সূত বৰ্ণনা কৰে—হৰিভক্ত ৰজা ৰুক্মাঙ্গদে পুত্ৰ ধৰ্মাঙ্গদক ৰাজ্যভাৰ অৰ্পণ কৰিবলৈ সাজু হৈ ৰাজ্যত্যাগক ধৰ্ম বুলি ব্যাখ্যা কৰে। যোগ্য পুত্ৰক শাসনভাৰ দিলে পিতাৰ ধৰ্ম আৰু কীৰ্তি বৃদ্ধি পায়, নচেৎ হ্ৰাস পায়। যি পুত্ৰ পিতাৰ ভাৰ বহন কৰে, কীৰ্তিত পিতাক অতিক্ৰম কৰে আৰু পিতৃ-আজ্ঞা মানে—সেই সত্য পুত্ৰ; অৱহেলা নৰক-হেতু। ৰুক্মাঙ্গদে প্ৰজাপালনৰ ক্লেশ আৰু হৰিদিন উপবাস ৰোগ/অক্ষমতা আদি অজুহাতে ঢিলা নকৰিবলৈ কৈ, ইয়াক ৰাজধৰ্ম আৰু লোকহিতৰ শাসন বুলি স্থিৰ কৰে। ধৰ্মাঙ্গদে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰি জনতাক কয়—য’ত ধৰ্মসম্মত দণ্ড চলে ত’ত যমৰ অধিকাৰ নাথাকে। তেওঁ জনাৰ্দন-স্মৰণ, মমতা-ত্যাগ, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম অনুসাৰে কৰ্তব্য আৰু হৰিদিন বিশেষকৈ দ্বাদশীৰ কঠোৰ ব্ৰত পালনৰ উপদেশ দিয়ে। শেষত বিষ্ণুৰ বিশ্বসৰ্বোচ্চতা (হব্য-কব্যবাহক, সূৰ্য-আকাশত অন্তৰ্যামী) আৰু সকলো কৰ্ম পুৰুষোত্তমলৈ অৰ্পণীয়—এই তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়। ৰুক্মাঙ্গদ সন্তুষ্ট হৈ পিতৃলোকলৈ গৈ সদ্পুত্ৰলাভে দিয়া ‘মুক্তি’ সদৃশ ফলৰ বাবে পত্নীক প্ৰশংসা কৰে।
Verse 1
सौतिरुवाच । रुक्मांगदस्तु राजेंद्रो भुक्त्वा भोगांस्तुमानुषान् । संपूज्य बहुशो देवं पीतांबरधरं हरम् ॥ १ ॥
সূতে ক’লে—ৰাজেন্দ্ৰ ৰুক্মাঙ্গদে মানৱ ভোগসমূহ ভোগ কৰি, পীতাম্বৰধাৰী ভগৱান হৰিক বহুবার বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে॥১॥
Verse 2
दत्वा मूर्ध्नि पदं विप्राः शत्रीणां रणशालिनाम् । कृत्वा शून्यं यमपथं जित्वा वैवस्वतं यमम् ॥ २ ॥
হে বিপ্ৰসকল, ৰণত অটল শত্রুসকলৰ মূৰ্ধ্নিত পদ দিয়া তেওঁলোকে বৈবস্বত যমক জয় কৰি যমপথ শূন্য কৰে।
Verse 3
वैकुण्ठस्य तु पंथानं संपूर्णं मानवैः कृतम् । आहूय तनयं काले धर्मांगदमभाषत ॥ ३ ॥
মানুহে বৈকুণ্ঠলৈ যোৱা পথ সম্পূৰ্ণকৈ সাজি তুলিলে, তেতিয়া যথাসময়ে তেওঁ পুত্ৰক মাতি ধৰ্মাঙ্গদক ক’লে।
Verse 4
एतां वसुमतीं पुत्र वसुपूर्णां समंततः । परिपालय वीर्येण स्वधर्मे कृतनिश्चयः ॥ ४ ॥
পুত্ৰ, চাৰিওফালে ধনেৰে পূৰ্ণ এই বসুমতীক তোৰ বীৰ্যৰে পালন কৰ; স্বধৰ্মত দৃঢ়নিশ্চয় হও।
Verse 5
पुत्र समर्थे जाते यो राज्यं न प्रतिपादयेत् । तस्य धर्मस्तथा कीर्तिर्विनस्यति न संशयः ॥ ५ ॥
সমৰ্থ পুত্ৰ জন্মিলে যিয়ে বিধিমতে ৰাজ্য অৰ্পণ নকৰে, তাৰ ধৰ্ম আৰু কীৰ্তি নিঃসন্দেহে বিনষ্ট হয়।
Verse 6
समर्थेन च पुत्रेण यो न याति पिता सुखम् । अवश्यं पातकी सोऽपि विज्ञेयो भुवनत्रये ॥ ६ ॥
সমৰ্থ পুত্ৰ থাকিলেও যি পিতা সুখ নাপায়, তেওঁ তিনিও ভুবনত নিশ্চয় পাতকী বুলি জনা যায়।
Verse 7
पितुर्भारक्षमः पुत्रो भारं नोद्वहते तु यः । मातुरुच्चारवज्जातो द्विजिह्वो विषवर्जितः ॥ ७ ॥
পিতাৰ ভাৰ বহন কৰিবলৈ সক্ষম জনেই ‘পুত্ৰ’; কিন্তু যি সেই ভাৰ নুবহে, সি মাতৃৰ কেৱল উচ্চাৰণমাত্ৰ—নামমাত্ৰে জন্মা—বিষহীন দ্বিজিহ্ব প্ৰাণীৰ দৰে।
Verse 8
स पुत्रो योऽधिकख्यातः पितुर्भवति भूतले । प्रकाशयति सर्वत्र स्वकरैरिव भास्करः ॥ ८ ॥
সেইজনাই সত্য পুত্ৰ, যি পৃথিৱীত পিতাতকৈও অধিক খ্যাতিমান হয় আৰু যি সৰ্বত্ৰ নিজৰ বংশক আলোকিত কৰে—যেন সূৰ্য নিজৰ কিৰণেৰে পোহৰ বিলায়।
Verse 9
पुत्रापनयजैर्दुःखै रात्रौ जागर्तिं यत्पिता । स पुत्रो नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ९ ॥
যি পুত্ৰৰ পালন-পোষণ আৰু ৰক্ষাৰ দুখে পিতা ৰাতি জাগি থাকে, সেই পুত্ৰ সৰ্বভূত-প্ৰলয় পৰ্যন্ত নৰকলৈ যায়।
Verse 10
पितुर्वचनमादृत्य सर्वं यः कुरुते गृहे । स याति देव सायुज्यं स्तूयमानो दिवि स्थितैः ॥ १० ॥
যি গৃহত পিতাৰ বাক্য আদৰে গ্ৰহণ কৰি সকলো কৰ্ম সম্পন্ন কৰে, সি স্বৰ্গস্থ দেৱসকলৰ দ্বাৰা স্তূত হৈ দেৱ-সাযুজ্য লাভ কৰে।
Verse 11
सोऽहं प्रजाकृते पुत्र आसक्तः कर्मभिः क्षितौ । न भुक्तं नैव सुप्तं तु स्वेच्छया पालने स्थितः ॥ ११ ॥
হে পুত্ৰ! প্ৰজাৰ কল্যাণৰ বাবে মই পৃথিৱীত কৰ্মত আসক্ত হৈ আছিলোঁ; মই ন ভোজন কৰিলোঁ, ন নিদ্ৰা ল’লোঁ—স্বেচ্ছায় তেওঁলোকৰ পালন-ৰক্ষাত নিয়োজিত আছিলোঁ।
Verse 12
असमर्थे त्वयि सुत न प्राप्तं हि मया सुखम् । विष्णुवासरभोक्तॄणां निग्रहे कृतबुद्धिना ॥ १२ ॥
পুত্ৰ, তুমি অসামৰ্থ আছিলা বুলিয়েই মই সঁচাকৈ সুখ নাপালোঁ; কিয়নো বিষ্ণু-বাসৰত ভোজন কৰাসকলক দমন কৰিবলৈ মই দৃঢ় সংকল্প কৰিছিলোঁ।
Verse 13
केचिच्छैवे स्थिता मार्गे सौरे केचिद्व्यवस्थिताः । विरिंचिमार्गगाश्चान्ये पार्वत्याश्च स्थिताः परे ॥ १३ ॥
কিছুমান শৈৱ মাৰ্গত স্থিত, কিছুমান সৌৰ (সূৰ্য) মাৰ্গত দৃঢ়; আন কিছুমান বিরিঞ্চি (ব্ৰহ্মা) মাৰ্গ অনুসৰে, আৰু কিছুমান পাৰ্বতীত নিষ্ঠিত।
Verse 14
सायं च प्रातरासीना अग्निहोत्रे व्यवस्थिताः । बालो युवा वा वृद्धो वा गुर्विणी वा कुमारिका ॥ १४ ॥
সন্ধ্যা আৰু প্ৰাতঃকালত বহি তেওঁলোকে অগ্নিহোত্ৰ কৰ্মত একাগ্ৰ থাকে—শিশু হওক, যুৱক হওক বা বৃদ্ধ; গৰ্ভিণী হওক বা কুমাৰী।
Verse 15
सरोगो विकलो वापि न शक्नोति ह्युपोषितुम् । इत्येवं जल्पितं यैस्तु तान्निरस्य समंततः ॥ १५ ॥
“ৰোগী বা বিকল লোক উপবাস কৰিব নোৱাৰে”—যিসকলে এনেদৰে কয়, তেওঁলোকৰ এনে অজুহাত সকলোফালৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বর্জন কৰা।
Verse 16
वचोभिस्तु पुराणोक्तैर्वासरैर्बहुभिस्त्वहम् । संबोधयित्वा बहुशः प्रजानां सुखहेतवे ॥ १६ ॥
কিন্তু মই বহুদিন ধৰি পুৰাণোক্ত বচনেৰে প্ৰজাসকলক বাৰে বাৰে বোধ কৰাইছিলোঁ, যাতে তেওঁলোকৰ মঙ্গল আৰু সুখ হয়।
Verse 17
निगृह्य तान्हरिदिने निराहारान्करोमि च । शास्त्रदृष्ट्या तु विदुषो मूर्खान्दंडनपूर्वकम् ॥ १७ ॥
তেওঁলোকক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত মই তেওঁলোকক উপবাস কৰাওঁ; আৰু শাস্ত্ৰদৃষ্টিত বিদ্বান জনে মূৰ্খসকলক দণ্ডৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শাসন কৰে।
Verse 18
शासयित्वा कृताः सर्वे निराहारा हरेर्दिने । तेन मे न सुखं किंचिदवलीढं धरातले ॥ १८ ॥
শাস্তি দিয়াৰ পাছত হৰিৰ দিনত সকলোকে নিৰাহাৰ ৰাখিলে। সেই কাৰণেই পৃথিৱীত মই সামান্যো সুখ আস্বাদন কৰা নাই।
Verse 19
कच्चिन्न दुःखेन जनान्योजयेत्किल पुत्रक । स्वेभ्यो वापि परेभ्यो वा या रक्षेच्च प्रजा नृपः ॥ १९ ॥
হে পুত্ৰ, ৰজাই প্ৰজাক দুখত নেপেলায় নে? কিয়নো নৃপতিয়ে নিজৰ লোকৰ পৰা হওক বা পৰৰ পৰা—প্ৰজাক ৰক্ষা কৰিবই লাগে।
Verse 20
तस्यामी ह्यक्षया लोकाः पुराणेषु प्रकीर्तिताः । सोऽहं प्रजाकृते सौम्य संस्थितो नात्मनः क्वचित् ॥ २० ॥
সেই (দিব্য অৱস্থা)ত অক্ষয় লোকসমূহ পুৰাণত প্ৰখ্যাত। হে সৌম্য, মই প্ৰজাৰ হিতৰ বাবে স্থিত থাকোঁ; নিজৰ বাবে কেতিয়াও নহয়।
Verse 21
सौख्यमिच्छाम्यहं भोक्तुं मृगयादिसमुद्भवम् । न पानद्यूतजं पुत्र कामयेऽहं कदाचन ॥ २१ ॥
মই মৃগয়া আদি পৰা উদ্ভৱ হোৱা সুখহে ভোগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; কিন্তু হে পুত্ৰ, পান আৰু জুৱাৰ পৰা জন্মা সুখ মই কেতিয়াও কামনা নকৰোঁ।
Verse 22
एषु सक्तोऽचिरात्पुत्र विनाशं याति पार्थिवः । त्वत्प्रसादादहं पुत्र मृगयाव्याजतोऽधुना ॥ २२ ॥
পুত্ৰ, এই বিষয়ভোগত আসক্ত হোৱা ৰজা অচিৰেই বিনাশলৈ যায়। তোমাৰ প্ৰসাদত, পুত্ৰ, মই এতিয়া চিকাৰৰ অজুহাতে ইয়ালৈ আহিছোঁ।
Verse 23
गिरीन्वनानि सरितः सरांसि विविधानि च । भोक्तुकामः प्रियान्कामांस्त्वयि भारं निवेश्य च ॥ २३ ॥
ভোগৰ কামনাৰে মানুহে পৰ্বত, বন, নদী আৰু নানাবিধ সৰোবৰ ঘূৰি ফুৰে; আৰু জীৱনৰ ভাৰ তোমাত অৰ্পণ কৰি প্ৰিয় কাম্য বস্তু বিচাৰে।
Verse 24
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्स्थितं हृदये मम । कृते तव महाकीर्तिरकृते नरकस्थितिः ॥ २४ ॥
মোৰ হৃদয়ত যি স্থিত আছিল, সেই সকলো মই তোমাক ক’লোঁ। তুমি সেয়া কৰিলে মহাকীৰ্তি পাবা; নকৰিলে নৰকস্থিতি হ’ব।
Verse 25
धर्मांगद उवाच । सर्वमेतत्करिष्यामि भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । गुर्वीं राज्यधुरं तात त्वदीयामुद्धराम्यहम् ॥ २५ ॥
ধৰ্মাংগদে ক’লে—মই এই সকলো কৰিম। আপুনি মনৰ অনুগত ভোগ উপভোগ কৰক। পিতৃ, আপোনাৰ ৰাজ্যধুৰাৰ গধুৰ ভাৰ মই বহন কৰিম।
Verse 26
नहि मेऽन्यः स्मृतो धर्मस्त्वद्वाक्यकरणं विना । पितुर्वाक्यमकुर्वाणः कुर्वन्धर्मानधो व्रजेत् ॥ २६ ॥
তোমাৰ বাক্য পালন নকৰিলে মোৰ অন্য কোনো ধৰ্ম সোঁৱৰণ নহয়। যিয়ে পিতাৰ বাক্য নকৰে, সি অন্য ধৰ্মকর্ম কৰিলেও অধোগতিলৈ যায়।
Verse 27
तस्मात्करिष्ये वचनं त्वदीयं प्रांजलिः स्थितः । एवमुक्ते तु वचने राजा हृष्टो बभूव ह ॥ २७ ॥
সেয়ে মই কৰযোৰে থিয় হৈ আপোনাৰ আজ্ঞা পালন কৰিম। এই কথা কোৱা মাত্ৰেই ৰজা অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 28
गंतुकामो मृगान्भूयो लब्ध्वा ज्ञात्वा वनं ततः । धर्मांगदोऽपि दृष्टात्मा प्रजा आहूय चाब्रवीत् ॥ २८ ॥
যাত্ৰা কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, পুনৰ মৃগ লাভ কৰি আৰু সেই বনখন জানি, নিৰ্মলচিত্ত ধৰ্মাঙ্গদেও প্ৰজাক মাতি ক’লে।
Verse 29
पित्रा नियुक्तो भवतां पालनाय हिताय च । पितुर्वाक्यं मया कार्यं सर्वथा धर्ममिच्छता ॥ २९ ॥
পিতাই মোক তোমালোকৰ পালন আৰু মঙ্গলৰ বাবে নিযুক্ত কৰিছে। সেয়ে সৰ্বতোভাবে ধৰ্ম কামনাকাৰী মই পিতাৰ বাক্য অৱশ্য পালন কৰিম।
Verse 30
नान्यो हि धर्मः पुत्रस्य पितुर्वाक्यं विना प्रजाः । मयि दंडधरे शास्ता न यमो भवति क्वचित् ॥ ३० ॥
হে প্ৰজাসকল, পিতাৰ বাক্য মানা বিনা পুত্ৰৰ আন কোনো উচ্চ ধৰ্ম নাই। মই দণ্ডধাৰী শাসক হৈ থাকিলে যমৰ অধিকাৰ কেতিয়াও নচলে।
Verse 31
एवं ज्ञात्वा तु युष्माभिः स्मर्तव्यो गरुडध्वजः । ब्रह्मार्पणप्रयोगेण यजनीयो जनार्दनः ॥ ३१ ॥
এইদৰে জানি তোমালোকে গৰুড়ধ্বজ প্ৰভুক স্মৰণ কৰা। আৰু ব্ৰহ্মাৰ্পণ-ভাবনাৰে—সকলোকে পৰমাত্মালৈ অৰ্পিত বুলি ধৰি—জনাৰ্দনৰ পূজা কৰা।
Verse 32
ममत्वं हि परित्यज्य स्वजातिविहितेन च । येन वो ह्यक्षया लोका भवेयुर्नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
‘মোৰ’ বোধ (মমত্ব) ত্যাগ কৰি নিজৰ বৰ্ণাশ্ৰম-বিধিত কৰ্তব্য পালন কৰা; তেনে কৰিলে তোমালোকৰ প্ৰাপ্ত লোকসমূহ অক্ষয় হ’ব—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 33
पितृमार्गाधिको ह्येष भवतां दर्शितः प्रजाः । ब्रह्मार्पणक्रियायुक्ता भवंतु ज्ञानकोविदाः ॥ ३३ ॥
হে ঋষিসকল, পিতৃ-সম্বন্ধীয় এই শ্ৰেষ্ঠ পথ আপোনালোকে প্ৰজাক দেখুৱাইছে; তেওঁলোকে ব্ৰহ্মাৰ্পণ-ৰূপ ক্ৰিয়াত যুক্ত হওক আৰু সত্য জ্ঞানত কুশলী হওক।
Verse 34
न भोक्तव्यं हरिदिने पैत्रो मार्गस्तु शाश्वतः । विशेषो हि मयाख्यातो भवतां ब्रह्मसंस्थितिः ॥ ३४ ॥
হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত ভোজন নকৰিবা; উপবাসেই বিধেয়। পিতৃমাৰ্গ শাশ্বত। তোমালোকৰ ব্ৰহ্মনিষ্ঠা স্থিৰ কৰিবলৈ এই বিশেষ বিধি মই কৈছোঁ।
Verse 35
प्रयोक्तव्या च तत्त्वज्ञैः पुनरावृत्ति दुर्लभा । यदुपोष्यं हरिदिनं तदवश्यमिति स्थितिः ॥ ३५ ॥
তত্ত্বজ্ঞসকলে ইয়াক অৱশ্যেই আচৰণত আনিব লাগে, কিয়নো মানৱ-সুযোগ পুনৰ লাভ দুষ্কৰ; হৰিদিনত যি উপবাস বিধেয়, সেয়া নিশ্চয় পালনীয়—এইয়েই স্থিৰ নিয়ম।
Verse 36
अनुनीय प्रजाः सर्वाः समाश्वात्य पुनः पुनः । न दिवा न च शर्वर्यां शेते धर्मां गदः सदा ॥ ३६ ॥
সকলো প্ৰজাক স্নেহে অনুনয় কৰি আৰু পুনঃ পুনঃ আশ্বাস দি, তেওঁ দিনে বা ৰাতিয়ে কেতিয়াও শয়ন নকৰে; সদায় ধৰ্মপথত অচল থাকে।
Verse 37
सर्वत्र भ्रमते शौर्यात्कुर्वन्निष्कंटकां क्षितिम् । पटहो रटते नित्यं मृगारिरिपुमस्तके ॥ ३७ ॥
সেই শৌৰ্যবলে সৰ্বত্ৰ ভ্ৰমণ কৰি পৃথিৱীক নিষ্কণ্টক (উৎপীড়কমুক্ত) কৰে। সিংহৰ শত্রুৰ মস্তকত যুদ্ধ-ঢোল নিত্য ধ্বনিত হয়।
Verse 38
अभुक्त्वा द्वादशीं लोका ममत्वेन विवर्जिताः । त्रिविधेषु च कार्येषु देवेशश्चिंत्यतां हरिः ॥ ३८ ॥
নিরাহাৰে দ্বাদশী পালন কৰিলে ‘মোৰ’ বোধ (মমত্ব) দূৰ হয়। আৰু ত্ৰিবিধ কৰ্মত দেবেশ হৰিক স্মৰণ-চিন্তন কৰা উচিত।
Verse 39
हव्यकव्यवहो देवः स एव पुरुषोत्तमः । सूर्ये यो हि कृशाकाशे विसर्गे जगतां पतिः ॥ ३९ ॥
হব্য আৰু কব্য বহন কৰা সেই দেৱেই পুৰুষোত্তম। তেওঁ সূৰ্যত, সূক্ষ্ম আকাশত আৰু সৃষ্টিৰ বিসৰ্গত স্থিত হৈ সকলো লোকৰ অধিপতি।
Verse 40
स्मर्त्तव्यो मनुजैः सर्वैर्धर्मकामार्थकामुकैः । स्वजातिविहितोऽप्येवं सन्मार्गे चैव माधवः ॥ ४० ॥
ধৰ্মত ৰত, কামত আসক্ত আৰু অৰ্থপ্ৰার্থী—সকলো মানুহে মাধৱক স্মৰণ কৰা উচিত। নিজ জাতিধৰ্মৰ বিধিত কৰ্ম কৰিলেও মাধৱ-স্মৰণে সন্মাৰ্গত স্থিত থাকিব লাগে।
Verse 41
स एव भोक्ता भोक्तव्यः स एव पुरुषोत्तमः । विनियोगस्तु तस्यैव सर्वकर्मसु युज्यते ॥ ४१ ॥
তেওঁয়েই ভোক্তা, তেওঁয়েই ভোগ্য; তেওঁয়েই পুৰুষোত্তম। সেয়ে সকলো কৰ্মৰ বিনিয়োগ (সমৰ্পণ) কেৱল তেওঁৰ প্ৰতিই কৰা উচিত।
Verse 42
एवं रटंति विप्रेंद्राः पटहे मेघनिःस्वने । एवं धर्ममवाप्याथ पितां धर्मांगदस्य हि ॥ ४२ ॥
এইদৰে মেঘগর্জন সদৃশ পটহ-ধ্বনিৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলে উচ্চস্বৰে ঘোষণা কৰিলে। এইৰূপে ধৰ্ম লাভ কৰি ধৰ্মাঙ্গদৰ পিতা পিতৃলোক প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 43
ज्ञात्वा पुत्रं क्रियोपेतमात्मनो ह्यधिकं द्विजाः । उवाच भार्यां संहृष्टः स्थितां लक्ष्मीमिवापराम् ॥ ४३ ॥
পুত্ৰক যথাযথ ক্ৰিয়া-কর্ম আৰু গুণে সমৃদ্ধ, তদুপৰি নিজৰ চেয়েও অধিক বুলি জানি সেই দ্বিজ আনন্দিত হ’ল। লক্ষ্মীৰ দৰে থিয় হৈ থকা পত্নীক সি ক’লে।
Verse 44
संध्यावलि ह्यहं धन्यस्त्वं चापि वरवर्णिनी । उभयोर्जनितः पुत्रः शशांकधवलः क्षितौ ॥ ४४ ॥
হে সন্ধ্যাৱলী, মই ধন্য; তুমিও, হে সুন্দৰবৰ্ণিনী, ধন্য। আমাৰ দুয়োৰ সংযোগে এই পৃথিৱীত চন্দ্ৰৰ দৰে শুভ্ৰ দীপ্তিমান পুত্ৰ জন্মিছে।
Verse 45
कर्णाभ्यां श्रूयते मोक्षो न दृष्टः केनचित्क्वचित् । सोऽस्माभिरधिकं प्राप्तो मोक्षः सत्पुत्रसंभवः ॥ ४५ ॥
মোক্ষ কেৱল কাণেৰে শুনা যায়; কোনোবাই ক’তো তাক দেখা নাই। কিন্তু আমি-আমিয়ে তাতকৈও অধিক লাভ কৰিছোঁ—সৎপুত্ৰ জন্মৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই ‘মোক্ষ’।
Verse 46
पुत्रे विनयसंपन्ने वृत्ताशौर्यसमन्विते । प्रतापिनि वरारोहे पितुर्मोक्षो गृहे ध्रुवम् ॥ ४६ ॥
পুত্ৰ যদি বিনয়সম্পন্ন, সদ্বৃত্ত আৰু শৌৰ্যযুক্ত, লগতে প্ৰতাপশালী হয়—হে বৰাৰোহে—তেন্তে পিতাৰ মোক্ষ নিজ গৃহতেই নিশ্চিত হয়।
Verse 47
आनंदं ब्रह्मणो रूपं शतानंदः सुतेन यः । पिता भवति चार्वंगि सत्कर्मकरणैः शुभैः ॥ ४७ ॥
আনন্দেই ব্ৰহ্মৰ স্বৰূপ। হে সুন্দৰ অঙ্গবতী, যি শতানন্দ নামৰ পুত্ৰৰ পিতা হয়, সি শুভ সৎকৰ্ম আচৰণৰ দ্বাৰাই সেই ফল লাভ কৰে।
Verse 48
नैतत्साम्यं भवेद्देवि लोके स्थावरजंगमे । सत्पुत्रः पितुरादाय भारमुद्वहते तु यः ॥ ४८ ॥
হে দেবী, স্থাবৰ‑জঙ্গম এই জগতত ইয়াৰ কোনো সমতা নাই; সৎপুত্ৰ সেই, যিয়ে পিতাৰ দায়িত্ব লৈ সেই ভাৰ সত্যকৈ আগলৈ বহন কৰে।
Verse 49
सोऽहं गमिष्यामि वनाय हृष्टो विहारशीलो मृगहिंसनाय । स्वेच्छाचरश्चाथ विशालनेत्रे विमुक्तपापो जनरक्षणाय ॥ ४९ ॥
সেয়ে মই হৃষ্ট হৈ বনলৈ যাম, বিচৰণপ্ৰিয় হৈ মৃগহিংসা (শিকাৰ) কৰিম। হে বিশালনয়না, স্বেচ্ছামতে চলি, পাপমুক্ত হৈ, মই জনৰক্ষাৰ বাবে প্ৰবৃত্ত হ’ম।
Verse 50
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरेभागे रुक्मांगदधर्मांगदसंवादो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত ‘ৰুক্মাঙ্গদ‑ধৰ্মাঙ্গদ সংবাদ’ নামৰ নবম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
The chapter portrays such excuses as socially corrosive rationalizations that weaken vrata-dharma; the king, using Purāṇic authority, restrains and disciplines for the subjects’ long-term welfare, aligning civic rule with spiritual good (śreyas) rather than immediate comfort (preyas).
It is a rāja-dharma claim: timely, righteous daṇḍa (discipline) prevents social sin from maturing into karmic downfall, symbolically ‘emptying Yama’s path’ by reducing conditions that lead to punitive afterlife consequences.
It uses a dharmic idiom: the birth and conduct of a virtuous, capable son is described as a practical “mokṣa” for the father—securing lineage continuity, ancestral satisfaction, and inner peace—without denying the higher theological liberation taught elsewhere.
Viṣṇu (Mādhava/Janārdana) is identified as Puruṣottama: the enjoyer and the enjoyed, the carrier/receiver of havya and kavya, indwelling sun and subtle ether; therefore all actions are to be directed and dedicated to Him alone.