रतः । तिष्ठामो हि वयं सर्वे प्रसादात्तव तत्र हि

হে মহাবুদ্ধি! সেই পিণ্ডত তুমি সুব্ৰতধাৰী হৈ বাস কৰা। আমি সকলোৱে তাত কেৱল তোমাৰ প্ৰসাদ—কৃপা—ৰ দ্বাৰাই স্থিতি লাভ কৰোঁ।

Verse 74

एतस्मात्कारणान्मैत्रमिच्छामस्तव नित्यशः । आत्मोवाच । एवमस्तु महाभागा भवतां प्रियमेव च

“এই কাৰণতে আমি সদায় তোমাৰ সৈতে মৈত্ৰী কামনা কৰোঁ।” আত্মাই ক’লে: “এৱমস্তু, হে মহাভাগসকল; তোমালোকৰ প্ৰিয় বস্তু সাৰ্থক হওক।”

Verse 75

करिष्ये नात्र संदेहो मैत्रं हि प्रीतिकारणात् । वार्यमाणो महाभागो ज्ञानेनापि महात्मना

“মই কৰিম—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই; কিয়নো মৈত্ৰী প্ৰীতিৰ পৰা জন্মে।” জ্ঞানত প্ৰসিদ্ধ সেই মহাত্মাই বাধা দি উপদেশ দিলেও, সেই মহাভাগ তেনেদৰে দৃঢ় সংকল্পে স্থিৰ ৰ’ল।

Verse 76

ध्यानेन च महात्मासौ तेषां संगतिमागतः । स तैः प्रमोहितस्तत्र रागद्वेषादिभिस्तदा

ধ্যানৰ বলত সেই মহাত্মা তেওঁলোকৰ সঙ্গতিলৈ আহিল; কিন্তু তেতিয়া তাত ৰাগ-দ্বেষ আদি দ্বাৰা তেওঁলোকেই তাক মোহিত কৰিলে।

Verse 77

पंचतत्त्वसमायुक्तः कायित्वं गतवान्प्रभुः । यदा गर्भं समायातो विष्ठामूत्रसमाकुले

পঞ্চতত্ত্বে সংযুক্ত হৈ প্ৰভুৱে দেহধাৰী অৱস্থা গ্ৰহণ কৰিলে। যেতিয়া তেওঁ গৰ্ভত প্ৰৱেশ কৰিলে—যি বিষ্ঠা-মূত্ৰে ভৰপূৰ আছিল—

Verse 78

दुर्गंधे पिच्छिलावर्ते पतितस्तैः स संयुतः । अंगेन व्याकुलीभूतः पंचात्मकानुवाच सः

দুৰ্গন্ধময়, পিচ্ছিল ঘূৰ্ণিত আবর্তত পৰি আৰু সিহঁতৰ সৈতে জড়াই পৰি, তেওঁৰ সমগ্ৰ দেহ ব্যাকুল হৈ উঠিল; তেতিয়া তেওঁ পঞ্চাত্মক সত্তাসকলক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 79

भोभोः पंचात्मकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । भवतां संप्रसंगेन महादुःखेन मोहितः

হে হে পঞ্চতত্ত্বময় সকলেই, মোৰ বাক্য শুনা। তোমালোকৰ সঙ্গত পৰি মই মহাদুঃখে মোহিত হৈ পৰিছোঁ।

Verse 80

तत्रास्मिन्पिच्छिले घोरे पतितो हि महाभये । पंचात्मका ऊचुः । तावत्संस्थीयतां राजन्यावद्गर्भः प्रपूरयेत्

সেই পিচ্ছিল ভয়ংকৰ স্থানত তেওঁ নিশ্চয়েই মহাভয়ে পতিত হৈছিল। পঞ্চাত্মকসকলে ক’লে: “হে ৰাজন, যেতিয়ালৈকে গৰ্ভ পূৰ্ণ নহয় তেতিয়ালৈকে অলপ সময় ইয়াত স্থিৰ থাকক।”

Verse 81

पश्चान्निर्गमनं ते वै भविष्यति न संशयः । अस्माकं हि भवान्स्वामी कायदेशे व्यवस्थितः

তাৰ পিছত তুমি নিশ্চয়েই বাহিৰ হ’বা—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। কিয়নো তুমি আমাৰ স্বামী, কায়া-দেশত ইয়াত স্থিত।

Verse 82

राज्यमेवं प्रकर्तव्यं सुखभोक्ता भविष्यति । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आत्मा दुःखेन पीडितः

ৰাজ্য এইদৰে শাসন কৰিব লাগে; তেন্তে মানুহে সুখ ভোগ কৰিব। তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি তেওঁৰ অন্তৰাত্মা দুখেৰে পীড়িত হ’ল।

Verse 83

गंतुमिच्छन्नसौ तस्मात्पलायनपरोभवत्

সেই ঠাইৰ পৰা যাবলৈ ইচ্ছা কৰি তেওঁ পলাই যোৱাৰ দিশে মন দিলেহি।