Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
নাৰদে কৰ্মবশতঃ ৰজাসকলৰ উদয়‑পতন দেখি সুধে—কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুনক জগত কিয় বিশেষভাৱে সেৱা কৰে। সনৎকুমাৰে কয়—তেওঁ সুদৰ্শন‑চক্ৰৰ অৱতাৰ; দত্তাত্ৰেয়ৰ উপাসনাৰে পৰম তেজ লাভ কৰিছে, আৰু তেওঁৰ স্মৰণমাত্ৰে জয় আৰু ক্ষতি‑পূৰণ হয়। তাৰ পিছত আগতে গোপন থকা তান্ত্ৰিক বিধি প্ৰকাশ পায়—ন্যাস‑কবচ স্থাপন, মন্ত্র‑পৰীক্ষা, বিনিয়োগ (ঋষি দত্তাত্ৰেয়, ছন্দ অনুষ্টুপ, দেবতা কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুন, বীজ/শক্তি ধ্ৰুৱ), অঙ্গন্যাস আৰু ধ্যানমূর্তি। জপসংখ্যা, হোমৰ অংশ‑আহুতি, ষট্কোণ‑ত্রিকোণ যন্ত্ৰৰেখা, অষ্টশক্তি পূজা, সম্পূৰ্ণ যন্ত্ৰৰচনা, কুম্ভাভিষেকৰ ফল আৰু গাঁও‑ৰক্ষাত প্ৰয়োগ বৰ্ণিত। ফলভেদে হোমদ্ৰব্য—উচ্চাটন, বশ্য, শান্তি, স্তম্ভন, সমৃদ্ধি, চৌৰ্যনিবাৰণ—আৰু আহুতি সংখ্যাৰ নিয়মো আছে। মন্ত্রকুল‑ছন্দৰ তালিকা, গায়ত্ৰী প্ৰয়োগত সাৱধানতা আৰু ৰাতিৰ পাঠ সম্পৰ্কে সতর্কবাণী দিয়া হৈছে। শেষত বিস্তৃত দীপব্ৰত—শুভ মাস‑তিথি‑নক্ষত্র‑যোগ, দীপপাত্ৰৰ মাপ, সলতে সংখ্যা, স্থাপন, সংকল্পমন্ত্র, শকুন, আচাৰনিয়ম, গুৰুৰ অনুমতি আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন‑দক্ষিণাৰে সমাপন; তাৰ পিছত উপসংহাৰ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कार्तवीर्यतप्रभृतयो नृपा बहुविधा भुवि । जायंतेऽथ प्रलीयंते स्वस्वकर्मानुसारतः ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—পৃথিৱীত কাৰ্তবীৰ্য আদি নানা প্ৰকাৰৰ ৰজা জন্ম লয় আৰু পাছত নিজৰ নিজৰ কৰ্মানুসাৰে লয়প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 2
तत्कथं राजवर्योऽसौ लोकेसेव्यत्वमागतः । समुल्लंघ्य नृपानन्यानेतन्मे नुद संशयम् ॥ २ ॥
তেন্তে সেই ৰাজশ্ৰেষ্ঠে আন সকলো ৰজাক অতিক্ৰম কৰি লোক-সেৱ্য কেনেকৈ হ’ল? মোৰ এই সংশয় দূৰ কৰা।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि संदेहविनिवृत्तये । यथा सेव्यत्वमापन्नः कार्तवीर्यार्जुनो भुवि ॥ ३ ॥
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; তোমাৰ সন্দেহ-নিবৃত্তিৰ বাবে মই ক’ম, পৃথিৱীত কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুন কেনেকৈ সেৱ্য আৰু পূজ্য হ’ল।
Verse 4
यः सुदर्शनचक्रस्यावतारः पृथिवीतले । दत्तात्रेयं समाराध्य लब्धवांस्तेज उत्तमम् ॥ ४ ॥
যি পৃথিৱীতলে সুদৰ্শনচক্ৰৰ অৱতাৰ আছিল, সি দত্তাত্ৰেয়ক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰি পৰম উৎকৃষ্ট তেজ লাভ কৰিলে।
Verse 5
तस्य क्षितीश्वरेंद्रस्य स्मरणादेव नारद । शत्रूञ्जयति संग्रामे नष्टं प्राप्नोति सत्वरम् ॥ ५ ॥
হে নাৰদ, সেই ভূ-নৃপতি সম্ৰাটক কেৱল স্মৰণ কৰিলেই যুঁজত শত্ৰুক জয় কৰে আৰু হেৰোৱা বস্তু শীঘ্ৰে লাভ কৰে।
Verse 6
तेनास्य मंत्रपूजादि सर्वतंत्रेषु गोपितम् । तुभ्यं प्रकाशयिष्येऽहं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ६ ॥
সেইবাবে ইয়াৰ মন্ত্রজপ, পূজা আদি বিধান সকলো তন্ত্ৰত গোপন ৰখা হৈছে; কিন্তু তোমালৈ মই প্ৰকাশ কৰিম—যি সৰ্বসিদ্ধিদায়ক।
Verse 7
वह्नितारयुता रौद्री लक्ष्मीरग्नींदुशांतियुक् । वेधाधरेन्दुशांत्याढ्यो निद्रयाशाग्नि बिंदुयुक् ॥ ७ ॥
ৰৌদ্ৰী অগ্নি আৰু তাৰাৰ সৈতে যুক্ত; লক্ষ্মী অগ্নি-চন্দ্ৰৰ শান্তি-শক্তিৰ সৈতে যুক্ত। বেধা ধাৰক চন্দ্ৰৰ শান্তিৰে সমৃদ্ধ; আৰু নিদ্ৰা যাশা, অগ্নি আৰু বিন্দুৰ সৈতে যুক্ত।
Verse 8
पाशो मायांकुशं पद्मावर्मास्त्रे कार्तवीपदम् । रेफोवा द्यासनोऽनन्तो वह्निजौ कर्णसंस्थितौ ॥ ८ ॥
এই ন্যাস/কৱচ-বিন্যাসত পাশ, মায়াঙ্কুশ, পদ্ম, বর্ম আৰু অস্ত্ৰ, লগতে ‘কাৰ্তবী’ পদ স্থাপন কৰিব। ‘ৰ’ (ৰেফ) বা ‘বা’ বৰ্ণ, ‘দ্যাসন’, ‘অনন্ত’ আৰু অগ্নিৰ দুটা অক্ষৰ—দুয়োটা কাণত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব॥ ৮ ॥
Verse 9
मेषः सदीर्घः पवनो मनुरुक्तो हृदंतिमः । ऊनर्विशतिवर्णोऽयं तारादिर्नखवर्णकः ॥ ९ ॥
‘মেষ’ক ‘সদীৰ্ঘ’ বুলি কোৱা হৈছে; ই ‘পৱন’ স্বভাৱ আৰু ‘মনু-উক্ত’, যাৰ অন্ত ‘হৃদ্’ত। এই ক্ৰম বিশতকৈ কম বৰ্ণৰ; ‘তারা’ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ‘নখ-বৰ্ণ’ লক্ষণযুক্ত॥ ৯ ॥
Verse 10
दत्तात्रेयो मुनिश्चास्यच्छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । कार्तवीर्यार्जुनो देवो बीजशक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ॥ १० ॥
এই মন্ত্ৰ/বিদ্যাৰ ঋষি দত্তাত্ৰেয় মুনি; ছন্দ অনুষ্টুপ বুলি কোৱা হৈছে। দেবতা কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুন; বীজ আৰু শক্তি ‘ধ্ৰুৱ’; আৰু ‘হৃত্’ অৰ্থাৎ হৃদয়েই স্থান॥ ১০ ॥
Verse 11
शेषाढ्यबीजयुग्मेन हृदयं विन्यसेदधः । शांतियुक्तचतुर्थेन कामाद्येन शिरोंऽगकम् ॥ ११ ॥
শেষ-শক্তিযুক্ত বীজ-যুগ্মেৰে তলত হৃদয়-ন্যাস কৰিব। আৰু ‘শান্তি’যুক্ত চতুৰ্থ (বীজ) ‘কাম…’ আদিৰে আৰম্ভ কৰি শিৰত অঙ্গ-ন্যাস কৰিব॥ ১১ ॥
Verse 12
इन्द्वाढ्यं वामकर्णाद्यमाययोर्वीशयुक्तया । शिखामंकुशपद्माभ्यां सवाग्भ्यां वर्म विन्यसेत् ॥ १२ ॥
ইন্দু-তত্ত্বযুক্ত (অক্ষৰ) বাওঁ কাণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিন্যস্ত কৰিব। আৰু মায়া-বৰ্ণক ‘বিশ’ সংখ্যাৰে যুক্ত কৰি, বাক্-সম্বন্ধীয় অক্ষৰসহ শিখা, অঙ্কুশ আৰু পদ্মত বর্ম (কৱচ) ন্যাস কৰিব॥ ১২ ॥
Verse 13
वर्मास्त्राभ्यामस्त्रमुक्तं शेषार्णैर्व्यापकं पुनः । हृदये जठरे नाभौ जठरे गुह्यदेशतः ॥ १३ ॥
এইদৰে বৰ্ম-মন্ত্ৰ আৰু অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি, অৱশিষ্ট অক্ষৰেৰে পুনৰ সৰ্বব্যাপক ৰক্ষা-ন্যাস কৰিব—হৃদয়ত, উদৰত, নাভিত, পুনৰ উদৰত আৰু গুহ্যদেশত।
Verse 14
दक्षपादे वामपादे सक्थ्नि जानुनि जंघयोः । विन्यसेद्बीजदशकं प्रणवद्वयमध्यगम् ॥ १४ ॥
সোঁ পাদত, বাঁ পাদত, উৰুত, হাঁটুতে আৰু পিণ্ডলীত—দুটা প্ৰণৱ (ওঁ)ৰ মাজত থকা দহটা বীজাক্ষৰৰ ন্যাস কৰিব।
Verse 15
ताराद्यानथ शेषार्णान्मस्तके च ललाटके । भ्रुवोः श्रुत्योस्तथैवाक्ष्णोर्नसि वक्त्रे गलेंऽसके ॥ १५ ॥
তাৰা অক্ষৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, তাৰ পাছত অৱশিষ্ট অক্ষৰসমূহৰ ন্যাস—মস্তকত আৰু ললাটত; তদ্ৰূপ ভ্ৰূত, কৰ্ণত, নেত্ৰত, নাসিকাত, মুখত, আৰু কণ্ঠ তথা অংসপ্ৰদেশত কৰিব।
Verse 16
सर्वमन्त्रेण सर्वांगे कृत्वा व्यापकमादृतः । सर्वेष्टसिद्धये ध्यायेत्कार्तवीर्यं जनेश्वरम् ॥ १६ ॥
‘সৰ্ব-মন্ত্ৰ’ৰে সমগ্ৰ দেহত আদৰেৰে ব্যাপক-ন্যাস কৰি, সকলো ইষ্টসিদ্ধিৰ বাবে জনেশ্বৰ কাৰ্তবীৰ্যৰ ধ্যান কৰিব।
Verse 17
उद्यद्रर्कसहस्राभं सर्वभूपतिवन्दितम् । दोर्भिः पञ्चाशता दक्षैर्बाणान्वामैर्धनूंषि च ॥ १७ ॥
সেয়া উদীয়মান সহস্ৰ সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান, সকলো ৰজাৰ দ্বাৰা বন্দিত; তেওঁৰ পঞ্চাশটা দক্ষ বাহু—সোঁ হাতে বাণ আৰু বাঁ হাতে ধনু ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 18
दधतं स्वर्णमालाढ्यं रक्तवस्त्रसमावृतम् । चक्रावतारं श्रीविष्णोर्ध्यायेदर्जुनभूपतिम् ॥ १८ ॥
সোণালী মালাৰে ভূষিত আৰু ৰক্তবস্ত্ৰে আৱৃত, শ্ৰী বিষ্ণুৰ চক্ৰাৱতাৰ-স্বৰূপ ৰজা অৰ্জুনক ধ্যান কৰা উচিত।
Verse 19
लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । सतण्डुलैः पायसेन विष्णुपीठे यजत्तुतम् ॥ १९ ॥
মন্ত্ৰ এক লক্ষবাৰ জপ কৰিব; তাৰ পাছত তাৰ দশাংশ তিল, চাউলৰ দানা আৰু পায়সসহ অগ্নিত আহুতি দি, বিষ্ণুপীঠত বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 20
षट्कोणेषु षडंगानि ततो दिक्षु विविक्षु च । चौरमदविभञ्जनं मारीमदविभंजनम् ॥ २० ॥
ষট্কোণত ষড়ঙ্গ ন্যাস কৰি; তাৰ পাছত দিশ আৰু বিদিশত ‘চৌৰমদবিভঞ্জন’ আৰু ‘মাৰীমদবিভঞ্জন’ মন্ত্ৰ লিখিব।
Verse 21
अरिमदविभंजनं दैत्यमदविभंजनम् । दुष्टनाशं दुःखनाशं दुरितापद्विनाशकम् ॥ २१ ॥
তেওঁ শত্রুৰ মদ ভাঙে, দৈত্যৰ অহংকাৰ চূৰ্ণ কৰে; দুষ্টনাশক, দুঃখনাশক আৰু দুৰিত-আপদাৰ বিনাশক।
Verse 22
दिक्ष्वष्टशक्तयः पूज्याः प्राच्यादिष्वसितप्रभाः । क्षेमंकरी वश्यकरी श्रीकरी च यशस्करी ॥ २२ ॥
দিশসমূহত অষ্টশক্তিৰ পূজা কৰিব লাগে—প্ৰাচ্যাদি দিশত শ্যাম-প্ৰভাৰে দীপ্ত—ক্ষেমংকৰী, বশ্যকৰী, শ্ৰীকৰী আৰু যশস্কৰী।
Verse 23
आयुः करी तथा प्रज्ञाकरी विद्याकरी पुनः । धनकर्यष्टमी पश्चाल्लोकेशा अस्त्रसंयुताः ॥ २३ ॥
ই আয়ু বৃদ্ধি কৰে; ই প্ৰজ্ঞা দান কৰে আৰু পুনৰ বিদ্যা প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত অষ্টমী-ব্ৰত ধনদায়িনী হয়; আৰু লোকপালসকল নিজ নিজ অস্ত্ৰে সজ্জিত থাকে।
Verse 24
एवं संसाधितो मंत्रः प्रयोगार्हः प्रजायते । कार्तवीर्यार्जुनस्याथ पूजायंत्रमिहोच्यते ॥ २४ ॥
এইদৰে সম্যক্ সাধিত মন্ত্ৰ প্ৰয়োগযোগ্য হয়। এতিয়া ইয়াত কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুনৰ পূজা-যন্ত্ৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 25
स्वबीजानंगध्रुववाक्कर्णिकं दिग्दलं लिखेत् । तारादिवर्मांतदलं शेषवर्णदलांतरम् ॥ २५ ॥
কৰ্ণিকাত (মধ্যভাগত) নিজৰ বীজাক্ষৰৰ সৈতে অঙ্গ-মন্ত্ৰ, ধ্ৰুৱ-বাক্য আৰু বাক্-মন্ত্ৰ লিখিব; তাৰ পাছত দিশ অনুসাৰে দলে (পত্ৰ) আঁকিব। দলসমূহত তাৰাদি পৰা বৰ্মান্তলৈ লিখিব, আৰু দলান্তৰত অৱশিষ্ট বৰ্ণ লিখিব।
Verse 26
ऊष्मान्त्यस्वरकिंजल्कं शेषार्णैः परिवेष्टितम् । कोणालंकृतभूतार्णभूगृहं यन्त्रमीशितुः ॥ २६ ॥
ঈশ্বৰৰ যন্ত্ৰৰ মধ্যত ঊষ্মান্ত্য (শ-ষ-স-হ) পৰ্যন্ত স্বৰসমূহে গঠিত ‘কিঞ্জল্ক’ থাকিব, আৰু সেয়া অৱশিষ্ট অক্ষৰে পৰিবেষ্টিত হ’ব। তাৰ কোণসমূহ ভূতাক্ষৰে অলংকৃত হ’ব; আৰু সেয়া ভূগৃহ (চতুৰস্ৰ আৱৰণ)ৰ ভিতৰত স্থাপিত হ’ব।
Verse 27
शुद्धभूमावष्टगन्धैर्लिखित्वा यन्त्रमादरात् । तत्र कुंभं प्रतिष्ठाप्य तत्रावाह्यार्चयेन्नृपम् ॥ २७ ॥
শুদ্ধ ভূমিত অষ্টগন্ধেৰে আদৰে যন্ত্ৰ লিখিব। তাৰ পাছত তাত কুম্ভ প্ৰতিষ্ঠা কৰি, তাতেই দেৱতাক আৱাহন কৰি বিধিপূৰ্বক নৃপ (দেৱ)ৰ পূজা কৰিব।
Verse 28
स्पृष्ट्वा कुंभं जपेन्मन्त्रं सहस्रं विजितेंद्रियः । अभिषिं चेत्तदंभोभिः प्रियं सर्वेष्टसिद्धये ॥ २८ ॥
কুম্ভ স্পৰ্শ কৰি, ইন্দ্ৰিয়জয়ী সাধকে মন্ত্র সহস্ৰবাৰ জপ কৰিব। তাৰ পিছত সেই জলেই প্ৰিয় দেৱতাৰ অভিষেক কৰিব, যাতে সকলো ইষ্টসিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 29
पुत्रान्यशो रोगनाशमायुः स्वजनरंजनम् । वाक्सिद्धिं सुदृशः कुम्भाभिषिक्तो लभते नरः ॥ २९ ॥
কুম্ভাভিষেকত অভিষিক্ত ব্যক্তি পুত্ৰ, যশ, ৰোগনাশ, দীঘল আয়ু, স্বজনৰ প্ৰীতি, বাক্সিদ্ধি আৰু মনোমোহা ৰূপ লাভ কৰে।
Verse 30
शत्रूपद्रव आपन्ने ग्रामे वा पुटभेदने । संस्थापंयेदिदं यन्त्रं शत्रुभीतिनिवृत्तये ॥ ३० ॥
গাঁৱত শত্রুৰ উপদ্ৰৱ হ’লে বা ৰক্ষাকৱচ (পুট) ভেদ হ’লে, শত্রুভয় নিবারণৰ বাবে এই যন্ত্ৰ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 31
सर्षपारिष्टलशुनकार्पासैर्मार्यते रिपुः । धत्तूरैः स्तभ्यते निम्बैर्द्वेष्यते वश्यतेंऽबुजैः ॥ ३१ ॥
সৰিষা, অৰিষ্ট, নহৰু আৰু কপাহেৰে শত্রুক আঘাত কৰা হয়; ধুতুৰাৰে সি স্তম্ভিত হয়; নিমেৰে সি বিদ্বেষী হয়; আৰু পদ্মেৰে বশীভূত হয়।
Verse 32
उच्चाटने विभीतस्य समिद्भिः खदिरस्य च । कटुतैलमहिष्याज्यैर्होमद्रव्यांजनं स्मृतम् ॥ ३२ ॥
উচ্চাটন কৰ্মত বিভীতক আৰু খদিৰৰ সমিধ, লগতে কটু তেল আৰু মহিষীৰ ঘৃত—এইবোৰ হোমদ্ৰব্য বুলি স্মৃত।
Verse 33
यवैर्हुते श्रियः प्राप्तिस्तिलैराज्यैरघक्षयः । तिलतंडुलसिद्धार्थजालैर्वश्यो नृपो भवेत् ॥ ३३ ॥
যৱেৰে হোম কৰিলে শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ হয়; তিল আৰু ঘৃতৰে হোম কৰিলে পাপক্ষয় হয়। তিল, চাউল আৰু বগা সৰিষাৰ বিন্যাসযুক্ত প্ৰয়োগে ৰজাও বশীভূত হ’ব পাৰে।
Verse 34
अपामार्गार्कदूर्वाणां होमो लक्ष्मीप्रदोऽघनुत् । स्त्रीवश्यकृत्प्रियंगूणां मुराणां भूतशांतिदः ॥ ३४ ॥
অপামাৰ্গ, অর্ক আৰু দূৰ্বাৰে কৰা হোম লক্ষ্মীপ্ৰদ আৰু পাপনাশক বুলি কোৱা হৈছে। প্ৰিয়ঙ্গুৰ হোম স্ত্ৰীবশ্যকাৰী; মুৰাৰ হোম ভূতশান্তিদায়ক।
Verse 35
अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटबिल्वसमुद्भवाः । समिधो लभते हुत्वा पुत्रानायुर्द्धनं सुखम् ॥ ३५ ॥
অশ্বত্থ, উদুম্বৰ, প্লক্ষ, বট আৰু বিল্ব গছৰ সমিধা অগ্নিত হুত দিলে পুত্ৰ, দীঘলীয়া আয়ু, ধন আৰু সুখ লাভ হয়।
Verse 36
निर्मोकहेमसिद्धार्थलवणैश्चौरनाशनम् । रोचनागोमयैस्तंभो भूप्राप्तिः शालिभिर्हुतैः ॥ ३६ ॥
সাপৰ নিৰ্মোক (খোলস), সোণ, বগা সৰিষা আৰু লোণৰ প্ৰয়োগে চোৰনাশ (চুৰি নিবারণ) হয়। ৰোচনা আৰু গোবৰৰে স্তম্ভন হয়; শালি ধান্য অগ্নিত হুত দিলে ভূমি লাভ হয়।
Verse 37
होमसंख्या तु सर्वत्र सहस्रादयुतावधि । प्रकल्पनीया मन्त्रज्ञैः कार्य्यगौरवलाघवात् ॥ ३७ ॥
সৰ্বত্র হোমত আহুতিৰ সংখ্যা এক হাজাৰৰ পৰা দহ হাজাৰলৈ নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। মন্ত্ৰজ্ঞসকলে কাৰ্যৰ গুৰুতা বা লঘুতাৰ অনুসাৰে তাক স্থিৰ কৰিব।
Verse 38
कार्तवीर्य्यस्य मन्त्राणामुच्यते लक्षणं बुधाः । कार्तवीर्यार्जुनं ङेंतं सर्वमंत्रेषु योजयेत् ॥ ३८ ॥
হে বুদ্ধিমানসকল, কাৰ্তবীৰ্যৰ মন্ত্ৰসমূহৰ লক্ষণ কোৱা হৈছে। সকলো মন্ত্ৰত ‘ঙেংতং’ এই বীজচিহ্ন ‘কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুন’ নামৰ সৈতে সংযোজন কৰিব লাগে॥
Verse 39
स्वबीजाद्यो दशार्णोऽसौ अन्ये नवशिवाक्षराः । आद्यबीजद्वयेनासौ द्वितीयो मन्त्र ईरितः ॥ ३९ ॥
নিজ বীজৰে আৰম্ভ হোৱা সেই মন্ত্ৰ দশাৰ্ণ (দহ অক্ষৰ)৷ আনবোৰ নব-শিৱাক্ষৰ৷ প্ৰথম দুটা বীজ আগত যোগ কৰিলে তাকেই দ্বিতীয় মন্ত্ৰ বুলি কোৱা হয়॥
Verse 40
स्वकामाभ्यां तृतीयोऽसौ स्वभ्रूभ्यां तु चतुर्थकः । स्वपाशाभ्यां पञ्चमोऽसौ षष्टः स्वेन च मायया ॥ ४० ॥
তেওঁৰ নিজ কামনাৰ পৰা তৃতীয় মন্ত্ৰ, আৰু নিজ ভ্ৰূৰ পৰা চতুৰ্থ। নিজ পাশৰ পৰা পঞ্চম, আৰু নিজ মায়াশক্তিৰ পৰা ষষ্ঠ উদ্ভৱ হয়॥
Verse 41
स्वांकुशाभ्यां सप्तमः स्यात्स्वरमाभ्यामथाष्टमः । स्ववाग्भवाभ्यां नवमो वर्मास्त्राभ्यामथांतिमः ॥ ४१ ॥
‘স্বা’ আৰু ‘অঙ্কুশ’—এই যুগল মন্ত্ৰে সপ্তম (ন্যাস) হব; তাৰ পিছত ‘স্বর’ আৰু ‘মা’ৰে অষ্টম। ‘বাগ্’ আৰু ‘ভব’ৰে নবম, আৰু ‘বর্ম’ আৰু ‘অস্ত্র’ৰে অন্তিম॥
Verse 42
द्वितीयादिनवांतेषु बीजयोः स्याद्व्यतिक्रमः । मंत्रे तु दशमे वर्णा नववर्मास्त्रमध्यगाः ॥ ४२ ॥
দ্বিতীয়ৰ পৰা নবমলৈ দুটা বীজৰ পৰস্পৰ ব্যতিক্ৰম (অদল-বদল) হব। কিন্তু মন্ত্ৰৰ দশম স্থানত অক্ষৰ এনেদৰে বিন্যাস কৰিব লাগে—নৱ-বর্ম থাকিব আৰু মাজত ‘অস্ত্র’ অক্ষৰ স্থিত থাকিব॥
Verse 43
एतेषु मंत्रवर्येषु स्वानुकूलं मनुं भजेत् । एषामाद्ये विराट्छदोऽन्येषु त्रिष्टुबुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
এই উৎকৃষ্ট মন্ত্ৰসমূহৰ মাজত সাধকে নিজৰ অনুকূল মন্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰি ভজনা কৰিব। ইয়াৰ প্ৰথমটো বিরাট্ ছন্দত, আৰু আনবোৰ ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দত কোৱা হৈছে।
Verse 44
दश मंत्रा इमे प्रोक्ता यदा स्युः प्रणवादिकाः । तदादिमः शिवार्णः स्यादन्ये तु द्वादशाक्षराः ॥ ४४ ॥
যেতিয়া এই দহটা মন্ত্ৰ প্ৰণৱ (ওঁ) দি আৰম্ভ কৰি উপদেশ দিয়া হয়, তেতিয়া প্ৰথমটো ‘শিৱাৰ্ণ’ হয়; আনবোৰ দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰ।
Verse 45
त्रिष्टुपूछन्दस्तथाद्ये स्यादन्येषु जगती मता । एवं विंशतिमंत्राणां यजनं पूर्ववन्मतम ॥ ४५ ॥
প্ৰথম (মন্ত্ৰত) ত্ৰিষ্টুভ্ ছন্দ হ’ব; আৰু বাকীবোৰত জগতি ছন্দ নিৰ্ধাৰিত। এইদৰে এই বিশটা মন্ত্ৰৰ যজন পূৰ্বোক্ত বিধিতেই কৰিব লাগে।
Verse 46
दीर्घाढ्यमूलबीजेन कुर्यादेषां षडंगकम् । तारो हृत्कार्तवीर्यार्जुनाय वर्मास्त्रठद्वयम् ॥ ४६ ॥
‘দীৰ্ঘাঢ্য’ মূল-বীজেৰে ইয়াৰ ষড়ঙ্গ-ন্যাস কৰিব লাগে। তাৰপিছত প্ৰণৱ (তাৰ) দ্বাৰা হৃদয়স্থ কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুনৰ বাবে বর্ম আৰু অস্ত্ৰ—এই যুগল ষট্ক প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 47
चतुर्दशार्णो मंत्रोऽयमस्येज्या पूर्ववन्मता । भूनेत्रसमनेत्राक्षिवर्णेरस्यांगपंचकम् ॥ ४७ ॥
এইটো চতুৰ্দশাক্ষৰ মন্ত্ৰ; ইয়াৰ পূজা-বিধি পূৰ্ববৎ বুলি মানা হৈছে। ইয়াৰ অঙ্গ-পঞ্চক ‘ভূ’, ‘নেত্ৰ’, ‘সম’, ‘নেত্ৰ’ আৰু ‘অক্ষি’ এই বৰ্ণসমূহেৰে বিন্যস্ত।
Verse 48
तारो हृद्भगवान् ङेंतः कार्तवीर्यार्जुनस्तथा । वर्मास्त्राग्निप्रियामंत्रः प्रोक्तो ह्यष्टादशार्णकः ॥ ४८ ॥
‘তাৰ’, ‘হৃদ্ভগৱান্’, ‘ঙেংতঃ’ আৰু ‘কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুন’—এইদৰে অষ্টাদশাক্ষৰ ‘বৰ্মাস্ত্ৰ–অগ্নিপ্ৰিয়া’ মন্ত্ৰ ঘোষণা কৰা হৈছে।
Verse 49
त्रिवेदसप्तयुग्माक्षिवर्णैः पंचांगकं मनोः । नमो भगवते श्रीति कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ ४९ ॥
ত্রিবেদে সূচিত অক্ষৰ আৰু ‘সাত যুগ্ম নেত্ৰ’ বুলি কোৱা বৰ্ণগুচ্ছৰে মনুৰ পঞ্চাঙ্গ মন্ত্ৰ গঠন কৰা হওক—‘নমো ভগৱতে শ্ৰী’; আৰু সেয়া কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুনলৈও প্ৰয়োগ্য।
Verse 50
सर्वदुष्टांतकायेति तपोबलपराक्रमः । परिपालितसप्तांते द्वीपाय सर्वरापदम् ॥ ५० ॥
তপোবলে পৰাক্ৰমশালী তেওঁ ‘সৰ্বদুষ্টান্তক’ নামে খ্যাত। সাত যুগৰ পূৰ্ণ পৰ্যন্ত জগত ৰক্ষা কৰি তেওঁ সমগ্ৰ দ্বীপ আৰু সকলো জীৱৰ শৰণ হ’ল।
Verse 51
जन्यचूडा मणांते ये महाशक्तिमते ततः । सहस्रदहनप्रांते वर्मास्त्रांतो महामनुः ॥ ५१ ॥
তাৰপিছত মহাশক্তিমানজনৰ বাবে ‘জন্যচূড়া’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘মণান্ত’লৈকে প্ৰয়োগসমূহ আছে। আৰু ‘সহস্ৰদহন’ অংশৰ অন্তৰ ওচৰত ‘বৰ্মাস্ত্ৰ’ত সমাপ্ত মহামন্ত্ৰ কোৱা হৈছে।
Verse 52
त्रिषष्टिवर्णवान्प्रोक्तः स्मरमात्सर्वविघ्नहृत् । राजन्यक्रवर्ती च वीरः शूरस्तृतीयकः ॥ ५२ ॥
তেওঁ ত্ৰিষষ্টি বৰ্ণ (তেষষ্ঠি অক্ষৰ-ঘটক)যুক্ত বুলি বৰ্ণিত; কেৱল স্মৰণমাত্ৰেই সকলো বিঘ্ন হৰণ কৰে। তেওঁ ৰাজন্যসকলৰ মাজত চক্রৱৰ্তীও—বীৰ, শূৰ, ক্ৰমে তৃতীয়।
Verse 53
माहिष्मतीपतिः पश्चाञ्चतुर्थः समुदीरितः । रेवांबुपरितृप्तश्च काणो हस्तप्रबाधितः ॥ ५३ ॥
তাৰ পিছত মাহিষ্মতীৰ অধিপতিক চতুৰ্থ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। তেওঁ ৰেৱা (নৰ্মদা)ৰ জলে তৃপ্ত আছিল; তেওঁ একচক্ষু আৰু হাতৰ ব্যাঘাত (অক্ষমতা)যুক্ত আছিল।
Verse 54
दशास्येति च षड्भिः स्यात्पदैर्ङेतैः षडंगकम् । सिंच्यमानं युवतिभिः क्रीडंतं नर्मदाजले ॥ ५४ ॥
“দশাস্য-”ৰে আৰম্ভ হোৱা উক্তিটো পৰিচিত ছয়টা পদে গঠিত ষড়ঙ্গক বুলি বুজিব লাগে। ইয়াত (দেৱ) নৰ্মদা-জলত ক্ৰীড়াৰত, আৰু যুবতীসকলে খেলাচ্ছলে পানী ছিটাই সিঞ্চন কৰা ৰূপে চিত্ৰিত।
Verse 55
हस्तैर्जलौधं रुंधंतं ध्यायेन्मत्तं नृपोत्तमम् । एवं ध्यात्वायुतं मंत्रं पजेदन्यत्तु पूर्ववत् ॥ ५५ ॥
হাতেৰে উথলি উঠা জলপ্ৰবাহ ৰুদ্ধ কৰা, দিব্য আৱেশত মত্ত সেই শ্ৰেষ্ঠ নৃপতিক ধ্যান কৰিব লাগে। এইদৰে ধ্যান কৰি মন্ত্রটো দহ হাজাৰ বাৰ জপ কৰিব; বাকী বিধি পূৰ্বৱৎ পালন কৰিব।
Verse 56
पूर्वं तु प्रजपेल्लक्षं पूजायोगश्च पूर्ववत् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान् ॥ ५६ ॥
প্ৰথমে মন্ত্রটো এক লক্ষ বাৰ জপ কৰিব লাগে, আৰু পূজাৰ যোগো পূৰ্বৱৎ হ’ব। (এই প্ৰসঙ্গে) কাৰ্তবীৰ্যাৰ্জুন নামৰ এজন ৰজা আছিল, যাৰ সহস্ৰ বাহু আছিল।
Verse 57
तस्य संस्मरणादेव हृतं नष्टं च संवदेत् । लभ्यते मंत्रवर्योऽयं द्वात्रिंशद्वर्णसंयुतः ॥ ५७ ॥
তাৰ কেৱল স্মৰণমাত্ৰেই চুৰি হোৱা বা হেৰোৱা বস্তুৰ কথা (বাণীৰে) প্ৰকাশ পায়। এই শ্ৰেষ্ঠ মন্ত্রটো বত্রিশ বৰ্ণ (অক্ষৰ) সংযুক্ত ৰূপে লাভ হয়।
Verse 58
पादैः सर्वेण पंचांगं ध्यानपूजादि पूर्ववत् । कार्तवीर्याय शब्दांते विद्महे पदमुञ्चरेत् ॥ ५८ ॥
মন্ত্ৰৰ সকলো পাদেৰে পূৰ্বোক্ত ধ্যান, পূজা আদি সহ পঞ্চাঙ্গ আচৰণ পূৰ্ববৎ কৰিব লাগে। কাৰ্তবীৰ্যৰ বাবে মন্ত্ৰান্তে ‘বিদ্মহে’ বুলি কৈ পৰ পদ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 59
महावीर्याय वर्णांते धीमहीति पदं वदेत् । तन्नोऽर्जुनः प्रवर्णांते चोदयात्पदमीरयेत् ॥ ५९ ॥
‘মহাবীৰ্যায়’ শব্দান্তে ‘ধীমহি’ পদ ক’ব লাগে। তাৰ পিছত ‘তন্নো’র্জুনঃ’ পূৰ্ববৰ্ণান্তে ‘চোদয়াত্’ পদ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 60
गायत्र्येषार्जुन स्योक्ता प्रयोगादौ जपेत्तु ताम् । अनुष्टुभं मनुं रात्रौ जपतां चौरसंचयाः ॥ ६० ॥
হে অৰ্জুন, এই গায়ত্ৰী ঘোষণা কৰা হৈছে; প্ৰয়োগৰ আৰম্ভণিতে ইয়াৰ জপ কৰিব লাগে। কিন্তু যিসকলে ৰাতি অনুষ্টুভ মন্ত্ৰ জপ কৰে, তেওঁলোকৰ চৌৰ্যজনিত পাপসঞ্চয় হয়।
Verse 61
पलायंते गृहाद्दूरं तर्पणाद्ध्रवनादपि । अथो दीपविधिं वक्ष्ये कार्तवीर्यप्रियंकरम् ॥ ६१ ॥
তেওঁলোকে ঘৰ পৰা দূৰলৈ পলাই যায়—তৰ্পণ আৰু হোমৰ দ্বাৰাও তাড়িত হয়। এতিয়া মই কাৰ্তবীৰ্যৰ প্ৰিয় আৰু মঙ্গলকাৰী দীপবিধি ক’ম।
Verse 62
वैशाखे श्रावणे मार्गे कार्तिकाश्विनपौषतः । माघफाल्गुनयोर्मासोर्दीपारंभं समाचरेत् ॥ ६२ ॥
বৈশাখ, শ্ৰাৱণ, মাৰ্গশীৰ্ষ, কাৰ্তিক, আশ্বিন, পৌষ, মাঘ আৰু ফাল্গুণ—এই মাহসমূহত বিধিপূৰ্বক দীপাৰম্ভ আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 63
तिथौ रिक्ताविहीनायां वारे शनिकुजौ विना । हस्तोत्तराश्विरौद्रेयपुष्यवैष्णववायुभे ॥ ६३ ॥
ৰিক্তাৰ পৰা বর্জিত তিথি গ্ৰহণ কৰা উচিত; আৰু শনিবাৰ আৰু মঙলবাৰ বাদ দি অন্য বাৰ লোৱা উচিত। হস্ত, উত্তৰাশ্বিনী, ৰৌদ্ৰ, পুষ্য, বৈষ্ণৱ আৰু বায়ুভ নক্ষত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হয়।
Verse 64
द्विदैवते च रोहिण्यां दीपारंभो हितावहः । चरमे च व्यतीपाते धृतौ वृद्धौ सुकर्मणि ॥ ६४ ॥
দ্বিদৈৱত আৰু ৰোহিণী নক্ষত্ৰত দীপাৰম্ভ হিতকাৰী। ব্যতীপাতৰ শেষ পৰ্যায়ত আৰু ধৃতি, বৃদ্ধি, সুকৰ্ম যোগতো ই শుభফলদায়ক।
Verse 65
प्रीतौ हर्षं च सौभाग्ये शोभनायुष्मतोरपि । करणे विष्टिरहिते ग्रहणेऽर्द्धोदयादिषु ॥ ६५ ॥
প্ৰীতি বিষয়ত হৰ্ষ হয়; আৰু সৌভাগ্যৰ বাবে সৌভাগ্য, শোভন আৰু আয়ুষ্মান কৰণ প্ৰশস্ত। কৰ্মাৰম্ভত বিষ্টি (ভদ্ৰা) বর্জিত কৰণ ল’ব লাগে; গ্ৰহণ আৰু অৰ্ধোদয় আদি বিশেষ সময়ৰ বিধি মানিব লাগে।
Verse 66
योगेषु रात्रौ पूर्वाह्णे दीपारंभः कृतः शुभः । कार्तिके शुक्लसप्तम्यां निशीथेऽतीव शोभनः ॥ ६६ ॥
শুভ যোগত ৰাতি বা পূৰ্বাহ্নত কৰা দীপাৰম্ভ শుభ। কাৰ্তিক মাহত শুক্ল সপ্তমীৰ নিশীথ সময়ত আৰম্ভ কৰা অতি শোভন আৰু পুণ্যপ্ৰদ।
Verse 67
यदि तत्र रवेर्वारः श्रवणं भं च दुर्लभम् । अत्यावश्यककार्येषु मासादीनां न शोधनम् ॥ ६७ ॥
যদি সেই সময়ত ৰবিবাৰ আৰু শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰ লাভ কৰা দুৰ্লভ হয়, তেন্তে অত্যাৱশ্যক কাৰ্যত মাহ আদি শোধন (পৰীক্ষা-সংশোধন) কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।
Verse 68
आद्ये ह्युपोष्य नियतो ब्रह्मचारी सपीतकैः । प्रातः स्नात्वा शुद्धभूमौ लिप्तायां गोमयोदकैः ॥ ६८ ॥
প্ৰথম দিন নিয়মে উপবাস কৰি, ব্ৰহ্মচাৰী হৈ পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰিব। প্ৰাতে স্নান কৰি, গোবৰ আৰু জল মিহলাই লেপন কৰা শুদ্ধ ভূমিত স্থান প্ৰস্তুত কৰিব।
Verse 69
प्राणानायम्य संकल्प्य न्यासान्पूर्वोदितांश्चरेत् । षट्कोणं रचयेद्भूमौ रक्तचंदनतंडुलैः ॥ ६९ ॥
প্ৰাণায়াম কৰি সংকল্প লৈ, পূৰ্বোক্ত ন্যাসসমূহ আচৰণ কৰিব। তাৰপিছত ভূমিত ৰক্তচন্দনে ৰঞ্জিত চাউলৰ দানাৰে ষট্কোণ অঙ্কন কৰিব।
Verse 70
अतः स्मरं समालिख्य षट्कोणेषु समालिखेत् । नवार्णैर्वेष्टयेत्तञ्च त्रिकोणं तद्बहिः पुनः ॥ ७० ॥
সেয়েহে প্ৰথমে স্মৰ (কাম) আলোখন কৰি ষট্কোণৰ ভিতৰতেই লিখিব। তাৰপিছত নবার্ণ মন্ত্রাক্ষৰেৰে তাক বেষ্টন কৰি, তাৰ বাহিৰত পুনৰ ত্ৰিকোণ অঙ্কন কৰিব।
Verse 71
एवं विलिखिते यन्त्रे निदध्याद्दीपभाजनम् । स्वर्णजं रजतोत्थं वा ताम्रजं तदभावतः ॥ ७१ ॥
এইদৰে যন্ত্ৰ লিখি লোৱাৰ পিছত তাৰ ওপৰত দীপপাত্ৰ স্থাপন কৰিব—সোণৰ বা ৰূপৰ; সেয়া নাথাকিলে তাম্ৰৰ পাত্ৰ ৰাখিব।
Verse 72
कांस्यपात्रं मृण्मयं च कनिष्ठं लोहजं मृतौ । शांतये मुद्गचूर्णोत्थं संधौ गोधूमचूर्णजम् ॥ ७२ ॥
কাঁসাৰ পাত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ, মাটিৰ পাত্ৰ কনিষ্ঠ; আৰু মৃতাশৌচৰ সময়ত লোহাৰ পাত্ৰ বিধেয়। শান্তিকৰ্মত মুগডালৰ চূৰ্ণজাত দ্ৰব্য, আৰু সন্ধিক্ষণত গমৰ চূৰ্ণজাত দ্ৰব্য নিৰ্দিষ্ট।
Verse 73
आज्ये पलसहस्रे तु पात्रं शतपलं स्मृतम् । आज्येऽयुतपले पात्रं पलपंचशता स्मृतम् ॥ ७३ ॥
হাজাৰ পল ঘৃতৰ বাবে পাত্ৰৰ মান একশ পল বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। আৰু দহ হাজাৰ পল ঘৃতৰ বাবে পাত্ৰ পাঁচশ পল বুলি স্মৃত।
Verse 74
पंचसप्ततिसंख्ये तु पात्रं षष्टिपलं स्मृतम् । त्रिसाहस्री घृतपले शर्करापलभाजनम् ॥ ७४ ॥
পঁচাত্তৰ সংখ্যাৰ (মাপত) পাত্ৰ ষাঠি পল বুলি স্মৃত। আৰু তিন হাজাৰ পল ঘৃতৰ বাবে শর্কৰা-পল মাপৰ ভাজন (মানক পাত্ৰ) বিধেয়।
Verse 75
द्विसाहख्त्र्यां द्विशतमितं च भाजनमिष्यते । शतेऽक्षिचरसंश्यातमेवमन्यत्र कल्पयेत् ॥ ७५ ॥
দুই হাজাৰ (মাপত) দুইশৰ ভাজন ইষ্ট। এশ (মাপত) ‘অক্ষি-চৰ’ সংখ্যা ধৰা হ’ব; এইদৰে অন্য ক্ষেত্ৰতো গণনা কৰিব লাগে।
Verse 76
नित्यदीपे वह्निपलं पात्रमाज्यं पलं स्मृतम् । एवं पात्रं प्रतिष्ठाप्य वर्तीः सूत्रोत्थिताः क्षिपेत् ॥ ७६ ॥
নিত্য-দীপৰ বাবে পাত্ৰ এক পল আৰু ঘৃতো এক পল বুলি স্মৃত। এইদৰে পাত্ৰ স্থাপন কৰি, সূতাৰ পৰা বনোৱা সলিতা তাত থ’ব লাগে।
Verse 77
एका तिस्रोऽथवा पंचसप्ताद्या विषमा अपि । तिथिमानादासहस्रं तंतुसंख्या विनिर्मिता ॥ ७७ ॥
এটা, তিন, অথবা পাঁচ-সাত আদি বিজোড় সংখ্যা হ’লেও—তিথিৰ মান অনুসাৰে তন্তু (সূতা) সংখ্যা হাজাৰ আদি ৰূপে নিৰ্ধাৰিত হয়।
Verse 78
गोघृतं प्रक्षिपेत्तत्र शुद्धवस्त्रविशोधितम् । सहस्रपलसंख्यादिदशांशं कार्यगौरवात् ॥ ७८ ॥
তাত শুদ্ধ বস্ত্ৰেৰে ছাঁকি পৰিশুদ্ধ কৰা গোগৃহীত (গো-ঘৃত) প্ৰক্ষিপ্ত কৰিব লাগে। সহস্ৰ পল আদি মাপৰ অনুপাতে তাৰ দশমাংশ, কৰ্মৰ গৌৰৱ অনুসাৰে গ্ৰহণীয়।
Verse 79
सुवर्णादिकृतां रम्यां शलाकां षोडशांगुलाम् । तदर्द्धां वा तदर्द्धां वा सूक्ष्माग्रां स्थूलमूलिकाम् ॥ ७९ ॥
সুৱৰ্ণ আদি ধাতুৰে নিৰ্মিত ৰম্য শলাকা ষোল অঙ্গুল দীঘল ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে; অথবা তাৰ অর্ধেক, বা পুনৰ তাৰো অর্ধেক—সূক্ষ্ম তীক্ষ্ণ অগ্ৰ আৰু স্থূল মূলযুক্ত।
Verse 80
विमुंचेद्दक्षिणे पात्रमध्ये चाग्रे कृताग्रिकाम् । पात्रदक्षिणदिग्देशे मुक्त्वां गुलचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
দক্ষিণ ফালে—পাত্ৰৰ ভিতৰত আৰু তাৰ অগ্ৰভাগত—কৃতাগ্ৰিকা (গুচ্ছযুক্ত অৰ্পণ) স্থাপন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত পাত্ৰৰ দক্ষিণ দিগ্দেশত চাৰিটা গুল (গোল মুদ্দা) ৰাখি বিধি আগবঢ়ে।
Verse 81
अधोग्रां दक्षिणाधारां निखनेच्छुरिकां शुभाम् । दीपं प्रज्वालयेत्तत्र गणेशस्मृतिपूर्वकम् ॥ ८१ ॥
অগ্ৰ তললৈ আৰু ধাৰণভাগ দক্ষিণলৈ কৰি শুভ ছুৰিকাখন পুঁতিব লাগে। তাত প্ৰথমে গণেশক স্মৰণ কৰি দীপ প্ৰজ্বালিত কৰিব লাগে।
Verse 82
दीपात्पूर्वत्र दिग्भागे सर्वतोभद्रमंडले । तंडुलाष्टदले वापि विधिवत्स्थापयेद्धूटम् ॥ ८२ ॥
দীপৰ পূৰ্বফালে, পূৰ্ব দিগ্ভাগত, সৰ্বতোভদ্ৰ মণ্ডলৰ ভিতৰত—অথবা চাউলৰ দানাৰে গঠিত অষ্টদলত—বিধিমতে ধূট (নিৰ্দিষ্ট অৰ্পণ-ব্যৱস্থা) স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 83
तत्रावाह्य नृपाधीशं पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः । जलाक्षतान्समादाय दीपं संकल्पयेत्ततः ॥ ८३ ॥
তাত নৃপাধীশক আহ্বান কৰি বুদ্ধিমান ভক্তে পূৰ্ববৎ তেওঁৰ পূজা কৰিব। তাৰ পিছত জলভিজা অক্ষত লৈ দীপৰ বাবে সংকল্প কৰিব।
Verse 84
दीपसंकल्पमंत्रोऽयं कथ्यते द्वीषुभूमितः । प्रणवः पाशमाये च शिखा कार्ताक्षराणि च ॥ ८४ ॥
এইটো দীপ-সংকল্প মন্ত্ৰ; ভূমিত দুটা দিশাৰ বিন্যাস অনুসাৰে কোৱা হৈছে। ইয়াত প্ৰণৱ ‘ওঁ’, ‘পাশ’ আৰু ‘মায়া’, লগতে ‘শিখা’ আৰু ‘কাৰ্ত’ অক্ষৰ আছে।
Verse 85
वीर्यार्जुनाय माहिष्मतीनाथाय सहस्र च । बाहवे इति वर्णांते सहस्रपदमुच्चरेत् ॥ ८५ ॥
মাহিষ্মতীনাথ বীৰ্যাৰ্জুনৰ বাবে ‘সহস্ৰ’ শব্দটোও উচ্চাৰণ কৰিব। আৰু অক্ষৰান্তত ‘বাহবে’ৰে শেষ হোৱা সহস্ৰ-পদ (সহস্ৰনাম/সূত্ৰ) জপ কৰিব।
Verse 86
क्रतुदीक्षितहस्ताय दत्तात्रेयप्रियाय च । आत्रेयायानुसूयांते गर्भरत्नाय तत्परम् ॥ ८६ ॥
যাৰ হাত ক্রতু-দীক্ষাৰে পবিত্ৰ, যি দত্তাত্ৰেয়ৰ প্ৰিয়—হে অনুসূয়া—সেই আত্রেয়ক আৰু গৰ্ভৰত্ন (অজাত শিশুক) এই অৰ্পণ পৰম ভক্তিৰে হওক।
Verse 87
नमो ग्रीवामकर्णेंदुस्थितौ पाश इमं ततः । दीपं गृहाण अमुकं रक्ष रक्ष पदं पुनः ॥ ८७ ॥
নমস্কাৰ! হে পাশ, যি গ্ৰীৱাত অধিষ্ঠিত আৰু যাৰ কৰ্ণত চন্দ্ৰ-অলংকাৰ; তাৰ পিছত অমুকৰ এই দীপ গ্ৰহণ কৰক। এই পদ/স্থান ৰক্ষা কৰক, পুনৰ ৰক্ষা কৰক।
Verse 88
दुष्टान्नाशययुग्मं स्यात्तथा पातय घातय । शत्रून् जहिद्वयं माया तारः स्वं बीजमात्मभूः ॥ ८८ ॥
“দুষ্টক নাশ কৰা”—এই যুগল বাক্য মন্ত্রৰূপ; তদ্ৰূপ “পাতয়” আৰু “ঘাতয়”। “শত্ৰুক জহি”—এই দ্বিবিধ সূত্ৰ কোৱা হৈছে; “মায়া”, “তাৰ”, “স্ব” আৰু “আত্মভূ”ও বীজাক্ষৰ।
Verse 89
वह्नीप्रिया अनेनाथ दीपवर्येण पश्चिमा । भिमुखेनामुकं रक्ष अमुकांते वरप्रद ॥ ८९ ॥
হে অগ্নিপ্ৰিয়ে! এই উৎকৃষ্ট দীপৰ দ্বাৰা—পশ্চিমাভিমুখ হৈ—অমুক ব্যক্তিক ৰক্ষা কৰা। হে বৰপ্ৰদ! অমুকৰ ইষ্টসিদ্ধি দান কৰা।
Verse 90
मायाकाशद्वयं वामनेत्रचंद्रयुतं शिवा । वेदादिकामचामुंडाः स्वाहा तु पूसबिंदुकौ ॥ ९० ॥
“মায়া–আকাশ” এই দ্বয় যুক্ত হলে “শিবা” হয়, আৰু ই বাম নয়নৰ চন্দ্ৰৰ সৈতে সংযুক্ত। “বেদ”, “আদি”, “কাম”, “চামুণ্ডা” শক্তিসমূহক নিজ নিজ স্থানত ধ্যান কৰিব; আৰু “স্বাহা”ক পূষণৰ দ্বি-বিন্দুৰ সৈতে ন্যাস কৰিব।
Verse 91
प्रणवोऽग्निप्रिया मंत्रो नेत्रबाणाधराक्षरः । दत्तात्रेयो मुनिर्मालामंत्रस्य परिकीर्तितः ॥ ९१ ॥
মালা-মন্ত্ৰৰ বাবে প্ৰণৱ (ॐ)কেই মন্ত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে; তাৰ শক্তি ‘অগ্নিপ্ৰিয়া’। ‘নেত্ৰ’, ‘বাণ’ আৰু ‘আধাৰ’ তাৰ অক্ষৰ; আৰু দত্তাত্ৰেয় মুনি তাৰ দ্ৰষ্টা (ঋষি) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 92
छन्दोऽमितं कार्तवीर्युर्जुनो देवोऽखिलाप्तिकृत् । चामुंडया षडंगानि चरेत्षड्दीर्घयुक्तया ॥ ९२ ॥
ছন্দসমূহ অমিত; কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুন দেৱস্বৰূপ হৈ সৰ্বসিদ্ধি সাধনকাৰী। চামুণ্ডাৰ সৈতে ষড়ঙ্গৰ অনুশীলন কৰিব, আৰু ষড়দীৰ্ঘ-যুক্ত মাত্রাৰে সমন্বিত হ’ব।
Verse 93
ध्यात्वा देवं ततो मंत्रं पठित्वांते क्षिपेज्जजलम् । गोविंदाढ्यो हली सेंदुश्चामुंडाबीजमीरितम् ॥ ९३ ॥
দেৱতাক ধ্যান কৰি তাৰ পিছত মন্ত্ৰ পাঠ কৰিব, আৰু শেষত জল ছিটাব। এই মন্ত্ৰ ‘গোবিন্দ’ নামসমৃদ্ধ, ‘হলী’ যুক্ত, ‘ইন্দু’ সংযুক্ত আৰু চামুণ্ডা-বীজসহ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 94
ततो नवाक्षरं मंत्रं सहस्रं तत्पुरो जपेत् । तारोऽनंतो बिंदुयुक्तो मायास्वं वामनेत्रयुक् ॥ ९४ ॥
তাৰ পিছত বিধিক্ৰমে নবাক্ষৰী মন্ত্ৰটো সহস্রবার জপ কৰিব—ই প্ৰণৱৰ পৰা গঠিত, ‘অনন্ত’ যুক্ত, বিন্দুযুক্ত, ‘মায়া’ সংযুক্ত আৰু বাম-নেত্ৰ-চিহ্নযুক্ত।
Verse 95
कूर्माग्नी शांतिबिंद्वाढ्यौ वह्नि जायांकुशं ध्रुवम् । ऋषिः पूर्वोदितोनुष्टुप्छंदोऽन्यत्पूर्ववत्पुनः ॥ ९५ ॥
‘কূৰ্মাগ্নি’, ‘শান্তি-বিন্দ্বাঢ্য’, ‘বহ্নি’, ‘জায়া-অঙ্কুশ’ আৰু ‘ধ্ৰুৱ’—এই মন্ত্ৰসমূহৰ ঋষি পূৰ্বোক্তই; ছন্দ অনুষ্টুপ; আৰু বাকী বিনিয়োগ আদি পুনৰ পূৰ্ববৎ।
Verse 96
सहस्रं मंत्रराजं च जपित्वा कवचं पठेत् । एवं दीपप्रदानस्य कर्ताप्नोत्यखिलेऽप्सितम् ॥ ९६ ॥
মন্ত্ৰৰাজ সহস্রবার জপ কৰি তাৰ পিছত কবচ পাঠ কৰিব। এইদৰে দীপ-প্ৰদান কৰা ভক্তে সকলো ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে।
Verse 97
दीपप्रबोधकाले तु वर्जयेदशुभां गिरम् । विप्रस्य दर्शनं तत्र शुभदं परिकीर्तितम् ॥ ९७ ॥
দীপ জ্বলাই থকা সময়ত অশুভ বাক্য বর্জন কৰা উচিত। সেই মুহূৰ্তত ব্ৰাহ্মণৰ দর্শন শুভ আৰু সৌভাগ্যদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 98
शूद्राणां प्रध्यमं प्रोक्तं म्लेच्छस्य वधबन्धनम् । आख्वोत्वोर्दर्शनं दुष्टं गवाश्वस्य सुखावहम् ॥ ९८ ॥
শূদ্ৰসকলৰ বাবে প্ৰধান দণ্ড বুলি প্ৰহাৰ কোৱা হৈছে; ম্লেচ্ছৰ বাবে বধ বা বন্ধন। উট আৰু ঘোঁৰাৰ দৰ্শন অশুভ, কিন্তু গাভী আৰু ঘোঁৰাৰ দৰ্শন মঙ্গলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 99
दीपज्वाला समा सिद्ध्यै वक्रा निशविधायिनी । शब्दा भयदा कर्तुरुज्ज्वला सुखदा मता ॥ ९९ ॥
দীপৰ জ্বালা যদি সম আৰু স্থিৰ হয়, তেন্তে সিধি দিয়ে। জ্বালা যদি বেঁকা বা কঁপে, তেন্তে অমঙ্গলসূচক। জ্বালা যদি শব্দ কৰে, তেন্তে কৰ্তাৰ ভয় হয়; আৰু যদি উজ্জ্বল হয়, তেন্তে সুখদায়ক বুলি ধৰা হয়।
Verse 100
कृष्णा शत्रुभयोत्पत्त्ये वमंती पशुनाशिनी । कृते दीपे यदा पात्रं भग्नं दृश्यते दैवतः ॥ १०० ॥
কৃষ্ণ (অন্ধকাৰময়) নিমিত্ত শত্রুৰ পৰা ভয় উদ্ভৱ হোৱাৰ সূচক। বমি হোৱা পশুহানিৰ লক্ষণ। তদুপৰি দীপ জ্বলাই থোৱাৰ পিছত যদি তাৰ পাত্ৰ দেৱবশত ভাঙি দেখা যায়, সেয়াও অশুভ নিমিত্ত।
Verse 101
पक्षादर्वाक्तदा गच्छेद्यजमानो यमालयम् । वर्त्यतरं यदा कुर्यात्कार्यं सिद्ध्येद्विलंबतः ॥ १०१ ॥
যথাযথ পক্ষৰ আগতে কৰ্ম কৰিলে যজমান যমালয়লৈ গমন কৰে। কিন্তু পিছত (উপযুক্ত সময়ত) কৰিলে কাৰ্য সিদ্ধ হয়—যদিও বিলম্বে।
Verse 102
नेत्रहीनो भवेत्कर्ता तस्मिन्दीपांतरे कृते । अशुचिस्पर्शने व्याधिर्दीपनाशे तु चौरभीः ॥ १०२ ॥
সেই (পূজ্য) দীপৰ পৰা আন এটা দীপ জ্বলাইলে কৰ্তা দৃষ্টিহীন হয়। অশুচি স্পৰ্শে ব্যাধি হয়; আৰু দীপ নিভি বা নষ্ট হ’লে চোৰভয় ঘটে।
Verse 103
श्वमार्जाराखुसंस्पर्शे भवेद्भूपतितो भयम् । पात्रारंभे वसुपलैः कृतो दीपोऽखिलेष्टदः ॥ १०३ ॥
কুকুৰ, মেকুৰী বা ইঁদুৰে পূজাৰ সামগ্ৰী স্পৰ্শ কৰিলে ৰজাৰ ক্ৰোধ বা ৰজাৰ অনুগ্ৰহচ্যুতিৰ ভয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। কিন্তু বিধিৰ আৰম্ভণিতে গোৱ ঘৃতৰে জ্বলাই থোৱা দীপে সকলো অভীষ্ট ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 104
तस्माद्दीपः प्रयत्नेन रक्षणीयोंऽतरायतः । आसमाप्तेः प्रकुर्वीत ब्रह्मचर्यं च भूशयः ॥ १०४ ॥
সেয়ে দীপক বিঘ্নৰ পৰা যত্নেৰে ৰক্ষা কৰিব লাগে। ব্ৰত সমাপ্তি নোহোৱালৈকে ভূমিত শুই ব্ৰহ্মচৰ্যও পালন কৰিব।
Verse 105
स्त्रीशूद्रपतितादीनां संभाषामपि वर्जयेत् । जपेत्सहस्रं प्रत्येकं मंत्रराजं नवाक्षरम् ॥ १०५ ॥
স্ত্ৰী, শূদ্ৰ, পতিত আদি লোকৰ সৈতে কথাবতৰাও বর্জন কৰিব লাগে। আৰু প্ৰতিটো (অনুশীলনত) নবাক্ষৰ মন্ত্রৰাজ এক হাজাৰবাৰ জপ কৰিব।
Verse 106
स्तोत्रपाठं प्रतिदिनं निशीथिन्यां विशेषतः । एकपादेन दीपाग्रे स्थित्वा यो मंत्रनायकम् ॥ १०६ ॥
যি প্ৰতিদিন স্তোত্ৰপাঠ কৰে—বিশেষকৈ নিশীথত (মধ্যৰাতিত)—আৰু দীপৰ আগত এক ভৰিত থিয় হৈ মন্ত্রসমূহৰ নায়ক প্ৰভুক আৰাধনা কৰে।
Verse 107
सहस्रं प्रजपेद्वात्रौ सोऽभीष्टं क्षिप्रमाप्नुयात् । समाप्य शोभनदिने संभोज्य द्विजसत्तमान् ॥ १०७ ॥
সেই ৰাতি তেনে এক হাজাৰবাৰ জপ কৰিব; তাতে সি শীঘ্ৰে অভীষ্ট ফল লাভ কৰিব। অনুশীলন সমাপ্ত কৰি কোনো শুভ দিনত শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলক (বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলক) ভোজন কৰাব।
Verse 108
कुंभोदकेन कर्तारमभिषिंचन्मनुं जपेत् । कर्ता तु दक्षिणां दद्यात्पुष्कलां तोषहेतवे ॥ १०८ ॥
কলহৰ জলে আচার্যক অভিষিক্ত কৰি পবিত্ৰ মন্ত্ৰ জপ কৰিব লাগে। তাৰ পিছত যজমানে তুষ্টি আৰু বিধি-সমাপ্তিৰ বাবে প্ৰচুৰ দক্ষিণা দান কৰিব।
Verse 109
गुरौ तुष्टे ददातीष्टं कृतवीर्यसुतो नृपः । गुर्वाज्ञया स्वयं कुर्याद्यदि वा कारयेद्गुरुः ॥ १०९ ॥
গুরু সন্তুষ্ট হলে কৃতবীৰ্য-পুত্ৰ ৰজাই ইষ্ট বস্তু দান কৰে। গুৰুৰ আজ্ঞাত তেওঁ নিজে কৰিব, নতুবা গুৰুৱে তেওঁৰ দ্বাৰা কৰাব।
Verse 110
दत्त्वा धनादिकं तस्मै दीपदानाय नारद । गुर्वाज्ञामन्तरा कुर्याद्यो दीपं स्वेष्टसिद्धये ॥ ११० ॥
হে নাৰদ! দীপদানৰ বাবে তাক ধন আদি দি থকাৰ পাছতো, গুৰুৰ আজ্ঞা নোহোৱাকৈ নিজৰ ইষ্টসিদ্ধিৰ বাবে দীপ জ্বলাই যি, সি অনুচিত কৰে।
Verse 111
सिद्धिर्न जायते तस्य हानिरेव पदे पदे । उत्तमं गोघृतं प्रोक्तं मध्यमं महषीभवम् ॥ १११ ॥
তাৰ সিদ্ধি নহয়; পদে পদে কেৱল হানি হয়। গোঘৃত উত্তম বুলি কোৱা হৈছে, আৰু মহিষীঘৃত মধ্যম।
Verse 112
तिलतैलं तु तादृक् स्यात्कनीयोऽजादिजं घृतम् । आस्यरोगे सुगंधेन दद्यात्तैलेन दीपकम् ॥ ११२ ॥
তিলৰ তেলো তেনেদৰে উপযোগী; আৰু অধিক লঘু উপায় হ’ল ছাগলী আদি দুধৰ পৰা প্ৰস্তুত ঘৃত। মুখৰোগত সুগন্ধি দ্ৰব্য মিশ্ৰিত ঔষধীয় তেলে দীপক-প্ৰয়োগ দিয়া উচিত।
Verse 113
सिद्ध्वार्थसंभवेनाथ द्विषतां नाशनाय च । सहस्रेण पलैर्दीपे विहिते च न दृश्यते ॥ ११३ ॥
হে নাথ! উদ্দেশ্যসিদ্ধি আৰু দ্বেষীৰ বিনাশৰ বাবে সহস্ৰ পল ঘৃত/তেলে বিধিপূৰ্বক দীপ সাজিলেও সি প্ৰকাশিত হৈ দেখা নাযায়।
Verse 114
कार्यसिद्धस्तदा कुर्यात्र्रिवारं दीपजं विधिम् । तदा सुदुर्लभमपि कार्य्यं सिद्ध्व्येन्न संशयः ॥ ११४ ॥
তেতিয়া কাৰ্যসিদ্ধি লাভ কৰি দীপজাত বিধি তিনিবাৰ পালন কৰিব; তাতে অতি দুৰ্লভ কাৰ্যও সিদ্ধ হ’ব—সন্দেহ নাই।
Verse 115
दीपप्रियः कार्तवीर्यो मार्तंडो नतिवल्लभः । स्तुतिप्रोयो महाविष्णुर्गणेश स्तपर्णप्रियः ॥ ११५ ॥
তেওঁ দীপপ্ৰিয়, কাৰ্তবীৰ্য, মাৰ্তণ্ড (সূৰ্য), নতজনৰ প্ৰিয়, স্তুতিপ্ৰিয়, মহাবিষ্ণু, গণেশ আৰু পত্রাৰ্পণপ্ৰিয়।
Verse 116
दुर्गार्चनप्रिया नूनमभिषेकप्रियः शिवः । तस्मात्तेषां प्रतोषाय विदध्यात्तत्तदादरात् ॥ ११६ ॥
নিশ্চয়েই দুৰ্গা অর্চনপ্ৰিয়া আৰু শিৱ অভিষেকপ্ৰিয়া; সেয়ে তেওঁলোকক তুষ্ট কৰিবলৈ সেই-সেই কৰ্ম শ্ৰদ্ধাৰে কৰা উচিত।
Verse 117
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कार्तवीर्यमाहात्म्यमन्त्रदीपकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয়পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত, বৃহদুপাখ্যানৰ তৃতীয় পাদত ‘কাৰ্তবীৰ্য-মাহাত্ম্য-মন্ত্ৰ-দীপ-কথন’ নামৰ ছিয়াত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra explicitly links his efficacy to (1) his divine identity as Sudarśana’s earthly manifestation and (2) empowerment through Dattātreya worship; therefore, smaraṇa (remembrance) itself is framed as a siddhi-producing act—granting victory over enemies and restoration of what is lost—while the longer sādhana (nyāsa/yantra/homa/dīpa-vrata) operationalizes that protection in ritual form.
The chapter lays out a standard tantric workflow: viniyoga (ṛṣi–chandas–devatā plus bīja/śakti/hṛdaya), ṣaḍaṅga and aṅga-nyāsa, kavaca/varma and astra deployment, dhyāna of the deity’s form, yantra inscription and kumbha installation with abhiṣeka, japa with homa (including intent-specific materials), and finally a regulated dīpa-vrata governed by calendrics, omens, purity, and guru authorization.
The dīpa-vrata is presented as a sustained, rule-bound extension of the mantra’s protective field: it uses prior nyāsa and yantra logic, adds strict timing (months/tithis/nakṣatras/yogas), prescribes vessel and wick measures, and interprets flame behavior as diagnostic omens—culminating in completion rites (feeding brāhmaṇas, dakṣiṇā) to seal the observance’s phala.