বসিষ্ঠে ধৰ্মাঙ্গদক ৰাজধৰ্ম শিকায়—দুষ্ট দমন, সদা সাৱধানতা, বাণিজ্যৰ ৰক্ষা, দানধৰ্ম, কুটিলতা বর্জন আৰু কোষ-প্ৰজাৰ বিচক্ষণ পৰিচালনা; যেন মৌমাখিয়ে ফুলৰ পৰা সাৰ লয়। ৰাজকুমাৰে পিতৃ-মাতৃক সন্মান কৰে, পিতাক সুখ-সুবিধা যোগায় আৰু পৃথিৱীৰ ৰক্ষাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে। তেওঁৰ শাসনত প্ৰজা পাপবিমুখ আৰু সমৃদ্ধ হয়—গছত ফল ধৰে, পথাৰত শস্য হয়, গাভীয়ে অধিক দুধ দিয়ে, পৰিয়াল শৃঙ্খলাবদ্ধ থাকে আৰু চোৰৰ ভয় নাথাকে। মাধৱ-দিবস-সম্পৰ্কিত ব্ৰতক পৰিৱেশ-স্থিতি আৰু সমৃদ্ধিৰ সহায়ক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে, আৰু হৰিভক্তিক সমাজৰ আধ্যাত্মিক অক্ষ বুলি দেখুওৱা হৈছে। তাৰ পিছত কাহিনী ঘূৰে—বৃদ্ধ ৰজা পুত্ৰৰ সফলতাত যেন নবযৌৱন পাই বিমোহিনী/মোহিনীত আসক্ত হয়; কামমোহ বৃদ্ধি পায় আৰু দানযোগ্য নহয় তেনেকুৱা বস্তুও দান কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে—মায়াই বিবেক হৰণ কৰা শক্তিৰ দৃষ্টান্ত।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । सोऽनुज्ञातो महीपालः प्रियाभिः प्रियकामुकः । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मांगदमुवाच ह ॥ १ ॥
বসিষ্ঠ ক’লে— অনুমতি পাই সেই মহীপাল, প্ৰিয় ৰাণীসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ ইচ্ছাত অনুৰক্ত হৈ অতুল আনন্দ লাভ কৰিলে; তাৰ পিছত ধৰ্মাঙ্গদক ক’লে।
Verse 2
एतां द्वीपवतीं पृथ्वीं परिपालय पुत्रक । कृत्वा दुष्टवधं त्वादावप्रमत्तः सदोद्यतः ॥ २ ॥
পুত্ৰ, দ্বীপসমেত এই পৃথিৱীখন পালন কৰা। প্ৰথমে দুষ্টসকলক দমন কৰা; সদায় সাৱধান আৰু সদা প্ৰস্তুত থাকা।
Verse 3
सदावसरसंयुक्तः सदाचारनिरीक्षकः । सदा चेतनसंयुक्तः सदा वाणिज्यवल्लभः ॥ ३ ॥
সেই সদা যথাসময় সুযোগে যুক্ত, সদা সদাচাৰৰ ৰক্ষক; সদা জাগ্ৰত চেতনাৰে সংযুক্ত আৰু সদা বাণিজ্য-ব্যৱসাৰ প্ৰিয়।
Verse 4
सदा भ्रमणशीलश्च सदा दानरतिर्भव । सदा कौटिल्यहीनश्च सदाचाररतः सदा ॥ ४ ॥
সদা হিতকৰ কৰ্মত প্ৰবৃত্ত আৰু গতিশীল হোৱা; সদা দানত আসক্ত হোৱা। সদা কুটিলতাহীন হোৱা আৰু সদা সদাচাৰত ৰত হোৱা।
Verse 5
अपरं श्रृणु मे पुत्र यत्कर्त्तव्यं त्वयाधुना । अविश्वासस्तु सर्वत्र भूमिपानां प्रशस्यते ॥ ५ ॥
হে পুত্ৰ, এতিয়া তই কি কৰা উচিত সেয়া মোৰ পৰা আৰু শুন। ৰজাসকলৰ বাবে সকলো ঠাইতে সাৱধানতা—অৰ্থাৎ সহজে বিশ্বাস নকৰা—প্ৰশংসিত।
Verse 6
कोषस्य च परिज्ञानं जनानां जनवल्लभ । रसवद्द्रव्यमाकर्षेः पुष्पेभ्य इव षट्पदः ॥ ६ ॥
হে জনৱল্লভ, কোষাগাৰ আৰু প্ৰজাৰ অৱস্থা সম্যকভাৱে জানিবা; আৰু যেনেকৈ ভ্ৰমৰে ফুলৰ পৰা মধু আহৰণ কৰে, তেনেকৈ সকলো উৎসৰ পৰা ৰসযুক্ত মূল্যবান দ্ৰব্য আকৰ্ষণ কৰা।
Verse 7
त्वया पुत्रेण संप्राप्तं पुनरेवेह यौवनम् ॥ ७ ॥
হে পুত্ৰ, তোৰ দ্বাৰাই মই ইয়াতেই পুনৰ যৌৱন লাভ কৰিলোঁ।
Verse 8
इमामपूर्वां वररूपमोहिनीं संप्राप्य भार्यां द्विजराजवक्त्राम् । सुखेन संयोज्य च तेऽद्य भारं सप्तोदधिद्वीपभवं प्ररंस्ये ॥ ८ ॥
এই অপূৰ্ব, মোহিনী, শ্ৰেষ্ঠৰূপৱতী—গৰুড়ৰাজসম মুখধাৰিণী—বধূক লাভ কৰি মই আজি সহজে তোমাক সপ্তসমুদ্ৰ আৰু দ্বীপসম্ভৱ এই মহাভাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰিম, তাৰ পিছত তোমাৰ প্ৰশংসা ঘোষণা কৰিম।
Verse 9
व्रीडाकरस्तात मनुष्यलोके समर्थपुत्रे सुरताभिकामी । भवेत्पिता चेद्ब्रलिभिश्च युक्तो जीर्णद्विजः श्वेतशिरोरुहश्च ॥ ९ ॥
হে প্ৰিয়, মানুহলোকে সক্ষম পুত্ৰ থাকোঁতে, ভাঁজপৰা চামৰা আৰু শ্বেতকেশধাৰী জীর্ণ দ্বিজ পিতা যদি তথাপি কামসুখ কামনা কৰে, সেয়া লজ্জাজনক।
Verse 10
जीर्णोऽप्यजीर्णस्तव सौख्यवृद्धो वांछे इमां लोकवरां वरार्हाम् । संत्यज्य देवान्मम हेतुमागतामनंगबाणाभिहतां सुनेत्राम् ॥ १० ॥
মই জীর্ণ হলেও, তোমাৰ দ্বাৰা সুখবৃদ্ধি হৈ নিজকে অজীর্ণ যেন লাগে। মই লোকৰ শ্ৰেষ্ঠ, বৰাৰ্হ—কামবাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত—সুনেত্ৰাক কামনা কৰোঁ; সি দেৱতাকো ত্যাগ কৰি মোৰ আকাঙ্ক্ষাৰ কাৰণৰূপে মোৰ ওচৰলৈ আহিছে।
Verse 11
कामं रमिष्ये द्रुतकां चनाभां ह्येकांतशीलः परिपूर्णचेताः । भूत्वा तु गुप्तो वननिर्झरेषु रम्येषु दिव्येषु नदीतटेषु ॥ ११ ॥
একান্তশীল আৰু পৰিপূৰ্ণচিত্ত হৈ মই সেই দ্ৰুতগামিনী স্বৰ্ণকান্তিযুক্তাৰ সৈতে নিশ্চয় ৰমণ কৰিম—বনৰ নিৰ্ঝৰধাৰাৰ কাষে, ৰম্য দিৱ্য নদীতীৰত, গোপনে থাকি।
Verse 12
इयं पुरंध्री मम जीविताधिका सुखेन धार्या त्रिदिवैकनारी । अस्यास्तु हेतोर्विबुधा विमूढा यथा रमायै धरणीशसंघाः ॥ १२ ॥
এই প্ৰিয় পত্নী মোৰ জীৱনতকৈও অধিক প্ৰিয়; তাক সহজে পালন-পোষণ কৰা উচিত, কিয়নো সি ত্ৰিদিৱৰ একমাত্ৰ অনুপমা নাৰী। তাৰ বাবে দেৱতাও বিমূঢ় হয়—যেনেকৈ ৰমা (লক্ষ্মী)ৰ বাবে ৰজাসমূহ মোহিত হয়।
Verse 13
तद्वाक्यमाकर्ण्य पितुः सुबुद्धिः प्रणम्य भक्त्या जननीसमेतम् । नृपोत्तमं तं नृपनन्दनोऽसौ दिदेश भोगार्थमनेकवित्तम् ॥ १३ ॥
পিতাৰ বাক্য শুনি সেই সুবুদ্ধি ৰাজপুত্ৰই মাতৃসহ পিতৃ-মাতৃক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পিছত ৰাজনন্দনে সেই উত্তম নৃপক ভোগ আৰু ৰাজসুখৰ বাবে অঢেল ধন প্ৰদান কৰিলে।
Verse 14
आज्ञाविधेयांस्तु पितुर्नियोज्य दासांश्च दासीश्च हिरण्यकंठीः । मत्स्यध्वजार्त्तस्य सुखाय पुत्रस्ततो महीरक्षणमाचचार ॥ १४ ॥
পিতাৰ আজ্ঞা মান্য কৰা দাস-দাসীক স্বৰ্ণালংকাৰৰে ভূষিত কৰি নিযুক্ত কৰিলে—আৰ্ত্ত মৎস্যধ্বজৰ সুখাৰ্থে—পুত্ৰই তাৰ পিছত পৃথিৱী-ৰক্ষণৰ কৰ্তব্য গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 15
नृपैस्तुतो धर्मविभूषणोऽसौ समावृतो द्वीपवतीं समग्राम् । तस्येत्थमुर्वीं चरतश्च भूप न पापबुद्धिं कुरुते जनौघः ॥ १५ ॥
ৰাজাসকলৰ দ্বাৰা স্তুত, ধৰ্মৰ ভূষণ সেই নৃপ দ্বীপসমেত সমগ্ৰ পৃথিৱী আৱৰি বিচৰণ কৰে। হে ভূপ! তেওঁ এইদৰে জগত ভ্ৰমণ কৰোঁতে জনসমূহে পাপবুদ্ধি নকৰে।
Verse 16
न चापि वृक्षः फलपुष्पहीनो न क्षेत्रमासीद्यवशालिहीनम् । स्रवंति गावो घटपूरदुग्धं घृताधिकं शर्करवत्सुमिष्टम् ॥ १६ ॥
কোনো গছ ফল-পুষ্পহীন নাছিল, আৰু কোনো খেত যৱ বা ধানহীন নাছিল। গাইবোৰে ঘটভৰা গাখীৰ স্ৰৱাইছিল—ঘৃতসমৃদ্ধ, যেন চেনি মিহলি অতি-মধুৰ।
Verse 17
क्षीरं सुपेयं सकलार्तिनाशनं पापापहं पुष्टिविवर्धनं च । जनो न कश्चिद्विभवस्य गोप्ता भर्तुहिं भार्या न कटूक्तिवादिनी ॥ १७ ॥
গাখীৰ পান কৰিবলৈ অতি কল্যাণকৰ; ই সকলো আৰ্তি নাশ কৰে, পাপ হৰণ কৰে আৰু পুষ্টি বৃদ্ধি কৰে। কিন্তু বিভৱৰ সত্য ৰক্ষক কোনো জন নহয়—স্বামীৰ বাবে কটু কথা নকোৱা পত্নীয়েই সঁচা আশ্ৰয়।
Verse 18
पुत्रो विनीतः पितृशासने रतो वधूः स्थिता हस्तपुटे च श्वश्रोः । द्विजोपदेशे हि जनो व्यवस्थितो वेदोक्तधर्माचरणाद्द्विजोत्तमाः ॥ १८ ॥
পুত্ৰ পিতৃশাসনত বিনীত আৰু ৰত থাকে; বোৱাৰী শাহুৱেকৰ সন্মুখত হাত জোৰি থিয় হয়। লোকসকল দ্বিজসকলৰ উপদেশত স্থিত থাকে, আৰু বেদোক্ত ধৰ্মাচৰণে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) উদ্ভৱ হয়।
Verse 19
न भुंजते माधववासरे जना न यांति शोषं भुविः निम्नगास्तु । संभुज्य माना नहि यांति संपदः संभोगयुक्तैरपि मानवैः क्षयम् ॥ १९ ॥
মাধৱৰ দিনত যদি লোকসকলে আহাৰ নকৰে, তেন্তে পৃথিৱী আৰু নদীবোৰ শুকাই নাযায়। বিধিমতে মান-সম্মানেৰে ভোগ কৰা সম্পদ, ভোগাসক্ত মানুহৰো ক্ষয় নোহোৱাকৈ থাকে।
Verse 20
विवृद्धिमायांति जलैरिवोर्द्ध्वं दूर्वातृणं शाद्वलतामुपैति । कृती च लोको ह्यभवत्समस्तो धर्मांगदे पालनसंप्रवृत्ते ॥ २० ॥
যেনে পানী পালে দূৰ্বা ঘাঁহ ওপৰলৈ বাঢ়ি ঘন সেউজীয়া তৃণভূমি হয়, তেনেদৰে সকলো সমৃদ্ধ হ’ল। ধৰ্মাঙ্গদে ৰক্ষা আৰু শাসনৰ কাৰ্য আৰম্ভ কৰোঁতেই সমগ্ৰ লোক সফল আৰু সুসংবদ্ধ হ’ল।
Verse 21
भुक्त्वा तु सौख्यानि च यांति मानवा हरेः पदं तद्दिनसेवनेन । द्वाराणि सध्वान्तनिशासु भूप गुप्तानि कुर्वंति न दस्यु भीताः ॥ २१ ॥
লৌকিক সুখ ভোগ কৰিও, সেই পবিত্ৰ দিনৰ সেৱাৰে মানুহে শেষত হৰিৰ পদ লাভ কৰে। হে ৰাজন, ঘোৰ অন্ধকাৰ ৰাতিতো তেওঁলোকে দুৱাৰ সুৰক্ষিত নকৰে, কিয়নো চোৰৰ ভয় নাথাকে।
Verse 22
न चापि गोपेषु ददंति वृत्तिं स्वेच्छाचरा मंदिरमाव्रजंति । क्षीरं क्षरंत्यो घटवत्सुभूरिशो वत्सप्रियाः शांतिकराश्च गावः ॥ २२ ॥
তেওঁলোকে জীৱিকাৰ বাবে গোপালসকলৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ নকৰে; স্বেচ্ছাই বিচৰণ কৰি নিজে নিজে মন্দিৰলৈ আহে। ঘট ভৰি প্ৰচুৰ গাখীৰ ঝৰোৱা, বাছুৰপ্ৰিয়া সেই গাইবোৰে শান্তি আৰু মঙ্গল আনে।
Verse 23
अकृष्टपच्या धरणी समस्ता प्ररूढसस्या किल लांगलं विना । मातुः पयोभिः शिशवः सुपुष्टा भर्तुः प्रयोगैः प्रमदाः सुपुष्टाः ॥ २३ ॥
কথিত আছে—সমগ্ৰ পৃথিৱী নচাষ কৰিয়েই, লাঙল নোহোৱাকৈও শস্য উৎপন্ন কৰিছিল। মাতৃদুগ্ধে শিশুসকল সুপুষ্ট হৈছিল, আৰু স্বামীৰ প্ৰচেষ্টাত নাৰীসকল যথাযথভাৱে প্ৰতিপালিত আছিল।
Verse 24
नृपैः सुगुप्तास्तु जनाः सुपुष्टाः सत्याभियुक्तो हि वृषः सुपुष्टः । एवंविधे धर्मरतिप्रधाने जने प्रवृत्ते हरिभक्तियुक्ते । संरक्ष्यमाणे हि नृपात्मजेन जगाम कालः सुखहे तुभूतः ॥ २४ ॥
ৰাজাসকলৰ সুদৃঢ় ৰক্ষাত প্ৰজাসকল সুপুষ্ট হ’ল; আৰু সত্যত দৃঢ়ভাৱে যুক্ত ধৰ্মৰূপী বৃষো সবল হ’ল। এনে ধৰ্মৰতি-প্ৰধান, হৰিভক্তিত প্ৰবৃত্ত সমাজত, ৰাজপুত্ৰৰ সংৰক্ষণত কাল যেন কেৱল সুখৰ হেতু হৈ পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 25
निरामयो भूतिसमन्वितश्च सभूरिवर्षोत्सवकारकश्च । पृथ्वीपतिश्चातिविमोहितश्च विमोहिनीचेष्टितसौख्ययुक्तः ॥ २५ ॥
সেয়া নিৰাময় হৈ ঐশ্বৰ্যসমন্বিত হয়; প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু উৎসৱৰ কাৰণ হয়। সেয়া পৃথিৱীৰ অধিপতিও হয়, কিন্তু অতিমোহিত—বিমোহিনী (মায়া)ৰ চেষ্টাৰ সুখত ৰত থাকে।
Verse 26
दिनं न जानाति न चापि रात्रिं मासं च पक्षं च स वत्सरं च । अतीव मुग्धः सुरतेन तस्या विरंचिपुत्र्याः शुभचेष्टितायाः ॥ २६ ॥
বিৰঞ্চি (ব্ৰহ্মা)ৰ কন্যা, শুভ আৰু মনোহৰ চেষ্টাযুক্ত সেই নাৰীৰ সৈতে মিলনত অতিমুগ্ধ হৈ সি দিন-ৰাতি নাজানিলে; মাহ, পক্ষ, বছৰো নাজানিলে।
Verse 27
विमोहिनीसंगमने नृपस्य बभूव शक्तिस्त्वधिका मनोजे । यथा यथा सेवत एव भूपस्तथा तथा वृद्धिमियर्ति वीर्यम् । पक्षेषु शुक्लेष्विव शीतभानुर्न क्षीयते संततसेवनेन ॥ २६ ॥
বিমোহিনীৰ সৈতে সংগমত ৰজাৰ কামশক্তি অধিক বৃদ্ধি পালে। যিমান যিমান ভোগ কৰে, সিমান সিমান তাৰ বীৰ্য বৃদ্ধি পায়; যেন শুক্লপক্ষৰ চন্দ্ৰ, নিৰন্তৰ সেবনতো ক্ষয় নাহে।
Verse 28
वृंदारकः पीतसुधारसो यथा संस्पृश्य संस्पृश्य पुनर्नवोऽसौ । पिबंस्तु पानं सुमनोहरं हि श्रृण्वंस्तु गीतं सुपदप्रयुक्तम् ॥ २७ ॥
যেনেকৈ দেৱতা অমৃতৰসৰ সাৰক বাৰে বাৰে স্পৰ্শ কৰি পুনঃপুন নৱীন হয়, তেনেকৈ যি অতি মনোহৰ পানীয় পান কৰে আৰু সুপদে গাঁথা গীত শ্ৰৱণ কৰে, তাৰ মন বাৰে বাৰে সতেজ আৰু আনন্দিত হয়।
Verse 29
पश्यंश्च रूपं स नितंबिनीनां स्पृशन्स्पृशन्मोहिनिवक्त्रचंद्रम् । विमर्द्दमानस्तु करेण तुंगौ सुखेन पीनौ पिशितोपरूढौ ॥ २९ ॥
সি নিতম্বিনী নাৰীৰ ৰূপ চাই, মোহিনীৰ চন্দ্ৰসম মুখ বাৰে বাৰে স্পৰ্শ কৰি, হাতেৰে তাইৰ উঁচু, পূৰ্ণ, সুগঠিত স্তনযুগল সুকলমে মৃদুভাৱে মর্দন কৰিছিল।
Verse 30
घनस्तनौ कांचनकुंभतुल्यौ प्रच्छादितौ हारविभूषणेन । वलित्रयं नातिविवर्द्धमानं मनोहरं लोमशराजिशोभम् ॥ ३० ॥
তাইৰ ঘন স্তনযুগল সোণৰ কলহৰ তুল্য, হাৰ-অলংকাৰে আচ্ছাদিত; আৰু কঁকালৰ তিনিটা ভাঁজ অতিশয় উজ্জ্বল নহয়—মনোহৰ, সূক্ষ্ম ৰোমৰেখাৰ শোভাৰে শোভিত।
Verse 31
स्तनस्य रूपं परितो विलोक्य दध्रे वरांग्याः शुभलोचनायाः । नहीदृशं चारुतरं नितांतं नितंबिनीनां मनसोऽभिरामम् ॥ ३१ ॥
শুভ নয়নযুক্ত সেই বৰাঙ্গিনীৰ স্তনৰূপ চাৰিওফালে চাই সি বিস্ময়াভিভূত হ’ল; নিতম্বিনী নাৰীৰ মাজত ইমান অতিশয় মনোহৰ, মনহৰণকাৰী সৌন্দৰ্য সি আগতে কেতিয়াও দেখা নাছিল।
Verse 32
यादृग्विधं मोहिनमोहनार्थं विनिर्मितं यद्विधिना स्वरूपम् । मृगेंद्रशत्रोःकरसन्निकाशे जंघे विलोमे द्रुतकांचनाभे ॥ ३२ ॥
মোহিনীকো মুগ্ধ কৰিবলৈ বিধাতাই যি স্বৰূপ গঢ়িছিল—তাৰ জঙ্ঘা আছিল মৃগেন্দ্ৰশত্ৰুৰ বাহুৰ সদৃশ; ৰোম বিপৰীত দিশে শুই আছিল, আৰু দেহ গলিত সোণৰ দৰে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 33
शशांककांतिर्द्दशनस्य पंक्तिर्निगूढगुल्फे जनमोहनार्थम् । आपादशीर्षं किल तत्स्वरूपं संपश्यतच्चारुविशालनेत्र्याः ॥ ३३ ॥
তাইৰ দন্তপংক্তি চন্দ্ৰকান্তিৰ দৰে দীপ্ত আছিল; জনমোহনৰ বাবে তাইৰ গুল্ফদেশ যেন সূক্ষ্মভাৱে আৱৃত। পদৰ পৰা শিৰলৈকে সেই বিশালনয়না সুন্দৰীৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ তেওঁ দৰ্শন কৰিলে॥ ৩৩ ॥
Verse 34
मेने सुराणामधिकं हि राजा कृतार्थमात्मानमतीव हर्षात् । अहो सुतन्वी विपुलेक्षणेयं याचिष्यते यच्च तदेव देयम् ॥ ३४ ॥
অতিশয় হর্ষে ৰজাই নিজকে দেৱতাসকলতকৈও অধিক কৃতাৰ্থ বুলি ভাবিলে। তেওঁ মনতে ক’লে—“আহা! এই সুতন্বী, বিশালনয়না যি যাচিব, সেয়াই দান কৰিব লাগে।”॥ ৩৪ ॥
Verse 35
अस्यास्तु रम्ये सुरते शुभाया दास्यामि चांते निजवित्तजातम् । सुदुर्लभं देयमदेयमन्यैर्दास्यामि चास्या यदि वाप्यदेयम् ॥ ३५ ॥
এই শুভ আৰু ৰম্য সুৰতৰ অন্তত মই মোৰ নিজ ধনৰ পৰা উৎপন্ন সকলো তাইক দান কৰিম। যি অতি দুৰ্লভ—আনেহে দিওক বা নাদিওক—যি সাধাৰণতে অদেয়, সেয়াও মই তাইক দিম॥ ৩৫ ॥
Verse 36
यद्यप्यदेयं मम जीवितं हि याचिष्यते चेद्यदि हेमवर्णा । दास्यामि चेदं न विचारयिष्ये पुत्रं विना नास्ति नदेयमस्याः ॥ ३६ ॥
মোৰ জীৱনো যদিও অদেয়, তথাপি সেই হেমবৰ্ণা যদি তাক যাচে, মই তাকো দিম; একো ভাবি নাচাওঁ। তাইৰ পুত্ৰৰ বাহিৰে তাইৰ বাবে অদেয় একো নাই॥ ৩৬ ॥
Verse 37
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीप्रणयवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
এইদৰে পবিত্ৰ বৃহন্নাৰদীয়পুৰাণৰ উত্তৰভাগত “মোহিনীপ্ৰণয়বৰ্ণন” নামৰ ঊনবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল॥ ১৯ ॥
It encodes a śāstric ideal of artha-management: the king should extract the ‘essence’ of resources (revenue, value, talent) without harming the source—balancing protection, taxation, and welfare so prosperity remains renewable and dharma-aligned.
Even when a kingdom is orderly and prosperous, personal indulgence can eclipse viveka (discernment). The king’s readiness to give even the ‘not-to-be-given’ signals how kāma amplified by māyā destabilizes ethical boundaries, a classic purāṇic caution for rulers.