এই অধ্যায়ত বসুৱে মোহিনীলৈ অবিমুক্ত কাশীৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তীৰ্থযাত্ৰাৰ ‘যথাযথ কাল’ নিৰ্ধাৰণ কৰি বিভিন্ন মাহত দেবসমাজে কামকুণ্ড, ৰুদ্ৰাৱাস, প্ৰিয়াদেৱী-কুণ্ড, লক্ষ্মী-কুণ্ড, মাৰ্কণ্ডেয় সৰোবৰ, কোটিতীৰ্থ, কপালমোচন, কালেশ্বৰ আদি স্থানত স্নান-পূজা কৰাৰ বিধান কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত যাত্ৰাধৰ্ম—অন্ন-ফুলসহ জলকলশ দান, চৈত্র শুক্ল তৃতীয়াত গৌৰীব্ৰতৰ ফল, স্বৰ্গদ্বাৰত কালিকা পূজা আৰু সংৱৰ্তা/ললিতাৰ আৰাধনা, শিৱভক্ত ব্ৰাহ্মণক ভোজন, আৰু পঞ্চগৌৰীৰ আহ্বান—উপদেশ দিয়া হয়। বিঘ্ননাশৰ বাবে বিনায়ক দৰ্শনৰ ক্ৰম (ঢুণ্ঢি, কিল, দেব্যা, গোপ্ৰেক্ষ, হস্তি-হস্তিন, সিন্দূৰ্য) আৰু বডৱা দেৱীক লাড্ডু নৈবেদ্য কোৱা হৈছে। দিশানুসাৰে ৰক্ষক চণ্ডিকাসকলৰ উল্লেখ, লগতে ত্ৰিস্ৰোতা/মন্দাকিনী/মৎস্যোদৰী সঙ্গম আৰু গঙ্গাৰ পুণ্য আগমনৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত। শেষত নাদেশ্বৰ, কপালমোচন, ওংকাৰেশ্বৰ (অ-উ-ম তত্ত্ব), পঞ্চায়তন, গোপ্ৰেক্ষক/গোপ্ৰেক্ষেশ্বৰ, কপিলা-হ্ৰদ, ভদ্ৰদোহ, স্বৰ্লোকেশ্বৰ/স্বৰ্লীলা, ব্যাঘ্ৰেশ্বৰ/শৈলেশ্বৰ, সঙ্গমেশ্বৰ, শুক্ৰেশ্বৰ আৰু জম্বুকবধ-সম্পৰ্কিত লিঙ্গ আদি তীৰ্থ পাপনাশ আৰু শিৱলোকে মুক্তি দিয়ে বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 1
वसुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्राकालं तु मोहिनि । देवाद्यैस्तु कृता या तु यथायोग्यफलाप्तिदा ॥ १ ॥
বসুৱে ক’লে—হে মোহিনী! এতিয়া মই তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপযুক্ত কাল ক’ম; দেবাদিয়ে যি স্থিৰ কৰিছে, সেয়া সাধকৰ যোগ্যতা আৰু বিধি-পালন অনুসাৰে ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 2
चैत्रमासे तु दिविजैर्यात्रेयं विहिता पुरा । तत्रस्थैः कामकुंडे तु स्नानपूजनतत्परैः ॥ २ ॥
চৈত্ৰমাহত দেবতাসকলে পুৰ্বে এই তীৰ্থযাত্ৰা বিধান কৰিছিল। তাত কামকুণ্ডত থকা লোকসকল স্নান আৰু পূজাত তৎপৰ থাকে।
Verse 3
ज्येष्ठमासे तु वै सिद्धैः कृता यात्रा शुभानने । रुद्रावासस्य कुंडे तु स्नानपूजापरायणैः ॥ ३ ॥
হে শুভাননে! জ্যেষ্ঠমাহত সিদ্ধসকলে এই তীৰ্থযাত্ৰা কৰিছিল; ৰুদ্ৰাৱাস কুণ্ডত স্নান-পূজাত পৰায়ণ আছিল।
Verse 4
आषाढे चापि गंधर्वैर्यात्रेयं विहिता शुभैः । प्रियादेव्यास्तु कुंडे वै स्नानपूजनकारकैः ॥ ४ ॥
আষাঢ়মাহতেও শুভ গন্ধৰ্বসকলে এই তীৰ্থযাত্ৰা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল; প্ৰিয়াদেৱীৰ কুণ্ডত স্নান-পূজা কৰা লোকসকলৰ দ্বাৰা।
Verse 5
विद्याधरैस्तु यात्रेयं श्रावणे मासि मोहिनि । लक्ष्मीकुंडस्थितैश्चीर्णा स्नानार्चनपरायणैः ॥ ५ ॥
হে মোহিনী! শ্ৰাৱণমাহত বিদ্যাধৰসকলে এই তীৰ্থযাত্ৰা আচৰণ কৰে; লক্ষ্মীকুণ্ডত থকা লোকসকল স্নান আৰু অৰ্চনাত পৰায়ণ থাকে।
Verse 6
मार्कंडेयह्रदस्थैस्तु स्नानपूजनतत्परैः । कृता यक्षैस्तु यात्रेयमिषमासे वरानने ॥ ६ ॥
হে বৰাননে, মাৰ্কণ্ডেয় হ্ৰদত অৱস্থান কৰি স্নান-পূজাত তৎপৰ যক্ষসকলে ইষ মাহত এই তীৰ্থযাত্ৰা সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 7
पन्नगैश्चैव यात्रेयं मार्गमासे तु मोहिनि । कोटितीर्थस्थितैश्चीर्णा स्नानपूजाविधायकैः ॥ ७ ॥
হে মোহিনী, মাৰ্গশীৰ্ষ মাহত পন্নগসকলৰ সৈতে এই তীৰ্থযাত্ৰা কৰা উচিত; কোটিতীৰ্থত থকা স্নান-পূজাৰ বিধি নিৰ্দেশকসকলে ইয়াক যথাবিধি সম্পন্ন কৰিছে।
Verse 8
कपालमोचनस्थैस्तु गुह्यकैः शुभलोचने । पौषे मासि कृता यात्रा स्नानध्यानार्चनान्वितैः ॥ ८ ॥
হে শুভলোচনে, কপালমোচনত অৱস্থান কৰা গুহ্যকসকলে পৌষ মাহত স্নান, ধ্যান আৰু অৰ্চনাসহ এই যাত্ৰা সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 9
कालेश्वराख्यकुंडस्थैः फाल्गुने मासि शोभने । पिशाचैस्तु कृता यात्रा स्नानपूजादितत्परैः ॥ ९ ॥
হে শোভনে, ফাল্গুনৰ শুভ মাহত কালেশ্বৰ নামৰ কুণ্ডত অৱস্থান কৰা স্নান-পূজা আদি কৰ্মত তৎপৰ পিশাচসকলে এই যাত্ৰা সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 10
फाल्गुने तु शुभे मासे सिते या तु चतुर्दशी । तेन सा प्रोच्यते देवि पिशाची नाम विश्रुता ॥ १० ॥
হে দেৱী, ফাল্গুনৰ শুভ মাহৰ শুক্লপক্ষত যি চতুৰ্দশী তিথি, সেই কাৰণেই সেয়া ‘পিশাচী’ নামে কোৱা হয় আৰু প্ৰসিদ্ধ।
Verse 11
अथ ते संप्रवक्ष्यामि यात्राकृत्यं शुभानने । कृतेन येन मनुजो यात्राफलमवाप्नुयात् ॥ ११ ॥
এতিয়া, হে শুভাননে! যাত্ৰাকালত কৰিবলগীয়া কৰ্তব্যসমূহ মই তোমাক ক’ম; সেইবোৰ পালন কৰিলে মানুহে যাত্ৰা/তীৰ্থযাত্ৰাৰ পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।
Verse 12
उदकुंभास्तु दातव्या मिष्टान्नेन समन्विताः । फलपुष्पसमोपेता वस्त्रैः संछादिताः शुभाः ॥ १२ ॥
উদকুম্ভ দান কৰিব লাগে—মিষ্টান্নসহ, ফল-পুষ্পযুক্ত, আৰু শুভ বস্ত্ৰেৰে আচ্ছাদিত।
Verse 13
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु तृतीया या महाफला । तत्र गौरी तु द्रष्टव्या भक्तिभावेन मानवैः ॥ १३ ॥
চৈত্ৰ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ তৃতীয়া মহাফলদায়িনী; সেই দিনা মানুহে ভক্তিভাৱে গৌৰীদেৱীৰ দৰ্শন-আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 14
स्नानं कृत्वा तु गंतव्यं गोप्रेक्षे तु वरानने । स्वर्द्वारि कालिकादेवी अर्चितव्या प्रयत्नतः ॥ १४ ॥
স্নান কৰি, হে বৰাননে! গোপ্ৰেক্ষালৈ যাব লাগে; আৰু স্বৰ্গদ্বাৰত কালিকাদেৱীক যত্নসহ পূজা কৰিব লাগে।
Verse 15
अन्या चापि परा प्रोक्ता संवर्ता ललिता शुभा । द्रष्टव्या चैव सा भक्त्या सर्वकामफलप्रदा ॥ १५ ॥
আন এটা পৰম (উচ্চ) ৰূপো কোৱা হৈছে—শুভা সংৱৰ্তা ললিতা; তেওঁকো ভক্তিভাৱে দৰ্শন কৰিব লাগে, কিয়নো তেওঁ সকলো কামনাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 16
ततस्तु भोजयेद्विप्राञ्छिवभक्ताञ्छुचिव्रतान् । वासोभिर्द्दक्षिणाभिश्च पुष्कालभिर्यथार्हतः ॥ १६ ॥
তাৰ পিছত শুচিব্ৰত পালন কৰা শিৱভক্ত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব আৰু যোগ্যতা অনুসাৰে বস্ত্ৰ আৰু প্ৰচুৰ দক্ষিণা দি সন্মান কৰিব।
Verse 17
पंचगौरीः समुद्दिश्य रसान् गंधान्द्विजेऽर्पयेत् । उत्तमं श्रेय आप्रोति सौभाग्येन समन्वितः ॥ १७ ॥
পঞ্চগৌৰীক উদ্দেশ কৰি ব্ৰাহ্মণক ৰসাল ভোজন আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰিব; সৌভাগ্যসহিত হৈ সি পৰম শ্ৰেয় লাভ কৰে।
Verse 18
विनायकान्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रावासे तु विघ्नदान् । यान्संपूज्य नरो देवि निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥ १८ ॥
হে দেৱী! ক্ষেত্ৰত বাস কৰা বিঘ্নদায়ক বিনায়কসকলৰ বৰ্ণনা মই কৰিম; যাঁহক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে মানুহে নিৰ্বিঘ্নে ফল লাভ কৰে।
Verse 19
ढुण्ढिं तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा किलविनायकम् । देव्या विनायकं चैव गोप्रेक्षं हस्तिहस्तिनम् ॥ १९ ॥
প্ৰথমে ঢুণ্ঢিৰ দৰ্শন কৰি, তাৰ পিছত কিল-বিনায়কৰ; লগতে দেব্যা-বিনায়ক, গোপ্ৰেক্ষ আৰু হস্তি-হস্তিনৰো দৰ্শন কৰিব।
Verse 20
विनायकं तकथैवान्यं सिंदूर्यं नाम विश्रुतन् । चतुर्थ्यां देवि द्रंष्टव्या एवं चैव विनायकाः ॥ २० ॥
এদৰে ‘সিন্দূৰ্য’ নামে প্ৰসিদ্ধ আন এজন বিনায়কৰো, হে দেৱী, চতুৰ্থীৰ দিনা দৰ্শন কৰিব লাগে; এইদৰেই বিনায়কসকলৰ দৰ্শন বিধান।
Verse 21
लड्डुकाश्च प्रदातव्या एतानुद्दिश्य वाडवे । एतेन चैव कृत्येन सिद्धिमाञ्जायते नरः ॥ २१ ॥
ৱাডৱাগ্নিক উদ্দেশ কৰি লাড্ডু নিবেদন কৰিব লাগে; এই অনুষ্ঠানতেই মানুহে সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 22
अतः परं प्रवक्ष्यामि चंडिकाः क्षेत्ररक्षिकाः । दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैर्ऋते चांतरेश्वरी ॥ २२ ॥
এতিয়া মই ক্ষেত্ৰৰক্ষিকা চণ্ডিকাসকলৰ বৰ্ণনা কৰোঁ—দক্ষিণত দুৰ্গাই ৰক্ষা কৰে, নৈঋত্যত অন্তৰেশ্বৰী ৰক্ষা কৰে।
Verse 23
अंगारेशी पश्चिमे तु वायव्ये भद्रकालिका । उत्तरे भीमचंडा च महामत्ता तथैशके ॥ २३ ॥
পশ্চিমত অঙ্গাৰেশী, বায়ব্যত ভদ্ৰকালিকা; উত্তৰত ভীমচণ্ডা আৰু ঈশানত মহামত্তা অৱস্থিত।
Verse 24
ऊर्द्ध्वकेशीसमायुक्ताशांकरी पूर्वतः स्मृता । अधः केशी तथाग्नेय्यां चित्रघंटा च मध्यतः ॥ २४ ॥
পূৰ্বত ঊৰ্ধ্বকেশী-ৰূপযুক্ত শাঙ্কৰী স্মৰণীয়; আগ্নেয়ত অধঃকেশী, আৰু মধ্যত চিত্ৰঘণ্টা অৱস্থিত।
Verse 25
एतास्तु चंडिकादेवीर्यो वै पश्यति मानवः । तस्य तुष्टाश्च ताः सर्वाः क्षेत्रं रक्षति तत्पराः ॥ २५ ॥
যি মানুহে এই চণ্ডিকা-দেৱীসকলৰ দৰ্শন কৰে, তেওঁলোক সকলোৱে তাত প্ৰসন্ন হৈ সেই ক্ষেত্ৰ ৰক্ষাত সদা তৎপৰ থাকে।
Verse 26
विघ्नं कुर्वंति सततं पापिनां देवि सर्वदा । तस्माद्देव्यः सदा पूज्या रक्षार्थे सविनायकाः ॥ २६ ॥
হে দেৱী, পাপীসকলৰ বাবে সদায় সৰ্বদা বিঘ্ন উদ্ভৱ হয়; সেয়ে ৰক্ষাৰ্থে বিনায়কসহ দেৱীসকলক নিত্য পূজা কৰা উচিত।
Verse 27
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं संततिं विभवं सुखम् । ततो भक्त्या गंधपुष्पनैवेद्यादीन्समर्प्पयेत् ॥ २७ ॥
যদি কোনোবাই পৰম সিদ্ধি, সন্তান, বৈভৱ আৰু সুখ ইচ্ছা কৰে, তেন্তে ভক্তিভাৱে গন্ধ, পুষ্প, নৈবেদ্য আদি সমৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 28
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन्स्थाने सुलोचने । तिस्रो नद्यस्तु तत्रस्था वहंति च शुभोदकाः ॥ २८ ॥
হে সুলোচনে, সেই স্থানৰ বিষয়ে মই আৰু কওঁ; তাত তিনিখন নদী অৱস্থিত আৰু সিহঁতে শুভ জল বোৱাই নিয়ে।
Verse 29
तासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तिते । एका तु तत्र त्रिस्रोता तथा मंदाकिनी परा ॥ २९ ॥
সেই (নদীসমূহ)ৰ কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ নিৱৃত্ত হয়। তাত এটা ত্ৰিস্ৰোতা, আৰু আনটো প্ৰসিদ্ধ মন্দাকিনী।
Verse 30
मत्स्योदरी तृतीया च एतास्तिस्रतु पुण्यदाः । मंदाकिनी तत्र पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ॥ ३० ॥
তৃতীয়খন মৎস্যোদৰী—এই তিনিখনেই পুণ্যদায়িনী। তাত মন্দাকিনীও পবিত্ৰ; সি মধ্যমেশ্বৰ তীৰ্থত অৱস্থিত।
Verse 31
संस्थिता त्रिस्रोतिका च अविमुक्तेति पुण्यदा । मत्स्योदरी तु ॐकारे पुण्यदा सर्वदैव हि ॥ ३१ ॥
এই পবিত্ৰ ধাৰা ‘সংস্থিতা’, ‘ত্রিস্ৰোতিকা’ আৰু ‘অবিমুক্তা’ নামে খ্যাত—সকলো পুণ্যদায়িনী। আৰু ‘ওঁকাৰ’ তীৰ্থত ই ‘মৎস্যোদৰী’ নামে সদায় পুণ্য প্ৰদান কৰে॥
Verse 32
तस्मिन्स्थाने यदा गंगा आगमिष्यति मोहिनी । तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः ॥ ३२ ॥
সেই পবিত্ৰ স্থানত যেতিয়া মোহিনী গঙ্গা আহে, তেতিয়া সেই সময় পৰম পুণ্যতম হয়—দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য॥
Verse 33
वरणासिक्तसलिले जाह्नवीजलविप्लुते । तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः किमनुशोचति ॥ ३३ ॥
যেতিয়া জল বৰণা-নদীৰ সৈতে মিহলি হয় আৰু জাহ্নবী (গঙ্গা) জলে প্লাৱিত হয়, তেতিয়া সেই পুণ্য নাদেশ্বৰতে স্নান কৰা জনে আৰু কিহৰ শোক কৰিব?॥
Verse 34
मत्स्योदरीसमायुक्ता यदा गंगा बभूव ह । तस्मिन्काले शिवः स्नानात्कपालं मुक्तवाञ्छुभे ॥ ३४ ॥
হে শুভে! যেতিয়া গঙ্গা মৎস্যোদৰীৰ সৈতে যুক্ত হ’ল, তেতিয়া সেই সময়তে শিৱে স্নান কৰি কপাল (খুলি) ত্যাগ কৰিলে॥
Verse 35
कपालमोचनं नाम तत्रैव सुमहत्सरः । पावनं सर्वसत्त्वानां पुण्यदं परिकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
সেই ঠাইতেই ‘কপালমোচন’ নামে এক অতি বৃহৎ সৰোবৰ আছে। ই সকলো জীৱক পবিত্ৰ কৰা আৰু পুণ্য দান কৰা বুলি কীৰ্তিত॥
Verse 36
मत्स्योदरीजले गंगा ॐकारेश्वरसन्निधौ । तदा तस्मिञ्जले स्नात्वा दृष्ट्वा चोंकारमीश्वरम् ॥ ३६ ॥
মৎস্যোদৰীৰ জলে, ওঁকাৰেশ্বৰৰ সন্নিধানত গংগা প্ৰবাহিত। তেতিয়া সেই জলে স্নান কৰি আৰু প্ৰভু ওঁকাৰেশ্বৰক দৰ্শন কৰি ভক্ত ধন্য হয়।
Verse 37
शोकं जरां मृत्युबंधं ततो न स्पृशते नरः । तस्मिन्स्रातः शिवः साक्षादोंकारेश्वरसंज्ञितः ॥ ३७ ॥
সেখানে স্নান কৰা নৰক শোক, জৰা আৰু মৃত্যুবন্ধন স্পৰ্শ নকৰে; কিয়নো তাত ‘ওঁকাৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ সাক্ষাত্ শিৱ প্ৰত্যক্ষ।
Verse 38
एतद्रहस्यमाख्यातं तव स्नेहाद्वरानने । अकारं चाप्युकरं च मकारं च प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥
হে বৰাননে! তোমাৰ প্ৰতি স্নেহবশত মই এই ৰহস্য প্ৰকাশ কৰিলোঁ; আৰু ‘অ’, ‘উ’, ‘ম’ এই অক্ষৰসমূহো ঘোষণা কৰিলোঁ।
Verse 39
अकारस्तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः । तस्य दक्षिणपार्श्वे तु उकारः परिकीर्तितः ॥ ३९ ॥
সেখানে ‘অ’ অক্ষৰক বিষ্ণুলোকগতি প্ৰদানকাৰী বুলি জানিব লাগে। তাৰ দক্ষিণ (সোঁ) পাৰ্শ্বত ‘উ’ অক্ষৰ পৰিকীৰ্তিত।
Verse 40
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो देवाचार्यो बृहस्पतिः । ॐकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदमव्ययम् ॥ ४० ॥
সেখানে দেৱগুৰু বৃহস্পতিয়ে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছিল। তাত ওঁকাৰক ব্ৰহ্মৰ অব্যয় পদ—পৰম ধাম—বুলি জানিব লাগে।
Verse 41
तयोस्तथोत्तरे भागे मकारं विष्णुसंज्ञितम् । तस्मिँल्लिंगे तु संसिद्धः कपिलर्षिर्महामुनिः ॥ ४१ ॥
সেই পবিত্ৰ অংশসমূহৰ উত্তৰ ভাগত ‘ম’ অক্ষৰ বিষ্ণু-সঞ্জ্ঞাৰে খ্যাত। সেই লিঙ্গতেই মহামুনি কপিল ঋষিয়ে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিলে।
Verse 42
वाराणसीमभ्युपेत्य पंचायतनमुत्तमम् । आराध्यमानो देवशं भीष्मस्तत्र स्थितोऽभवत् ॥ ४२ ॥
বাৰাণসীত উপস্থিত হৈ সেই উত্তম পঞ্চায়তন ধামত ভীষ্ম তাতেই স্থিত হ’ল; দেৱগণে তেওঁক আৰাধনা কৰি থাকিল।
Verse 43
तस्मिन्स्थाने तु सुभगे स्वयमाविरभूच्छिवः । गोप्रेक्षक इति ख्यातः संस्तुतः सर्वदैवतैः ॥ ४३ ॥
সেই শুভ স্থানত শিৱ স্বয়ং প্ৰকাশিত হ’ল। তেওঁ ‘গোপ্রেক্ষক’ নামে খ্যাত হ’ল আৰু সকলো দেৱতাই তেওঁক স্তুতি কৰিলে।
Verse 44
गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य च मानवः । न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ॥ ४४ ॥
যি মানুহ গোপ্রেক্ষেশ্বৰলৈ আহি দৰ্শন কৰি পূজা কৰে, সি দুৰ্গতি নাপায় আৰু পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 45
वनस्था दह्यमानास्तु सुरभ्यो दाववह्निना । म्रमंत्योऽस्मिन्ह्रदेऽभ्येत्य शांतास्तोयं पपुस्तदा ॥ ४५ ॥
বনত থকা সুৰভি গাইবোৰ দাৱানলে দগ্ধ হৈ ঘূৰি ফুৰি এই হ্ৰদলৈ আহিল; তেতিয়া শান্ত হৈ সিহঁতে ইয়াৰ পানী পান কৰিলে।
Verse 46
कपिला ह्रद इत्येवं ततः प्रभृति कथ्यते । तत्रापि स शिवः साक्षाद्वषध्वज इति स्मृतः ॥ ४६ ॥
সেই সময়ৰ পৰা ঠাইখন “কপিলাহ্ৰদ” নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। তাতো সাক্ষাৎ শিৱেই অৱস্থিত, ‘বৃষধ্বজ’—বৃষচিহ্নধাৰী—বুলি স্মৃত।
Verse 47
सान्निध्यं कृतवान्देवो दृश्यमानः सदा स्थितः । कपिलाह्रदतीर्थेऽस्मिन्स्नात्वा संयतमानसः ॥ ४७ ॥
দেৱে ইয়াত নিজৰ সান্নিধ্য স্থাপন কৰিছে; তেওঁ সদায় স্থিত আৰু প্ৰত্যক্ষ। এই কপিলাহ্ৰদ তীৰ্থত স্নান কৰি, মন সংযত কৰিলে (তাঁৰ নৈকট্য লাভ হয়)।
Verse 48
वृषध्वजं शिवं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् । स्वर्लोकतां मृतस्तत्र पूजयित्वा शिवो भवेत् ॥ ४८ ॥
বৃষধ্বজ শিৱক দৰ্শন কৰিলে সকলো যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়। আৰু তাত পূজা কৰি যিয়ে দেহত্যাগ কৰে, সি স্বৰ্গলোক পায়; শিৱতুল্য অৱস্থাও লাভ কৰে।
Verse 49
लभते देहभेदेन गणत्वं चातिदुर्लभम् । अस्मिन्नेव प्रदेशे तु गावो वै ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ४९ ॥
দেহত্যাগে সি অতি দুৰ্লভ গণত্ব (দেৱগণৰ সদস্যতা) লাভ কৰে। আৰু এই অঞ্চলতেই ব্ৰহ্মাই স্বয়ং গাভীসমূহ স্থাপন কৰিছিল।
Verse 50
शांत्यर्थं सर्वलोकानां सर्वान्पावयितुं ध्रुवम् । भद्रदोहं सरस्तत्र पुण्यं पापहरं शुभम् ॥ ५० ॥
সকলো লোকৰ শান্তিৰ বাবে আৰু নিশ্চিতভাৱে সকলোকে পাৱন কৰিবলৈ তাত “ভদ্ৰদোহ” নামে পুণ্য সৰোবৰ আছে—শুভ আৰু পাপহৰ।
Verse 51
तस्मिन्स्थाने नरः स्नातः साक्षाद्वागीश्वरो भवेत् । शिवस्तत्र समानीय स्थापितः परमेष्ठिना ॥ ५१ ॥
সেই পুণ্যস্থানত যি নৰ স্নান কৰে, সি যেন সাক্ষাৎ বাগীশ্বৰ—প্ৰেৰিত বক্তা হয়। তাত পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই স্বয়ং শিৱক আনি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
Verse 52
ब्रह्मणश्चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः । हिरण्यगर्भ इत्येवं नाम्ना तत्र स्थितः शिवः ॥ ५२ ॥
ব্ৰহ্মতত্ত্বও সংগ্ৰহ কৰি বিষ্ণুৱে তেওঁক তাত পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। এইদৰে ‘হিৰণ্যগৰ্ভ’ নামৰে তাত শিৱ অৱস্থিত।
Verse 53
पुनश्चापि ततो ब्रह्मा स्वर्लोकेश्वरसंज्ञकम् । स्थापयामास वै लिंगं स्वर्लीलं कारणे क्वचित् ॥ ५३ ॥
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই ‘স্বৰ্লোকেশ্বৰ’ নামে এক লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। আৰু কোনো বিশেষ দিৱ্য কাৰণাৰ্থে ক’তবাত ‘স্বৰ্লীলা’ নামৰ লিঙ্গো স্থাপন কৰিলে।
Verse 54
दृष्ट्वा वै तं तु देवेशं शिवलोके महीयते । प्राणानिह पुनस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ५४ ॥
সেই দেৱেশৰ দৰ্শনে মানুহ শিৱলোকে মহিমান্বিত হয়। আৰু পাছত ইয়াত প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে সি ক’তো পুনৰ্জন্ম নাপায়।
Verse 55
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । अस्मिन्नेव महीदेशे दैत्यो दैवतकंटकः ॥ ५५ ॥
এইয়াই তাৰ অনন্ত গতি বুলি কোৱা হয়, যি কেৱল যোগীসকলৰেই জ্ঞাত। এই ভূ-প্ৰদেশতেই দেৱতাসকলৰ কণ্টক আৰু কষ্টদায়ক এক দৈত্য আছে।
Verse 56
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली । व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यं तत्र समास्थितः ॥ ५६ ॥
ব্যাঘ্ৰৰূপ ধাৰণ কৰি দৰ্পিত আৰু বলৱান সি নিহিত হ’ল। সি ‘ব্যাঘ্ৰেশ্বৰ’ নামে খ্যাত হৈ তাত নিত্য প্ৰতিষ্ঠিত থাকে।
Verse 57
न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनममरेश्वरम् । हिमवत्स्थापितं लिंगं शैलेश्वरमिति स्थितम् ॥ ५७ ॥
এই অমৰেশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে পুনৰ দুৰ্গতিলৈ নাযায়। হিমৱতত স্থাপিত এই লিঙ্গ ‘শৈলেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 58
दृष्ट्वैतन्मनुजो भद्रे न दुर्गतिमवाप्नुयात् । उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणो वरात् ॥ ५८ ॥
হে ভদ্ৰে, ইয়াক দৰ্শন কৰা মানুহে দুৰ্গতি নাপায়। উৎপল আৰু বিদল—সেই দুজন দৈত্য—ব্ৰহ্মাৰ বৰৰ ফলত (বলৱান হৈছিল)।
Verse 59
स्त्रीलौल्याद्दर्पितौ दृष्ट्वा पार्वत्या निहतावुभौ । सांरंगं कंतुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम् ॥ ५९ ॥
স্ত্ৰী-মোহত দৰ্পিত হোৱা সেই দুজনক দেখি পাৰ্বতীয়ে উভয়ক বধ কৰিলে। ইয়াত তাৰ চিহ্নৰূপে সাৰংগ (হৰিণ)ৰ ক্ৰীড়াচিহ্ন আৰু ধনুৰ লক্ষণ স্থাপিত আছে।
Verse 60
दृष्ट्वैतन्मनुजो लिंगं ज्येष्ठस्थानं समाश्रितम् । न शोचति पुनर्भद्रे सिद्धो जन्मनि जन्मनि ॥ ६० ॥
হে ভদ্ৰে, জ্যেষ্ঠ স্থানত প্ৰতিষ্ঠিত এই লিঙ্গ দৰ্শন কৰিলে মানুহে পুনৰ শোক নকৰে; সি জন্মে জন্মে সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 61
समंतात्तस्य देवैस्तु लिंगानि स्थापितानि च । दृष्ट्वा च तानि वै मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ॥ ६१ ॥
সেই পুণ্যস্থানৰ চাৰিওফালে দেৱতাসকলে নিশ্চয় লিঙ্গ স্থাপন কৰিছিল। সেই লিঙ্গসমূহ দৰ্শন কৰা মর্ত্যই দেহত্যাগৰ পিছত শিৱগণৰ সদস্য হয়।
Verse 62
नदी वारायणसी चेयं पुण्या पापप्रणाशिनी । क्षेत्रमेतदलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ॥ ६२ ॥
এই বাৰায়ণসী নামৰ নদী পুণ্যৱতী আৰু পাপনাশিনী। এই ক্ষেত্ৰক অলংকৃত কৰি ই জাহ্নৱী (গঙ্গা)ৰ সৈতে মিলিত হৈছে।
Verse 63
स्थापितं संगमे चास्मिन्ब्रह्मणा लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव ख्यातं जगति दृश्यताम् ॥ ६३ ॥
এই পুণ্য সঙ্গমত ব্ৰহ্মাই উত্তম শিৱলিঙ্গ স্থাপন কৰিছিল। জগতত ই ‘সঙ্গমেশ্বৰ’ নামেই প্ৰসিদ্ধ আৰু স্বীকৃত হওক।
Verse 64
संगमे देवनद्योश्च यः स्नात्वा मनुजः शुभे । अर्चयेत्संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ॥ ६४ ॥
হে শুভে! যি মানুহে দেৱনদীদ্বয়ৰ সঙ্গমত স্নান কৰি সঙ্গমেশান (শিৱ)ক পূজা কৰে, তাৰ পুনৰ জন্মৰ ভয় ক’ত থাকে?
Verse 65
स्थापितं लिंगमेतच्च शुक्रेण भृगुसूनुना । नाम्ना शुक्रेश्वरं भद्रे सर्वसिद्धामरार्चितम् ॥ ६५ ॥
হে ভদ্ৰে! এই লিঙ্গ ভৃগুপুত্ৰ শুক্ৰাচাৰ্যই স্থাপন কৰিছিল। ই ‘শুক্ৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু সকলো সিদ্ধ তথা দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা পূজিত।
Verse 66
दृष्ट्वैतन्मानवः सद्यो मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः । मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे लभते नरः ॥ ६६ ॥
ইয়াক দেখা মাত্রেই মানুহ তৎক্ষণাৎ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়। আৰু মৃত্যুৰ পিছত সি সংসাৰত পুনৰ জন্ম নাপায়।
Verse 67
जंबुकोऽत्र हतो दैत्यो महादेवेन मोहिनि । तलिंगं तु नरो दृष्ट्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥
হে মোহিনী, ইয়াত মহাদেৱে জম্বুক নামৰ দৈত্যক বধ কৰিছিল। সেই লিঙ্গ দৰ্শন কৰিলে নৰে সকলো কামনা লাভ কৰে।
Verse 68
देवैः शक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि हि । जानीहि पुण्यलिंगानि सर्वकामप्रदानि च ॥ ६८ ॥
এই লিংগসমূহ দেৱতাসকলে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক অগ্ৰে ৰাখি স্থাপন কৰিছিল। ইয়াক পুণ্যলিংগ বুলি জানিবা, যি সকলো কামনা প্ৰদান কৰে।
Verse 69
एवमेतानि सर्वाणि शिवलिंगानि मोहिनि । कथितानि मया तुभ्यं क्षेत्रेऽस्मिन्नविमुक्तके ॥ ६९ ॥
হে মোহিনী, এইদৰে অবিমুক্ত নামৰ এই ক্ষেত্ৰত থকা সকলো শিৱলিংগ মই তোমাক বৰ্ণনা কৰি ক’লোঁ।
Verse 70
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ উত্তৰভাগত, মোহিনী–বসু সংবাদৰ অন্তৰ্গত “কাশীমাহাত্ম্য” নামৰ পঞ্চাশতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
It sacralizes time as part of tīrtha efficacy: specific months are validated by divine communities (devas, siddhas, gandharvas, vidyādharas, yakṣas, nāgas, guhyakas, piśācas), turning yātrā into a vrata-kalpa-like discipline where correct timing, snāna, and pūjā determine the promised fruit (phala).
Vināyakas are framed as vighna-kartṛs (obstacle-causers) at sacred places; propitiation converts obstruction into siddhi. The Caṇḍikās are kṣetra-rakṣikās mapped to directions, expressing a protective mandala around the pilgrimage zone; worship aligns the pilgrim with the kṣetra’s guardianship to secure uninterrupted merit and safety.
Kapālamocana is presented as a supreme purifier linked to Śiva’s skull-casting episode (a paradigmatic release from impurity/bondage). Oṃkāreśvara anchors the metaphysical reading of the site via A-U-M theology, connecting local darśana and bathing to Brahman-realization and mokṣa-dharma outcomes.