Adhyaya 122

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंजलो धर्मपक्षी स इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किंचिन्नोवाच तान्प्रति

বিষ্ণুৱে ক’লে—পুত্ৰসকলক এই বুলি কৈ, “সেই কুঞ্জল ধৰ্ম-ডেউকা থকা পক্ষী,” সেই মহাপ্ৰাজ্ঞ নীৰৱ হ’ল আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰতি আৰু একো নক’লে।

Verse 2

वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते

বটগছৰ তলত বহি থকা দ্বিজশ্ৰেষ্ঠজনে মহাশুকক ক’লে—“আপুনি কোন, ধৰ্মৰ উপদেশক হৈও পাখিৰ ৰূপে বিচৰণ কৰে?”

Verse 3

किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्

আপুনি কি দেৱতা, নে গন্ধৰ্ব, নে বিদ্যাধৰ? কাৰ শাপত আপুনি এই পাপময় কীৰ (তোতা) যোনিত পতিত হ’ল?

Verse 4

कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्

হে শুক, কিহেতু আপোনাৰ ইন্দ্ৰিয়াতীত এই অদ্ভুত জ্ঞান আছে? ই কাৰ মহাপুণ্যৰ পৰা জন্মিছে, আৰু কোন তপস্যাৰ ফলস্বৰূপে উদ্ভৱ হৈছে?

Verse 5

किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्

অথবা, হে মহামতে, আপুনি কিয় এই ৰূপে নিজকে গোপন কৰিছে? আপুনি কোন—সিদ্ধ নে দেৱ? তাৰ কাৰণ মোক কওক।

Verse 6

कुंजल उवाच । भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्

কুঞ্জল ক’লে—“হে সিদ্ধ, মই আপোনাক চিনি; আপোনাৰ কুল আৰু উত্তম গোত্ৰ। আপোনাৰ বিদ্যা আৰু তপস্যাজনিত প্ৰভাৱো জানো, যাৰ বলত আপুনি পৃথিৱীত ভ্ৰমণ কৰে।”

Verse 7

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्

হে বিপ্ৰ, মই তোমাক সকলো কথা ক’ম। হে সুৱ্ৰত, তোমাৰ স্বাগতম। এই পুণ্য আসনত বহি শীতল ছাঁৰ আশ্ৰয় লোৱা।

Verse 8

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः

অব্যক্তৰ পৰা ব্ৰহ্মা প্ৰকাশ পালে; তেঁওৰ পৰা প্ৰজাপতি জন্মিল। আৰু গুণেৰে যুত ব্ৰাহ্মণ ভৃগু—দ্বিজ—ব্ৰহ্মাৰ সমান আছিল।

Verse 9

भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि

তেঁওৰ পুত্ৰ ভাৰ্গৱ নামে আছিল, যি সকলো ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ তত্ত্ব জানিছিল। তেঁওৰ বংশত, হে বিপ্ৰ, তুমি পৃথিৱীত খ্যাতিমান চ্যৱন।

Verse 10

नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

মই দেৱ নহয়, গন্ধৰ্বও নহয়, পুনৰ বিদ্যাধৰো নহয়। হে বিপ্ৰ, মই ক’ম মই কোন—মই কওঁতে মন দি শুনা।

Verse 11

कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः

কশ্যপৰ কুলত এজন ব্ৰাহ্মণসত্তম জন্মিল, যি বেদ আৰু বেদাঙ্গৰ তত্ত্ব জানিছিল আৰু সকলো কৰ্মৰ যথাৰ্থ বোধ উজ্জ্বল কৰিছিল।

Verse 12

विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा

তেওঁ ‘বিদ্যাধৰ’ নামে খ্যাত আছিল, উত্তম কুল, সদাচাৰ আৰু গুণেৰে সমৃদ্ধ। হে ব্ৰাহ্মণ! সেই সময়ত তেওঁ শ্ৰী-সমৃদ্ধি, শুদ্ধ আচাৰ আৰু তপস্যাৰ তেজে উজ্জ্বল হৈছিল।

Verse 13

संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः

সেই বিদ্যাধৰৰ তিনিজন পুত্ৰ আছিল। তেওঁলোক তিনিজনেই—বসুশৰ্মা, নামশৰ্মা আৰু ধৰ্মশৰ্মা—এই তিনিজন।

Verse 14

तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः

তেওঁলোকৰ মাজত মই ধৰ্মশৰ্মা—সৰ্বকনিষ্ঠ, গুণহীন। মোৰ ভাতৃ বসুশৰ্মা বেদ আৰু শাস্ত্ৰৰ অৰ্থত নিপুণ।

Verse 15

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः

তেওঁ আচাৰত সুসম্পন্ন আছিল আৰু বিদ্যা আদি সুগুণেৰে পুনৰো সমৃদ্ধ। নামশৰ্মা মহাপ্ৰাজ্ঞ আছিল; আৰু আনজনো তেনেকুৱাই, গুণত অধিক আছিল।

Verse 16

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा

হে সত্তম! শুনা—মই একেলাই মহামূৰ্খ হৈ পৰিলোঁ। হে ব্ৰাহ্মণ! বিদ্যাৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম সেই শুভ ভাব আৰু অৰ্থ-সাৰ মই কেতিয়া লাভ কৰিম?

Verse 17

न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्

মই নুশুনো, নে মই অনুত্তম গুৰুগৃহলৈ নাযাওঁ; তেতিয়া মোৰ জনকে মোক এইদৰে মনতে ভাবিব।

Verse 18

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः

‘ধৰ্মশৰ্ম’ মোৰ পুত্ৰৰ নাম বুলিয়েই আছে, কিন্তু সেয়া নিৰৰ্থক হৈ পৰিল। পৃথিৱীত জন্ম লৈও সি ন বিদ্বান, ন গুণৰ ভঁৰাল।

Verse 19

इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय

এইদৰে চিন্তা কৰি ধৰ্মাত্মা জন অতি দুঃখিত হৈ মোক ক’লে: “পুত্ৰ, গুৰুৰ গৃহলৈ যা আৰু বিদ্যাৰ্থে নিজৰ উদ্দেশ্য বিধিমতে সম্পন্ন কৰ।”

Verse 20

एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्

পিতৃৰ সেই অশুভ বাক্য শুনি মই ক’লোঁ: “তাত, মই গুৰুগৃহলৈ নাযাম; সেয়া অতি দুঃখদায়ক।”

Verse 21

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम

য’ত সদায় মাৰধৰ হয়, ভ্ৰূকুটি ভাঙি চিঞৰ-বাখৰ চলে, তাত অন্নো দেখা নাযায়—হে সৎজনশ্ৰেষ্ঠ, কৰ্মৰ ফল শুনা।

Verse 22

दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्

দিন-ৰাতি মোৰ নিদ্ৰা নাই, সুখ লাভৰ কোনো উপায়ো নাই। সেয়ে, প্ৰিয় তাত, দুখেৰে ভৰা বুলি মই গুৰুৰ আশ্ৰমলৈ নাযাম।

Verse 23

विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः

মই বিদ্যাৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিম; কেৱল খেলাৰ বাবে মই উত্সুক নহয়। তোমাৰ কৃপাতে মই আহাৰ কৰিম আৰু শুবিম, আৰু হে পিতা, খেলাধূলাও কৰিম।

Verse 24

डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः

সৰু ল’ৰাবোৰৰ সৈতে আৰামত থাকিলেও তেওঁ দিন-ৰাতি অক্লান্ত আছিল। মই মোহগ্ৰস্ত বুলি জানি সেই ধৰ্মাত্মা পুৰুষ গভীৰ দুখেৰে মোক ক’লে।

Verse 25

विद्याधर उवाच । मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला

বিদ্যাধৰে ক’লে: হে পুত্ৰ, সাহসিকতা কৰি অবিবেচক কাম নকৰিবা। বিদ্যাৰ বাবে আন্তৰিক প্ৰয়াস কৰা। বিদ্যাৰ দ্বাৰাই সুখ লাভ হয়, আৰু অতুল যশ-কীৰ্তিও প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 26

ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा

জ্ঞানেই স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ লাভ হয়; সেয়ে বিদ্যাক সাধনা কৰা। আৰম্ভণিতে ই মহাদুখৰ মূল যেন লাগে, কিন্তু শেষত বিদ্যাই সুখ দান কৰে।

Verse 27

तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने

সেয়ে, হে পুত্ৰ, তুমি বিদ্যা সাধন কৰ; গুৰুৰ গৃহলৈ যোৱা। পিতৃৰ বাক্য নমানিলে মই এইদৰে দিনে দিনে দুখ ভুগিম।

Verse 28

यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्

য’তেই য’তেই মই থাকোঁ, সদায় ধনৰ ক্ষতি ঘটাওঁ। লোকসকলে মোক উপহাস কৰে, হে ব্ৰাহ্মণ, আৰু মোক তুচ্ছ জ্ঞান কৰে।

Verse 29

मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्

তেতিয়া মোৰ ভিতৰত এনে লাজ জাগিল যেন জীৱনেই নাশ কৰিব। হে ব্ৰাহ্মণ, বিদ্যাৰ্থে উদ্‌যত মই কোন গুৰুক বিচাৰি প্ৰাৰ্থনা কৰিম?

Verse 30

इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्

এইদৰে সি চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল, দুখ-শোকে আৱৃত: “মই কেনেকৈ সত্য বিদ্যা জানিম, আৰু কেনেকৈ গুণ লাভ কৰিম?”

Verse 31

कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः

“মোৰ বাবে স্বৰ্গ কেনেকৈ হ’ব? মই কেনেকৈ মোক্ষলৈ যাম?”—এইদৰে ভাবি থাকোঁতে, হে ব্ৰাহ্মণ, সি পুনৰ বাৰ্ধক্যত পতিত হ’ল।

Verse 32

देवतायतने दुःखी उपविष्टस्त्वहं कदा । मद्भाग्यैः प्रेरितः कश्चित्सिद्ध एकः समागतः

এবাৰ মই দেৱালয়ত দুখেৰে উপবিষ্ট আছিলোঁ; মোৰ সুভাগ্যৰ প্ৰেৰণাত এজন সিদ্ধ মহাত্মা তাত আহি উপস্থিত হ’ল।

Verse 33

निराश्रयो जिताहारः सदानंदस्तु निःस्पृहः । एकांतमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेंद्रियः

বাহ্য আশ্ৰয় নোহোৱা, আহাৰত সংযমী, সদায় অন্তৰানন্দত স্থিত আৰু নিঃস্পৃহ—হে ব্ৰাহ্মণ—একান্তত অৱস্থিত, যোগত যুক্ত, আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী।

Verse 34

परब्रह्मणि संलीनो ज्ञानध्यानसमाधिमान् । तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्

পৰব্ৰহ্মত সংলীন, জ্ঞান-ধ্যান-সমাধিত সমৃদ্ধ—হে ব্ৰাহ্মণ—জ্ঞানস্বৰূপ সেই মহামতি মহাত্মাৰ শৰণ মই গ্ৰহণ কৰিলোঁ।

Verse 35

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकंधरः । नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः

মই শুদ্ধ ভাৱে ভক্তিৰে গ্ৰীৱা নত কৰিলোঁ; সেই মহাত্মাক নমস্কাৰ কৰি, মই তেওঁৰ সন্মুখত থিয় হ’লোঁ।

Verse 36

दीनरूपो ह्यहं जातो मंदभाग्यस्तथा पुनः । तेनाहं पृच्छितो विप्र कस्माद्भवान्प्रशोचति

“মই দীন অৱস্থাত জন্ম লৈছোঁ, আৰু পুনৰো মোৰ ভাগ্য মন্দ। সেয়ে, হে ব্ৰাহ্মণ, মই আপোনাক সুধিছোঁ—আপুনি কিয় শোক কৰে?”

Verse 37

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै । तेनेत्युक्तोस्मि विप्रेंद्र ज्ञानिना योगिना तदा

“কোন অভিপ্ৰায় আৰু অন্তৰৰ ভাবনাৰে মানুহে নিশ্চয় কেৱল দুখেই ভোগ কৰে?”—সেই সময়ত, হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, এজন জ্ঞানী যোগীয়ে মোক এইদৰে সম্বোধন কৰিছিল।

Verse 38

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तांतमेव हि । तमेवं श्रावितं सर्वं सर्वज्ञत्वं कथं व्रजेत्

মই পৰম মূঢ়তাৰে তেওঁক কেৱল তেওঁৰ নিজৰেই পূৰ্ববৃত্তান্ত ক’লোঁ। এইদৰে সকলো শুনি লোৱাৰ পাছত, তেওঁ কেনেকৈ সৰ্বজ্ঞতা লাভ কৰিব পাৰে?

Verse 39

एतदर्थं महादुःखी भवान्मम गतिः सदा । स चोवाच महात्मा मे सर्वं ज्ञानस्य कारणम्

এই কাৰণেই মই মহাদুখী; আপুনি সদায় মোৰ আশ্ৰয়। আৰু সেই মহাত্মাই মোক সকলো ক’লে—জ্ঞানৰ মূল কাৰণ আৰু আধাৰ।