Adhyaya 14

Verse 1

सोमशर्मोवाच । एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम् । कथं जानासि भद्रे त्वं कस्माच्चैव त्वया श्रुतम्

সোমশৰ্মাই ক’লে: “এনেধৰণৰ পৰম উত্তম ধৰ্ম-ব্যাখ্যা মহাপুণ্যদায়ক। হে ভদ্ৰে, তুমি ইয়াক কেনেকৈ জানিলা, আৰু কাহাৰ পৰা শুনিলা?”

Verse 2

सुमनोवाच । भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते । च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः

সুমনাই ক’লে: “হে মহামতে, মোৰ পিতা ভাৰ্গৱ বংশত জন্মিছিল। তেওঁ ‘চ্যৱন’ নামে খ্যাত, আৰু সকলো জ্ঞানশাখাত নিপুণ আছিল।”

Verse 3

तस्याहं प्रिय कन्या वै प्राणादपि च वल्लभा । यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत

মই সঁচাকৈয়ে তেওঁৰ প্ৰিয় কন্যা, প্ৰাণতকৈও অধিক আদৰৰ। হে সুব্ৰত, তেওঁ য’তে য’তে যায়, ত’তে ত’তে তীৰ্থ আৰু পবিত্ৰ উপবনত ভ্ৰমণ কৰে।

Verse 4

सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च । तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि

মুনিসভাতো আৰু দেৱতাৰ মন্দিৰতো, মই তেওঁৰ সৈতে একেলগে যাওঁ—একা—সদায় দিৱ্য লীলাত ৰমি।

Verse 5

कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः । पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः

কৌশিক বংশত জন্মা মহামতি বেদশৰ্মা—যি মোৰ পিতাৰ বন্ধু আছিল—দৈৱবশত ভ্ৰমণ কৰি ইয়াত আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 6

दुःखेन महताविष्टश्चिंतयानो मुहुर्मुहुः । समागतं महात्मानं तमुवाच पिता मम

মহা দুখে আৱিষ্ট হৈ, বাৰে বাৰে চিন্তাত নিমগ্ন হৈ, সেই মহাত্মা আহি উপস্থিত হোৱাত মোৰ পিতাই তেওঁক ক’লে।

Verse 7

भवंतं दुःखसंतप्तमिति जानामि सुव्रत । कस्माद्दुःखी भवाञ्जातस्तस्मात्त्वं कारणं वद

হে সুৱ্ৰত, মই জানো তুমি দুখৰ তাপে দগ্ধ। কিহৰ কাৰণে তুমি দুখী হ’লা? সেয়ে কাৰণটো কোৱা।

Verse 8

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा च्यवनस्य महात्मनः । तमुवाच महात्मानं पितरं मम सुव्रतः

তাৰ পিছত মহাত্মা চ্যৱনৰ এই বাক্য শুনি, সেই সুৱ্ৰতে মোৰ মহাত্মা পিতাক ক’লে।

Verse 9

वेदशर्मा महाप्राज्ञ सर्वदुःखस्य कारणम् । मम भार्या महासाध्वी पातिव्रत्यपरायणा

হে মহাপ্ৰাজ্ঞ বেদশৰ্মা, মোৰ সকলো দুখৰ কাৰণ এই। মোৰ পত্নী মহাসাধ্বী, পতি-ব্ৰত ধৰ্মত সম্পূৰ্ণ নিবিষ্ট।

Verse 10

अपुत्रा सा हि संजाता मम वंशो न विद्यते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं प्रश्नितोस्मि यतस्त्वया

সেইগৰাকী নিশ্চয়েই অপুত্ৰা হ’ল; মোৰ বংশ আগবাঢ়ে নোৱাৰে। তুমি সুধিছিলা বুলিয়েই মই কাৰণটো ক’লোঁ।

Verse 11

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चित्सिद्धः समागतः । मम पित्रा तथा तेन ह्युत्थाय वेदशर्मणा

সেই সময়তে এজন সিদ্ধ পুৰুষ তাত উপস্থিত হ’ল। মোৰ পিতা আৰু সেই বেদশৰ্মাও সন্মানত উঠি দাঁড়াল।

Verse 12

द्वाभ्यामपि च सिद्धोसौ पूजितो भक्तिपूर्वकैः । उपहारैस्स भोज्यान्नैर्वचनैर्मधुराक्षरैः

দুয়োজনে ভক্তিভাৱে সেই সিদ্ধক পূজা কৰিলে—উপহাৰ, ভোজ্য অন্ন, আৰু মধুৰ অক্ষৰৰ বাক্যৰে।

Verse 13

द्वाभ्यामन्तर्गतं पृष्टं पूर्वोक्तं च यथा त्वया । उभौ तौ प्राह धर्मात्मा ससखं पितरं मम

তুমি যিদৰে সুধিছিলা—দুয়োটা বিষয় সামৰি আৰু আগতে কোৱা কথাৰ অনুসাৰে—সেই ধৰ্মাত্মাই দুয়োকে ক’লে: মোৰ পিতা আৰু তেওঁৰ সখা।

Verse 14

धर्मस्य कारणं सर्वं मयोक्तं ते तथा किल । धर्मेण प्राप्यते पुत्रो धनं धान्यं तथा स्त्रियः

ধৰ্মৰ সকলো কাৰণ আৰু আধাৰ মই নিশ্চয় তোমাক কৈছোঁ। ধৰ্মৰ দ্বাৰাই পুত্ৰ, ধন, ধান্য আৰু পত্নীও লাভ হয়।

Verse 15

ततस्तेन कृतं धर्मं संपूर्णं वेदशर्मणा । तस्माद्धर्मात्सुसंजातं महत्सौख्यं सपुत्रकम्

তাৰ পাছত বেদশৰ্মাই সেই ধৰ্মকৰ্ম সম্পূৰ্ণৰূপে সম্পাদন কৰিলে। সেই ধৰ্মৰ ফলত পুত্ৰসহ মহাসুখ জন্মিল।

Verse 16

तेन संगप्रसंगेन ममैष मतिनिश्चयः । यथा कांत तव प्रोक्तं मयैव च परं शुभम्

সেই সঙ্গ-প্ৰসঙ্গ আৰু তাৰ ফলত মোৰ এই দৃঢ় মতিনিশ্চয় হৈছে; হে প্ৰিয় কান্ত, তুমি যিদৰে কৈছা, তেনেদৰেই মইও পৰম শুভকেই প্ৰতিপন্ন কৰোঁ।

Verse 17

तस्माच्छ्रुतं महासिद्धात्सर्वसंदेहनाशनम् । विप्रधर्मं समाश्रित्य अनुवर्त्तस्व सर्वदा

সেয়ে, মহাসিদ্ধৰ পৰা শ্ৰুত সেই উপদেশ—যি সকলো সন্দেহ নাশ কৰে—গ্ৰহণ কৰি বিপ্ৰধৰ্মত আশ্ৰয় লোৱা আৰু সদায় তাক অনুসৰণ কৰা।

Verse 18

सोमशर्मोवाच । धर्मेण कीदृशो मृत्युर्जन्म चैव वदस्व मे । उभयोर्लक्षणं कांते तत्सर्वं हि वदस्व मे

সোমশৰ্মা ক’লে: ধৰ্মৰ অধীনত মৃত্যু আৰু জন্ম কেনেকুৱা হয়, মোক কোৱা। হে কান্তে, দুয়োটাৰ লক্ষণ সম্পূৰ্ণকৈ মোক বুজাই দিয়া।

Verse 19

सुमनोवाच । सत्य शौच क्षमा शांति तीर्थपुण्यादिकैस्तथा । धर्मश्च पालितो येन तस्य मृत्युं वदाम्यहम्

সুমনা ক’লে: সত্য, শৌচ, ক্ষমা, শান্তি আৰু তীৰ্থ-পুণ্য আদি গুণেৰে যিয়ে ধৰ্ম পালন কৰিছে, মই সেইজনৰ মৃত্যুৰ বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 20

रोगो न जायते तस्य न च पीडा कलेवरे । न श्रमो वै न च ग्लानिर्न च स्वेदो भ्रमस्तथा

তেওঁৰ কোনো ৰোগ জন্মে নাহে, দেহত কোনো বেদনাো নাথাকে। ক্লান্তি নাই, গ্লানি নাই; ঘামো নাই, তেনেদৰে ভ্ৰমো নাই।

Verse 21

दिव्यरूपधरा भूत्वा गंधर्वा ब्राह्मणास्तथा । वेदपाठसमायुक्ता गीतज्ञानविशारदाः

দিব্য ৰূপ ধৰি গন্ধৰ্বসকল আৰু কিছুমান ব্ৰাহ্মণো বেদ-পাঠত নিয়োজিত আছিল, আৰু গীত-সঙ্গীতৰ জ্ঞানত অতি পাৰদৰ্শী আছিল।

Verse 22

तस्य पार्श्वं समायांति स्तुतिं कुर्वंति चातुलाम् । स्वस्थो हि आसने युक्तो देवपूजारतः किल

তেওঁলোকে তেওঁৰ কাষলৈ আহি অতুল স্তৱ কৰে; কিয়নো তেওঁ নিজৰ আসনত স্থিৰ আৰু সংযত হৈ বহি আছে, আৰু কোৱা হয় যে তেওঁ দেৱ-পূজাত ৰত।

Verse 23

तीर्थं च लभते प्राज्ञः स्नानार्थं धर्मतत्परः । अग्न्यागारे च गोस्थाने देवतायतनेषु च

ধৰ্মত তৎপৰ জ্ঞানী জনে স্নানাৰ্থে তীৰ্থ লাভ কৰে—অগ্ন্যাগাৰতেও, গোশালাতেও, আৰু দেৱতায়তনৰ পৰিসৰতেও।

Verse 24

आरामे च तडागे च यत्राश्वत्थो वटस्तथा । ब्रह्मवृक्षं समाश्रित्य श्रीवृक्षं च तथा पुनः

উদ্যানত আৰু পুখুৰীৰ কাষত—য’ত অশ্বত্থ আৰু বট আদি পবিত্ৰ বৃক্ষ আছে—সেই ঠাইত ‘ব্ৰহ্ম-বৃক্ষ’ৰ আশ্ৰয় ল’ব লাগে, আৰু পুনৰ ‘শ্ৰী-বৃক্ষ’ৰ ওচৰতো।

Verse 25

अश्वस्थानं समाश्रित्य गजस्थानगतो नरः । अशोकं चूतवृक्षं च समाश्रित्य यदास्थितः

যি মানুহে অশ্বস্থানৰ আশ্ৰয় লৈ গজস্থানলৈ যায়, আৰু সেই সময়ত অশোক আৰু আম গছৰ তলত আশ্ৰয় লৈ অৱস্থান কৰে—

Verse 26

संनिधौ ब्राह्मणानां च राजवेश्मगतोथवा । रणभूमिं समाश्रित्य पूर्वं यत्र मृतो भवेत्

ব্ৰাহ্মণসকলৰ সান্নিধ্যত, বা ৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি, অথবা ৰণভূমিত আশ্ৰয় লৈ—য’তেই কোনোবাই পূৰ্বে মৃত্যু বৰণ কৰিছিল, সেই ঠাইতেই।

Verse 27

मृत्युस्थानानि पुण्यानि केवलं धर्मकारणम् । गोग्रहं तु सुसंप्राप्य तथा चामरकंटकम्

মৃত্যুৰ সৈতে জড়িত ঠাইসমূহো পুণ্যময় হয়, কেৱল ধৰ্মৰ কাৰণস্বৰূপে। গোগ্ৰহলৈ যথাযথভাৱে উপস্থিত হৈ, আৰু তেনেদৰে অমৰকণ্টকলৈও (পুণ্য লাভ হয়)।

Verse 28

शुद्धधर्मकरो नित्यं धर्मतो धर्मवत्सलः । एवं स्थानं समाप्नोति यदा मृत्युं समाश्रितः

যি সদায় শুদ্ধ ধৰ্ম আচৰণ কৰে, ধৰ্মত নিবিষ্ট আৰু ধৰ্মপ্ৰেমী—যেতিয়া মৃত্যু অৱশেষত তাক আৱৰি ধৰে, তেতিয়া সি তেনে ধাম লাভ কৰে।

Verse 29

मातरं पश्यते पुण्यं पितरं च नरोत्तमः । भ्रातरं श्रेयसा युक्तमन्यं स्वजनबांधवम्

সেই নৰোত্তমে নিজৰ পুণ্যৱতী মাতৃক আৰু পিতৃক দেখে; লগতে শ্ৰেয়স্‌-যুক্ত ভ্ৰাতৃক, আৰু আন স্বজন-বান্ধৱসকলকো দেখে।

Verse 30

बंदीजनैस्तथा पुण्यैः स्तूयमानं पुनःपुनः । पापिष्ठं नैव पश्येत मातृपित्रादिकं पुनः

পুণ্যবান বন্দীজনৰ দ্বাৰা বাৰে বাৰে স্তূত হ’লে, সি অতি পাপিষ্ঠজনক পুনৰ নেদেখে; আৰু মাতৃ-পিতৃ আদি স্বজনকো পুনৰ চায় নাহি।

Verse 31

गीतं गायंति गंधर्वाः स्तुवंतिस्तावकाः स्तवैः । मंत्रपाठैस्तथा विप्रा माता स्नेहेन पूजयेत्

গন্ধৰ্বসকলে গীত গায়; ভক্তসকলে স্তোত্ৰেৰে (তাঁক) স্তুতি কৰে; আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে মন্ত্ৰ-পাঠ কৰে। এইদৰে মাকক স্নেহেৰে পূজা কৰা উচিত।

Verse 32

पितास्वजनवर्गाश्च धर्मात्मानं महामतिम् । एवं दूताः समाख्याताः पुण्यस्थानानि ते विभो

(তাত) পিতা আৰু নিজৰ স্বজনবৰ্গ—সকলেই ধৰ্মাত্মা আৰু মহামতি—অন্তৰ্ভুক্ত। এইদৰে দূতসকল বৰ্ণিত হ’ল; আৰু হে প্ৰভু, তোমাৰ পুণ্যস্থানসমূহো তেনেদৰেই কোৱা হ’ল।

Verse 33

प्रत्यक्षान्पश्यते दूतान्हास्यस्नेहसमाविलान् । न च स्वप्नेन मोहेन क्लेदयुक्तेन नैव सः

সেয়ে দূতসকলক প্ৰত্যক্ষ দেখে—তেওঁলোকৰ মুখত উপহাসৰ হাঁহি আৰু নিষ্ঠুৰ, কৃত্ৰিম স্নেহৰ ছায়া। ই স্বপ্ন নহয়, মোহো নহয়; কোনো সোঁতাল কৰা বিভ্ৰান্তিও নহয়—তাঁৰ বাবে কেতিয়াও নহয়।

Verse 34

धर्मराजो महाप्राज्ञो भवंतं तु समाह्वयेत् । एह्येहि त्वं महाभाग यत्र धर्मः स तिष्ठति

মহাপ্ৰাজ্ঞ ধৰ্মৰাজ নিশ্চয় তোমাক আহ্বান কৰিব: “আহা, আহা, হে মহাভাগ্যবান! য’ত ধৰ্ম অৱস্থিত, তাতেই আহা।”

Verse 35

तस्य मोहो न च भ्रांतिर्न ग्लानिः स्मृतिविभ्रमः । जायते नात्र संदेहः प्रसन्नात्मा स तिष्ठति

তাঁৰ বাবে মোহো নহয়, ভ্ৰান্তিও নহয়; গ্লানি নহয়, স্মৃতি-বিভ্ৰমো নহয়। ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই: তেওঁ প্ৰসন্নচিত্তে স্থিৰ হৈ থাকে।

Verse 36

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः स्मरन्देवं जनार्दनम् । तैः सार्द्धं तु प्रयात्येवं संतुष्टो हृष्टमानसः

আধ্যাত্মিক জ্ঞান আৰু উপলব্ধি-প্ৰজ্ঞাৰে সমৃদ্ধ হৈ তেওঁ প্ৰভু জনাৰ্দনক স্মৰণ কৰিলে; আৰু তেওঁলোকৰ সৈতে একেলগে আগবাঢ়িল—সন্তুষ্ট, আনন্দেৰে হৃদয় উল্লসিত।

Verse 37

एकत्वं जायते तत्र त्यजतः स्वंकलेवरम् । दशमद्वारमाश्रित्य आत्मा तस्य स गच्छति

তাত নিজৰ দেহ ত্যাগ কৰোঁতে একত্বৰ অৱস্থা জন্মে; আৰু ‘দশম দ্বাৰ’ আশ্ৰয় কৰি সেই ব্যক্তিৰ আত্মা সেই পথেদি প্ৰস্থান কৰে।

Verse 38

शिबिका तस्य आयाति हंसयानं मनोहरम् । विमानमेव चायाति हयो वा गज उत्तमः

তেওঁৰ বাবে আহে এখন শিবিকা—হংসযানৰ দৰে মনোমোহা; নিশ্চয়েই এক দিৱ্য বিমানো আহে; নতুবা এক উত্তম ঘোঁৰা, বা এক শ্ৰেষ্ঠ হাতী।

Verse 39

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरैर्व्यजनैस्तथा । वीज्यमानः स पुण्यात्मा पुण्यैरेवं समंततः

তেওঁৰ ওপৰত ছত্ৰ ধৰি ৰখা হয়, আৰু চামৰ-চামৰা তথা পাখাৰে বীজিত কৰা হয়; সেই পুণ্যাত্মা এইদৰে চাৰিওফালে পুণ্যৱানসকলে সেবা কৰে।

Verse 40

गीयमानस्तु धर्मात्मा स्तूयमानस्तु पंडितैः । बंदिभिश्चारणैर्दिव्यैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

সেই ধৰ্মাত্মা গীত গোৱা হয় আৰু পণ্ডিতসকলে স্তৱ কৰে; দিৱ্য চাৰণ আৰু বন্দীসকলে, আৰু বেদ-পাৰগামী ব্ৰাহ্মণসকলেও।

Verse 41

साधुभिः स्तूयमानस्तु सर्वसौख्यसमन्वितः । यथादानप्रभावेण फलमाप्नोति तत्र सः

সাধুসকলৰ দ্বাৰা প্ৰশংসিত হৈ, সকলো সুখেৰে সমন্বিত হৈ, তেওঁ তাত নিজৰ দানৰ প্ৰভাৱ অনুসাৰে ফল লাভ কৰে।

Verse 42

आरामवाटिकामध्ये स प्रयाति सुखेन वै । अप्सरोभिः समाकीर्णो दिव्याभिर्मंगलैर्युतः

সেই বাগিচা-উদ্যানৰ মাজত তেওঁ নিশ্চয় সুখেৰে বিচৰণ কৰে; দিৱ্য মঙ্গলময় জ্যোতিৰে যুক্ত হৈ, অপ্সৰাসকলৰ দ্বাৰা পৰিপূৰ্ণ থাকে।

Verse 43

देवैः संस्तूयमानस्तु धर्मराजं प्रपश्यति । देवाश्च धर्मसंयुक्ता जग्मुः संमुखमेव तम्

দেৱসকলৰ প্ৰশংসা লাভ কৰি তেওঁ ধৰ্মৰাজক দৰ্শন কৰিলে; আৰু ধৰ্মেৰে সংযুক্ত দেৱসকলে সোজাকৈ আগবাঢ়ি তেওঁৰ সন্মুখলৈ গ’ল।

Verse 44

एह्येहि वै महाभाग भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् । एवं स पश्यते धर्मं सौम्यरूपं महामतिम्

“আহা, আহা, হে মহাভাগ! মনোমত ভোগসমূহ ভোগ কৰা।” এইদৰে তেওঁ ধৰ্মক দৰ্শন কৰে—সৌম্যৰূপী আৰু মহান বুদ্ধিসম্পন্ন।

Verse 45

स्वस्य पुण्यप्रभावेण भुंक्ते च स्वर्गमेव सः । भोगक्षयात्सधर्मात्मा पुनर्जन्म प्रयाति वै

নিজ পুণ্যৰ প্ৰভাৱে তেওঁ নিশ্চয় স্বৰ্গ ভোগ কৰে; কিন্তু ভোগ ক্ষয় হ’লে সেই ধৰ্মাত্মা অৱশ্যে পুনৰ জন্মলৈ যায়।

Verse 46

निजधर्मप्रसादात्स कुलं पुण्यं प्रयाति वै । ब्राह्मणस्य सुपुण्यस्य क्षत्रियस्य तथैव च

নিজ ধৰ্মৰ প্ৰসাদে কুল নিশ্চয়েই পুণ্য-পবিত্ৰ অৱস্থালৈ গমন কৰে; ই অতি পুণ্যৱান ব্ৰাহ্মণৰ ক্ষেত্ৰতো সত্য, আৰু তেনেদৰে ক্ষত্ৰিয়ৰ ক্ষেত্ৰতো।

Verse 47

धनाढ्यस्य सुपुण्यस्य वैश्यस्यैव महामते । धर्मेण मोदते तत्र पुनः पुण्यं करोति सः

হে মহামতে, সেই ধনাঢ্য আৰু অতি পুণ্যৱান বৈশ্য তাত ধৰ্মাচৰণে আনন্দ পায়, আৰু পুনৰায় সি অধিক পুণ্যকৰ্ম সম্পাদন কৰে।