মোহিনী–বসু সংলাপত (বসিষ্ঠৰ বৰ্ণনাৰ ভিতৰত) বসুৱে পুৰুষোত্তম-ক্ষেত্ৰৰ সাগৰতীৰত পালনীয় বিধি কয়—প্ৰথমে পুৰুষোত্তমৰ পূজা আৰু প্ৰণাম, ‘নদীপতি’ ৰূপে সাগৰৰ তৰ্পণ, স্নান, তাৰপিছত তীৰত নাৰায়ণৰ আৰাধনা। ৰাম–কৃষ্ণ–সুভদ্ৰালৈ বন্দনা আৰু সাগৰলৈ নমস্কাৰ কৰিলে অশ্বমেধসম পুণ্য, পাপনাশ, স্বৰ্গাৰোহণ আৰু শেষত বৈষ্ণৱ-যোগে মোক্ষ লাভ হয়। গ্ৰহণ, সংক্রান্তি, অয়ন, বিষুৱ, যুগ/মন্বন্তৰাৰম্ভ, ব্যতীপাত, আষাঢ় আৰু কাৰ্তিক আদি শ্ৰেষ্ঠ সময়ত ইয়াত ব্ৰাহ্মণক দান আৰু পিণ্ডদান সহস্ৰগুণ আৰু অক্ষয় ফল দিয়ে। বসুৱে সাগৰৰ শ্ৰেষ্ঠতা স্থাপন কৰে—সকলো তীৰ্থ, নদী, সৰোবৰ তাত মিলি যায়; তাত কৰা কৰ্ম অবিনাশী; অঞ্চলত ‘নিনানব্বই কোটি’ তীৰ্থ আছে। সাগৰ কিয় লৱণাক্ত বুলি মোহিনীয়ে সুধিলে, সাত সাগৰ শিশুৰূপ, ৰাধিকাৰ শাপ আৰু কৃষ্ণৰ আজ্ঞাৰে কনিষ্ঠ সাগৰ ক্ষাৰস্বৰূপ হোৱা কাহিনী বসুৱে কয়। শেষত সাংখ্য মতে গুণ-তত্ত্বৰ পৰা বিরাট, ব্ৰহ্মা আৰু চতুৰ্দশ লোকলৈকে ব্ৰহ্মাণ্ডোৎপত্তিৰ সংক্ষিপ্ত বৰ্ণনা আছে।
Verse 1
वसुरुवाच । एवं संपूज्य विधिवद्भक्त्या तं पुरुषोत्तमम् । प्रणम्य शिरसा पश्चात्सागरं च प्रसादयेत् ॥ १ ॥
বসুৱে ক’লে—এইদৰে বিধিপূৰ্বক ভক্তিৰে সেই পুৰুষোত্তমক সম্যক পূজা কৰি, মূৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰিব; তাৰ পাছত সাগৰকো প্ৰসন্ন কৰিব।
Verse 2
प्राणस्त्वं सर्वभूतानां विश्वस्मिन्सरितां पते । तीर्थराज नमस्तेऽस्तु त्राहि मामच्युतप्रिय ॥ २ ॥
হে বিশ্বৰ নদীনাথ! আপুনি সকলো জীৱৰ প্ৰাণস্বৰূপ। হে তীৰ্থৰাজ, আপোনাক নমস্কাৰ; হে অচ্যুতপ্ৰিয়, মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 3
स्नात्वैवं सागरे सम्यक् तस्मिन् क्षेत्रवरे शुभे । तीरे चाभ्यर्च्य विधिवन्नारायणमनामयम् ॥ ३ ॥
এইদৰে সেই শুভ শ্ৰেষ্ঠ ক্ষেত্ৰত সাগৰত যথাযথ স্নান কৰি, পাছত তীৰত বিধিপূৰ্বক নিৰাময় নাৰায়ণক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 4
रामं कृष्णं सुभद्रां च प्रणिपत्य च सागरम् । शतानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ४ ॥
ৰাম, কৃষ্ণ আৰু সুভদ্ৰাক লগতে সাগৰক প্ৰণাম কৰি মানুহে শত অশ্বমেধ যজ্ঞৰ সমান ফল লাভ কৰে।
Verse 5
सर्वपापिविनिर्मुक्तः सर्वदुःखविवर्जितः । वृंदारकहरिः श्रीमाचूपयौवनगर्वितः ॥ ५ ॥
সেইজন সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত আৰু সকলো দুখৰ পৰা বিমুক্ত হয়—দেৱতাসকলৰ আনন্দ হৰি, শ্ৰীসমৃদ্ধ, অজৰ যৌৱনৰ গৌৰৱে দীপ্ত।
Verse 6
विमानेनार्कवर्णेन दिव्यगंधर्वनादिना । कुलेकविंशतिं धृत्वा विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ६ ॥
সূৰ্যবৰ্ণ দীপ্তিমান বিমানে, দিব্য গন্ধৰ্ব-নাদে মুখৰিত হৈ, সি নিজৰ কুলৰ একুশ পুৰুষক উদ্ধাৰ কৰি বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 7
भुक्त्वा तत्र वरान्भोगाक्रीडित्वा च सुरैस्सह । च्युतस्तस्मादिहायातो ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ॥ ७ ॥
তাত শ্ৰেষ্ঠ ভোগ উপভোগ কৰি আৰু দেৱতাসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া কৰি, সেই ব্ৰহ্মবিদ্যাত উত্তম ব্ৰাহ্মণ সেই অৱস্থাৰ পৰা চ্যুত হৈ এই লোকলৈ আহিল।
Verse 8
यशस्वी मतिमाञ्छ्रीमान्सत्यवादी जितेंद्रियः । वेदशास्त्रार्थविद्विप्रो भवेत्पश्चात्तु वैष्णवः ॥ ८ ॥
সেইজন যশস্বী, বুদ্ধিমান, শ্ৰীসম্পন্ন, সত্যবাদী আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী হয়। বেদ-শাস্ত্ৰৰ অৰ্থজ্ঞ সেই বিপ্ৰ পাছত বৈষ্ণৱ হয়।
Verse 9
योगं च वैष्णवं प्राप्य ततो मोक्षमवाप्नुयात् । ग्रहोपरागे संक्रांत्यामयने विषुवे तथा ॥ ९ ॥
বৈষ্ণৱ-যোগ লাভ কৰি তাৰ পাছত মোক্ষ লাভ কৰে। গ্ৰহণ, সংক্রান্তি, অয়ন আৰু বিষুৱ সময়ত (ই বিশেষভাবে প্ৰশংসিত)।
Verse 10
युगादिषु च मन्वादौ व्यतीपाते दिनक्षये । आषाढ्यां चैव कार्तिक्यां माध्यां वान्यशुभे तिथौ ॥ १० ॥
যুগৰ আৰম্ভণিতে, মন্বাদিত, ব্যতীপাতত, দিনৰ অন্তত, আষাঢ় আৰু কাৰ্তিক মাহত, মধ্যাহ্নত, অথবা অন্য যিকোনো শুভ তিথিতেও (এই সময়সমূহ বিশেষভাবে প্ৰশংসিত)।
Verse 11
ये त्वत्र दानं विप्रेभ्यः प्रयच्छंतिसुमेधसः । फलं सहस्रगुणतमन्यतीर्थाल्लभंति ते ॥ ११ ॥
কিন্তু যিসকল সুমেধা লোক ইয়াত ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিয়ে, তেওঁলোকে অন্য তীৰ্থৰ ফলতকৈ সহস্ৰগুণ ফল লাভ কৰে।
Verse 12
पितॄणां ये प्रयच्छंति पिंडं तत्र विधानतः । अक्षयां पितरस्तेषां तृप्तिं संप्राप्नुवंति वै ॥ १२ ॥
যিসকলে সেই পবিত্ৰ স্থানত বিধি অনুসাৰে পিতৃসকললৈ পিণ্ড অৰ্পণ কৰে, তেওঁলোকৰ পিতৃগণে নিশ্চয়েই অক্ষয় তৃপ্তি লাভ কৰে।
Verse 13
एवं स्नानफलं सम्यक् सागरस्य मयेरितम् । दानस्य च फलं देवि पिंडदानस्य चैव हि ॥ १३ ॥
এইদৰে মই সাগৰ-স্নানৰ ফল সঠিকভাৱে ক’লোঁ; হে দেবী, দানৰ ফল আৰু পিণ্ডদানৰ ফলও নিশ্চয়েই বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 14
धर्मार्थमोक्षफलदमायुः कीर्तियशस्करम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नॄणां धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् ॥ १४ ॥
ই ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু মোক্ষৰ ফল প্ৰদান কৰে; আয়ু, কীৰ্তি আৰু যশ বৃদ্ধি কৰে। মানুহক ভোগ আৰু মুক্তি—দুয়োটাই দিয়ে; ই মঙ্গলময় আৰু দুঃস্বপ্ন নাশ কৰে।
Verse 15
सर्वपापाहरं पुण्यं सर्वकामफलप्रदम् । नास्तिकाय न वक्तव्यं शठाय कृपणाय च ॥ १५ ॥
ই পুণ্যময়, সকলো পাপ হৰণকাৰী আৰু সকলো কামনাৰ ফলদাতা। নাস্তিক, শঠ আৰু কৃপণ লোকক এই কথা ক’ব নালাগে।
Verse 16
तावद्गर्ज्जंति तीर्थानि माहात्म्यैः स्वैः पृथक् पृथक् । यावन्न तीर्थराजस्य माहात्म्यं वर्ण्यते द्विजैः ॥ १६ ॥
যেতিয়ালৈকে দ্বিজসকলে তীৰ্থৰাজৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা নকৰে, তেতিয়ালৈকে তীৰ্থসমূহে নিজৰ নিজৰ মাহাত্ম্য পৃথক পৃথকভাৱে গর্জন কৰি ঘোষণা কৰে।
Verse 17
पुष्करादीनि तीर्थानि प्रयच्छंति स्वकं फलम् । तीर्थराजः समुद्रस्तु सर्वतीर्थफलप्रदः ॥ १७ ॥
পুষ্কৰ আদি তীৰ্থসমূহে নিজ নিজ ফল দিয়ে; কিন্তু তীৰ্থৰাজ সমুদ্ৰে সকলো তীৰ্থৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 18
भूतले यानि तीर्थानि सरितश्च सरांसि च । विशंति सागरे तानि तेन वै श्रेष्ठतां गतः ॥ १८ ॥
ভূতলত যিমান তীৰ্থ, নদী আৰু সৰোবৰ আছে, সেয়া সকলো শেষত সমুদ্ৰত প্ৰৱেশ কৰে; সেয়ে সমুদ্ৰে শ্ৰেষ্ঠতা লাভ কৰিছে।
Verse 19
राजा समस्ततीर्थानां सागरः सरितां पतिः । तस्मात्समस्ततीर्थेभ्यः श्रेष्ठोऽसौ सर्वकामदः ॥ १९ ॥
সমুদ্ৰ সকলো তীৰ্থৰ ৰজা আৰু নদীৰ অধিপতি; সেয়ে সকলো তীৰ্থতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বকামনা পূৰণকাৰী।
Verse 20
तमो नाशं यथाभ्येति भास्करेऽभ्युदिते सति । कोट्यो नवनवत्यस्तु यत्र तीर्थानि संति वै ॥ २० ॥
যেনেকৈ সূৰ্য উদয় হ’লে অন্ধকাৰ নাশ হয়, তেনেকৈ সেই পৱিত্ৰ স্থানত নিশ্চয় নৱনৱতি কোটি তীৰ্থ আছে।
Verse 21
तस्मात्स्नानं च दानं च होमं जप्यं सुरार्चनम् । यत्किञ्चित्क्रियते तत्र तदक्षयमितीरितम् ॥ २१ ॥
সেয়ে তাত স্নান, দান, হোম, জপ আৰু দেৱাৰ্চনা—যি কিছুমান কৰা হয়, সেয়া অক্ষয় পুণ্যফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 22
मोहिन्युवाच । सर्वेषु तु समुद्रेषु क्षारोऽयं सरितां पतिः । कथं जातो गुरो ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि यतो द्विज ॥ २२ ॥
মোহিনী ক’লে—সকলো সাগৰৰ মাজত নদীৰ অধিপতি এই সাগৰ লৱণাক্ত। হে গুৰু, কওক—এই লৱণত্ব কেনেকৈ জন্মিল? কিয়নো আপুনি সৰ্বজ্ঞ, হে দ্বিজ॥২২॥
Verse 23
वसुरुवाच । श्रृणु वक्ष्यामि सुभगे क्षारत्वं चास्य वारिधेः । यथा प्राप्तः पुरासीच्च मात्रास्य जगतामपि ॥ २३ ॥
বসু ক’লে—হে সুভগে, শুনা; এই বাৰিধিৰ লৱণত্ব পুৰাতন কালত কেনেকৈ প্ৰাপ্ত হ’ল মই ক’ম, আৰু জগতসমূহৰ পৰিমাপো বৰ্ণনা কৰিম॥২৩॥
Verse 24
पुरा सृष्टिक्रमे जाताः समुद्राः सप्त मोहिनि । राधिका गर्भसंभूता दिव्यदेहाः पृथग्विधाः ॥ २४ ॥
হে মোহিনী, সৃষ্টিক্ৰমত পুৰাতন কালত সাতটা সাগৰ উৎপন্ন হৈছিল; আৰু গৰ্ভসম্ভূতা ৰাধিকা দিৱ্য দেহ ধৰি নানা ৰূপে প্ৰকাশ পাইছিল॥২৪॥
Verse 25
एकदा राधिकानाथः कांतया सह संगतः । आस्ते वृन्दावने साक्षाद्गोपगोपीगवांपतिः ॥ २५ ॥
এবাৰ ৰাধিকানাথ নিজৰ কান্তাৰ সৈতে একাত্ম হৈ, সাক্ষাৎ গোপ-গোপী আৰু গাইসমূহৰ অধিপতি হৈ, বৃন্দাৱনত অৱস্থান কৰিছিল॥২৫॥
Verse 26
रासमंडलमध्ये तु सुदीप्ते मणिमण्डपे । सुस्निग्धया समायुक्तः श्रृंगारे कांतया तया ॥ २६ ॥
ৰাসমণ্ডলৰ মাজত, অতি দীপ্ত মণিমণ্ডপত, তেওঁ সেই স্নেহময়ী কান্তাৰ সৈতে প্ৰেম-শৃঙ্গাৰত একাত্ম হৈছিল॥২৬॥
Verse 27
ते सप्त सागरा बालाः स्तन्यपानकृतक्षणाः । ततस्ते सर्वतो दृष्ट्वा मातरं तां जगत्प्रसूम् ॥ २७ ॥
সেই সাত সাগৰ যেন শিশুৰ দৰে, ক্ষণমাত্ৰ স্তন্যপান কৰিছিল। তাৰ পাছত চৌদিশে চাই তেওঁলোকে বিশ্বক ধাৰণ কৰি জন্ম দিয়া সেই জগত্-প্ৰসূ মাতৃক দেখিলে।
Verse 28
क्षुधार्ताश्च रुदंतस्तु आसेदुर्मणिमंडपम् । तत्र जग्मुस्तु ते सर्वे स्तन्यपान कृतेक्षणाः ॥ २८ ॥
ক্ষুধাতুৰ হৈ কান্দি কান্দি তেওঁলোকে মণিমণ্ডপত উপস্থিত হ’ল। তাত সকলোৱে স্তন্যপানৰ আশাৰে দৃষ্টি স্থিৰ কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 29
सर्वे निवारिताश्चापि द्वारस्थैर्वल्लवीगणैः । विविशुश्च भृशं क्रुद्धा बालकास्ते स्तनार्थिनः ॥ २९ ॥
দুৱাৰত থকা গোপীসমূহে তেওঁলোকক সকলোকে বাধা দিলে; তথাপি স্তন্যৰ আকাঙ্ক্ষী সেই শিশুসকল অতি ক্ৰোধে ভিতৰলৈ সোমাল।
Verse 30
उपेक्षिता गोपिकाभिर्मातुरुत्संगवर्तिनः । ततस्तु प्ररुदन्तो वै ते गत्वा मणिमंडपम् ॥ ३० ॥
গোপীসকলে অৱহেলা কৰাত, মাতৃৰ কোলত থকা সেই শিশুসকল তেতিয়া জোৰে জোৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে; কান্দি কান্দি মণিমণ্ডপলৈ গ’ল।
Verse 31
उच्चैः प्रचुक्रुशुद्रेवि मातः क्वासीतिवादिनः । यदा नाह्वयते माता बालकांस्तान्स्तनार्थिनः ॥ ३१ ॥
হে দেৱী! স্তন্যৰ আকাঙ্ক্ষী সেই শিশুসকলে উচ্চস্বৰে চিঞৰি ক’লে—“মা, তুমি ক’ত আছা?”—যেতিয়া মাতৃয়ে তেওঁলোকক নাহাকে।
Verse 32
तदा कनिष्ठः सर्वेषां विवेशायं रतिस्थलम् । तं दृष्ट्वा स्वसुतं राधा मुग्धं श्रृंगारभंगदम् ॥ ३२ ॥
তেতিয়া সকলোৰে ভিতৰত কনিষ্ঠজন সেই ৰতি-স্থলত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাত নিজৰ পুত্ৰক নিৰ্দোষ আৰু বিমূঢ় দেখি ৰাধাই ভাবিলে—ই শৃঙ্গাৰ-লীলাৰ মৰ্যাদা ভংগ কৰে।
Verse 33
शशाप क्षुभिता भद्रे भूर्लोकं यात मा चिरम् । यतः श्रृंगारभंगं तु मम कर्तुं समुद्यताः ॥ ३३ ॥
ক্ষুব্ধ হৈ তেওঁ শাপ দিলে—“হে ভদ্রে, দেৰী নকৰাকৈ ভূ-লোকলৈ যা; কিয়নো তুমি মোৰ শৃঙ্গাৰ-আনন্দ ভংগ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছা।”
Verse 34
ततो यूयं भुवं गत्वा स्थास्यथैकाकिनः सुताः । तच्छ्रुत्वा वचनं मातुर्जगद्धात्र्या विरंचिजे ॥ ३४ ॥
“তাৰ পাছত তোমালোক পুত্ৰসকলে ভূমিকালৈ গৈ একাকী থাকিবা।” জগদ্ধাত্রী মাতৃৰ এই বাক্য শুনি তেওঁলোকে বিরঞ্চি (ব্ৰহ্মা)ক ক’লে।
Verse 35
अत्युच्चै रुरुदुः सर्वे वियोगभयकातराः । ततः प्रसन्नो भगवाञ्छ्रीकृष्णः प्रणतार्तिहा ॥ ३५ ॥
বিয়োগৰ ভয়ত কাতৰ হৈ তেওঁলোকে সকলোৱে উচ্চস্বৰে কান্দিলে। তেতিয়া প্ৰণতজনৰ দুখ হৰণ কৰা ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 36
मा भैष्ट पुत्रास्तिष्ठामि समीपे भवतामहम् । द्रवरूपा भवंतस्तु पृथग्रूपचराः सदा ॥ ३६ ॥
“ভয় নকৰিবা, পুত্ৰসকল; মই তোমালোকৰ ওচৰতে আছোঁ। কিন্তু তোমালোক দ্ৰৱ-ৰূপ ধৰি সদায় পৃথক পৃথক ৰূপে বিচৰণ কৰিবা।”
Verse 37
वर्तध्वं क्षारतां यातु कनिष्ठोऽभ्यंतरे स्थितः । एवमुक्त्वा जगन्नाथो बालकान्विससर्ज ह ॥ ३७ ॥
তোমালোকে নিজ নিজ পথত আগবাঢ়া; অন্তৰত অৱস্থিত কনিষ্ঠজনে ক্ষাৰ-ভাব প্ৰাপ্ত হওক। এইদৰে কৈ জগন্নাথে বালকসকলক বিদায় দিলে।
Verse 38
तेषां तु सांत्वनोर्थाय समीपस्थः सदाभवत् । यः प्रविष्टो रतिगृहं स क्षारोदो बभूव ह । अन्ये तु द्रवरूपा वै क्षीरोदाद्याः पृथक् स्थिताः ॥ ३८ ॥
তেওঁলোকৰ সান্ত্বনাৰ বাবে এজন সদায় ওচৰতেই থাকিল। যি ৰতি-গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে, সেয়াই ক্ষাৰোদ (লৱণ-সমুদ্ৰ) হ’ল; আনসকলে দ্ৰৱ-ৰূপ ধৰি—ক্ষীৰোদ আদি—নিজ নিজ স্থানত পৃথকভাৱে থাকিল।
Verse 39
मोहिन्युवाच । का राधा भवता प्रोक्ता गुरो लोकप्रसूः सती । तस्यास्तत्वं समाख्याहि श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ३९ ॥
মোহিনী ক’লে—হে গুৰুদেৱ, আপুনি যি ৰাধাক লোক-প্ৰসূ সতী বুলি কৈছে, তেওঁ কোন? তেওঁৰ তত্ত্ব-স্বৰূপ মোক কওক; শুনিবলৈ মোৰ গভীৰ কৌতূহল।
Verse 40
पुराणेषु रहस्यं तु राधामाधववर्णनम् । यतः सर्वं भवान्वेत्ति याथातथ्येन सुव्रत ॥ ४० ॥
পুৰাণসমূহৰ গূঢ় ৰহস্য হ’ল ৰাধা-মাধৱৰ বৰ্ণনা; হে সুৱ্ৰত, কিয়নো আপুনি সকলো কথা যথাৰ্থভাৱে জানে।
Verse 41
वसिष्ठ उवाच । तच्छ्रुत्वा मोहिनीवाक्यं भूपते स वसुर्महान् । अतीव भक्तो गोविंदे निमग्रहृदयोऽभवत् ॥ ४१ ॥
বসিষ্ঠ ক’লে—হে ভূপতি, মোহিনীৰ সেই বাক্য শুনি মহান বসু গোবিন্দত অতি ভক্ত হ’ল; তেওঁৰ হৃদয় সম্পূৰ্ণৰূপে (তাঁত) নিমগ্ন হ’ল।
Verse 42
पुलकांकितसर्वांगः प्रहृष्टहृदयो मुदा । उवाच मोहमापन्नो मोहिनीं द्विजसत्तमः ॥ ४२ ॥
তেওঁৰ সৰ্বাঙ্গ পুলকিত হ’ল, হৃদয় আনন্দে উল্লসিত; তথাপি মোহগ্ৰস্ত হৈ সেই শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজে মোহিনীক ক’লে।
Verse 43
वसुरुवाच । श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम् । सुगोप्यं कृष्णचरितं ब्रह्मैकत्वविधायकम् ॥ ४३ ॥
বসুৱে ক’লে—হে দেবী, শুনা; মই ৰহস্যৰো পৰম ৰহস্য ক’ম—অতি গোপন শ্ৰীকৃষ্ণচৰিত, যি ব্ৰহ্মৰ একত্ব প্ৰকাশ কৰে।
Verse 44
प्रकृतेः पुरुषस्यापि नियंतारं विधेर्विधिम् । संहर्तारं च संहर्तुर्भगवंतं नतोऽस्म्यहम् ॥ ४४ ॥
মই সেই ভগৱানক প্ৰণাম কৰোঁ, যিজনে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ—উভয়ৰ নিয়ন্তা; যিজনে বিধি (ব্ৰহ্মা)-ৰো বিধাতা, আৰু সংহর্তা (ৰুদ্ৰ)-ৰো সংহাৰক।
Verse 45
देवि सर्वेऽवतारास्तु ब्रह्मणः कृष्णरूपिणः । अवतारी स्वयं कृष्णः सगुणो निर्गुणः स्वयम् ॥ ४५ ॥
হে দেবী, সকলো অৱতাৰ ব্ৰহ্মৰ কৃষ্ণৰূপ প্ৰকাশ; কিন্তু অৱতাৰসমূহৰ মূল অৱতাৰী স্বয়ং শ্ৰীকৃষ্ণ—তেওঁ নিজেই সগুণো, নিৰ্গুণো।
Verse 46
स एव रामः कृष्णश्च वस्तुतो गुणतः पृथक् । सर्वे प्राकृतिका लोका गोलोको निर्गुणः स्वयम् ॥ ४६ ॥
তেওঁ নিজেই ৰামো, কৃষ্ণো—তত্ত্বত এক, কিন্তু প্ৰকাশিত গুণত পৃথক। অন্য সকলো লোক প্ৰকৃতিময়; গোলোক স্বয়ং নিৰ্গুণ।
Verse 47
गावस्तेजोंऽशवो भद्रे वेदविद्भिर्निरूपिताः । ब्रह्मविष्णुशिवाद्यास्तु प्राकृता गुणनिर्मिताः ॥ ४७ ॥
হে ভদ্ৰে! বেদবিদসকলে গাইসমূহক দিব্য তেজৰ অংশ বুলি নিৰূপণ কৰিছে। কিন্তু ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, শিৱ আদি দেৱসকল প্ৰকাশৰূপে প্ৰকৃতিজাত, গুণনির্মিত।
Verse 48
तत्तेजः सर्वदा देवि निर्गुणं गुणकृन्मतम् । गुणास्तदंशवो भद्रे सर्वे व्याकृतरूपिणः ॥ ४८ ॥
হে দেৱী! সেই পৰম তেজ সদায় নিৰ্গুণ, তথাপি তাক গুণকৰ্তা বুলি মানা হয়। হে ভদ্ৰে! সকলো গুণেই তাৰ অংশ, যি বিভিন্ন ব্যাকৃত ৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 49
व्याकृतोत्पादका ज्ञेया रजः सत्त्वतमोभिधाः । अव्याकृतस्य पुंसो हि गुणा विज्ञापकाः शुभे ॥ ४९ ॥
হে শুভে! ৰজঃ, সত্ত্ব, তমঃ নামে গুণসমূহ ব্যাকৃত জগতৰ উৎপাদক বুলি জানিবা। কিয়নো এই গুণসমূহেই অব্যাকৃত পুৰুষক বুজিবলৈ সূচক।
Verse 50
देहभूताः स्मृतास्तस्य तच्छक्तिः प्रकृतिर्मता । प्रधानप्रकृतिं प्राहुः कार्यकारणरूपिणीम् ॥ ५० ॥
সেই গুণসমূহক তেওঁৰ দেহৰূপ বুলি স্মৰণ কৰা হয়; তেওঁৰ সেই শক্তিয়েই ‘প্ৰকৃতি’ বুলি মানা হয়। তাক ‘প্ৰধান-প্ৰকৃতি’ বোলা হয়—যি কাৰ্য আৰু কাৰণ দুয়ো ৰূপধাৰী।
Verse 51
साक्षिणं पुरुषं प्राहुर्निर्गुणं तु सनातनम् । पुरुषो वीर्यमाधत्त प्रकृत्यां च ततो गुणाः ॥ ५१ ॥
তেওঁলোকে পুৰুষক সাক্ষী বুলি কয়—সনাতন আৰু নিৰ্গুণ। পুৰুষে নিজৰ বীৰ্যশক্তি প্ৰকৃতিত স্থাপন কৰে, আৰু তাৰ পৰাই গুণসমূহ উদ্ভৱ হয়।
Verse 52
सत्त्वाद्या ह्यभवंस्तेभ्यो महत्तत्वं समुद्गतम् । पुरुषस्येच्छया तत्तु व्याकृतं समभूदहम् ॥ ५२ ॥
তেওঁলোকৰ পৰাই সত্ত্ব আদি গুণসমূহ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু তাৰ পৰাই মহত্তত্ত্ব প্ৰকাশ পালে। পাছত পুৰুষৰ ইচ্ছাত সেই (মহৎ) বিভক্ত হৈ ব্যক্ত হ’ল, আৰু তেতিয়াই মই প্ৰকাশিত হ’লোঁ।
Verse 53
तत्त्रिधा समभूद्भद्रे द्रव्यज्ञानक्रियात्मकम् । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ ५३ ॥
হে ভদ্ৰে! সেই তত্ত্ব ত্ৰিধা হ’ল—দ্ৰব্য, জ্ঞান আৰু ক্ৰিয়া-স্বভাৱযুক্ত। তেনেদৰে মইও ত্ৰিবিধ: বৈকাৰিক, তৈজস আৰু তামস।
Verse 54
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश ॥ ५४ ॥
বৈকাৰিক (সাত্ত্বিক)ৰ পৰা মন জন্মিল; আৰু সেই বৈকাৰিক শ্ৰেণীৰ দহজন দেৱতা উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 55
दिग्वातार्कप्रचेतोश्विब्रंह्मेंद्रोपेंद्रमित्रकाः । तैजसानींद्रियाण्याहुर्ज्ञानकर्ममयानि च ॥ ५५ ॥
দিক্ (দিশাসমূহ), বায়ু, অর্ক (সূৰ্য), প্ৰচেতস্ (বৰুণ), অশ্বিনীদেৱ, ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, উপেন্দ্ৰ (বিষ্ণু) আৰু মিত্ৰ—এঁৱেই তৈজস ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ অধিষ্ঠাতৃ দেৱতা বুলি কোৱা হয়; সেই ইন্দ্ৰিয়সমূহ জ্ঞান আৰু কৰ্ম—উভয়ৰেই সাধন।
Verse 56
श्रोत्रत्वग्घ्राणदृग्जिह्वाविज्ञानेंद्रियरूपकाः । कर्मेंद्रियाणि सुभगे वाग्वोर्मेढ्रांघ्रिपायवः ॥ ५६ ॥
ইন্দ্ৰিয়সমূহ—শ্ৰোত্ৰ (কাণ), ত্বক, ঘ্ৰাণ, দৃষ্টী, জিহ্বা আৰু মন (বিজ্ঞানেন্দ্ৰিয়) ৰূপে আছে। হে সুভগে! কৰ্মেন্দ্ৰিয় হৈছে বাক্, পাণি, মেধ্ৰ, অংঘ্ৰি আৰু পায়ু।
Verse 57
शब्दस्तु तामसाज्जज्ञे तस्मादाकाश एव च । आकाशादभवत्स्पर्शस्तस्माद्वायुरभूत्सति ॥ ५७ ॥
তামস গুণৰ পৰা শব্দ উৎপন্ন হ’ল; তাৰ পৰাই আকাশ প্ৰকাশ পালে। আকাশৰ পৰা স্পৰ্শ জন্মিল, আৰু তাতেই ক্ৰমে বায়ু উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 58
वायोरभूत्ततो रूपं तस्मात्तेजो व्यजायत । तेजसस्तु रसस्तस्मादापः समभवन्सति ॥ ५८ ॥
বায়ুৰ পৰা ৰূপ উৎপন্ন হ’ল; তাৰ পৰা তেজ (অগ্নিতত্ত্ব) জন্মিল। তেজৰ পৰা ৰস উদ্ভৱ হ’ল, আৰু তাৰ পৰা আপঃ—জল—প্ৰকাশ পালে।
Verse 59
अद्भ्यो गंधः समुत्पन्नो गंधात्क्षितिरजायत । चराचरस्य निष्ठा तु भूमावेव प्रदृश्यते ॥ ५९ ॥
জলৰ পৰা গন্ধ উৎপন্ন হ’ল; গন্ধৰ পৰা ক্ষিতি—পৃথিৱী—জন্মিল। চল-অচল সকলোৰে অন্তিম আশ্ৰয় যে পৃথিৱীতেই, সেয়া দেখা যায়।
Verse 60
आकाशादिषु तत्वेषु एकद्वित्रिचतुर्गुणाः । भूमौ पंच गुणाः प्रोक्ता विशेषस्तु ततः क्षितेः ॥ ६० ॥
আকাশ আদি তত্ত্বসমূহত ক্ৰমে এক, দুই, তিন আৰু চাৰিগুণ থাকে; কিন্তু ভূমিত পাঁচ গুণ কোৱা হৈছে—সেইবাবে পৃথিৱী-তত্ত্ব বিশেষ।
Verse 61
कालमायांशलिंगेभ्य एतेभ्योंऽडमचेतनम् । समभूच्चेतनं जातं दरेण विशता सति ॥ ६१ ॥
কাল, মায়া আৰু লিঙ্গ-তত্ত্বৰ অংশসমূহৰ পৰা অচেতন ব্রহ্মাণ্ড-অণ্ড উৎপন্ন হ’ল; আৰু অন্তৰ্যামী ভগৱান তাত প্ৰৱেশ কৰাত সেয়া চেতন আৰু জীৱন্ত হ’ল।
Verse 62
तस्मादंडाद्विराड् जज्ञे सोऽशयिष्ट जलांतरे । मुखादीन्यस्य जातानि विराजोऽवयवा अपि ॥ ६२ ॥
সেই ব্ৰহ্মাণ্ড-ৰূপ অণ্ডৰ পৰা বিৰাট্ প্ৰকাশ পালে। তেওঁ জলান্তৰত শয়ন কৰিলে; আৰু বিৰাটৰ মুখ আদি অঙ্গসমূহো তেওঁৰ পৰাই প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 63
वचनादेश्च सिद्ध्यर्थं सलिलस्थस्य भामिनि । तस्य नाभ्यामभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधितिः ॥ ६३ ॥
হে ভামিনী! সেই বাক্য-আদেশ সিদ্ধ হ’বলৈ, জলত অৱস্থিত তেওঁৰ নাভিৰ পৰা সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান পদ্ম উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 64
तस्मिन्स्वयंभूः समभूल्लोकानां प्रपितामहः । तेन तप्त्वा तपस्तीव्रं पुंसोऽनुज्ञामवाप्य च ॥ ६४ ॥
তেওঁৰ পৰাই স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা—লোকসমূহৰ প্ৰপিতামহ—উদ্ভৱ হ’ল। তেওঁ তীব্ৰ তপস্যা কৰি পৰম পুৰুষৰ অনুমতিও লাভ কৰিলে।
Verse 65
लोकाश्च लोकपालाश्च कल्पिता ब्रह्मणा सति । कट्यादिभिरधः सप्त सप्तोर्द्धं जघनादिभिः ॥ ६५ ॥
সেই সৃষ্টিত ব্ৰহ্মাই লোকসমূহ আৰু লোকপালসকলক গঢ়িলে—কটি আদি অংশৰ পৰা তললৈ সাত লোক, আৰু জঘন আদি অংশৰ পৰা ওপৰলৈ সাত লোক।
Verse 66
चतुर्दशभिरेभिस्तु लोकैर्ब्रह्मांडमीरितम् । तस्मिन्ससर्ज भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ ६६ ॥
এই চৌদ্দ লোকৰ সমষ্টিকেই ব্ৰহ্মাণ্ড বুলি কোৱা হয়। তাৰ ভিতৰতেই (স্ৰষ্টাই) স্থাৱৰ আৰু চৰ—দুয়ো প্ৰকাৰৰ জীৱ-ভূত সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 67
ब्रह्मणो मनसो जाताश्वत्वारः सनकादयः । देहाद्भावादयो देवि यैरिदं वर्द्धितं जगत् ॥ ६७ ॥
হে দেৱী! ব্ৰহ্মাৰ মনৰ পৰা অশ্বত্বাৰ আৰু সনকাদি ঋষিসকল জন্মিল; আৰু দেহৰ পৰা ভাব আদি দেৱসকল উদ্ভৱিল—যাঁহাৰ দ্বাৰা এই জগত বিস্তৃত আৰু ধাৰিত।
Verse 68
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये ब्रह्माण्डोत्पत्तिवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायाः ॥ ५८ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত, মোহিনী–বসু সংবাদত, পুৰুষোত্তম-মাহাত্ম্যৰ অন্তৰ্গত ‘ব্ৰহ্মাণ্ডোৎপত্তি-বৰ্ণন’ নামৰ অষ্টপঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
The chapter argues supremacy by cosmographic logic (all rivers, lakes, and tīrthas ultimately enter the ocean) and by ritual-axiological logic (acts performed there—snāna, dāna, homa, japa, pūjā—yield imperishable merit), making the ocean a ‘king of tīrthas’ that aggregates the fruits of all pilgrimage sites.
The text highlights eclipses (grahaṇa), solar ingress (saṅkrānti), solstices (ayana), equinoxes (viṣuva), beginnings of yugas and manus (manvantaras), vyatīpāta, day’s end, and auspicious lunar dates—also naming the months Āṣāḍha and Kārtika and midday as particularly potent.
It gives a mythic etiology: the seven oceans appear as infants in a Vṛndāvana rāsa setting; Rādhā, disturbed by their intrusion, curses them to the mortal world; Kṛṣṇa consoles them and ordains that the youngest becomes ‘kṣāra’ (saline), thereby becoming the Salt Ocean while the others assume distinct liquid forms (e.g., Milk Ocean).
After establishing tīrtha practice and its fruits, it pivots to a compact sāṃkhya-brahmāṇḍa account (guṇas, mahat, ahaṃkāra, tanmātras, mahābhūtas, cosmic egg, Virāṭ, Brahmā, fourteen worlds), grounding ritual efficacy in a total vision of creation governed by the Supreme (identified with Kṛṣṇa as source of avatāras).