Dīkṣā, Mantra-Types, Mantra-Doṣas, and Qualifications of Ācārya–Śiṣya
সনৎকুমাৰে নাৰদক কয়—দীক্ষা হৈছে পাপনাশক, অন্তৰত দিৱ্য অভিমুখতা জগোৱা আৰু মন্ত্ৰক শক্তি দিয়া পবিত্ৰ সংস্কাৰ। ‘মন্ত্ৰ’ শব্দৰ ব্যুৎপত্তি মনন আৰু ত্ৰাণ (ৰক্ষা)ৰ পৰা বুজোৱা হৈছে। মন্ত্ৰসমূহক স্ত্ৰী/পুং/নপুংসক অন্ত, ‘নমো’ অন্ত, মন্ত্ৰ–বিদ্যা ভেদ (পুৰুষ/স্ত্ৰী অধিষ্ঠাত্ৰী শক্তি) আৰু আগ্নেয়–সৌম্য ধাৰা অনুসাৰে ভাগ কৰা হৈছে; ই প্ৰাণগতি পিঙ্গলা আৰু বাওঁ নাড়ীৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। মন্ত্ৰৰ ক্ৰম-সংযোগৰ নিয়ম, জপৰ শর্ত আৰু ‘হুঁ/ফট্’ প্ৰয়োগে কৰ্মৰ তীব্ৰতা বৰ্ণিত। তাৰ পিছত মন্ত্ৰদোষৰ বিস্তৃত তালিকা—গঠন, উচ্চাৰণ, অক্ষৰসংখ্যা আদি ত্ৰুটি; ছিন্ন, দগ্ধ, ভীত, অশুদ্ধ, নিৰ্বীজ, স্থানভ্ৰষ্ট আদি সিদ্ধি ৰোধ কৰে আৰু সাধকক ক্ষতি কৰিব পাৰে। শেষত যোনিমুদ্ৰা/আসনত শৃঙ্খলাবদ্ধ জপে শুদ্ধি আৰু আচার্য–আদৰ্শ শিষ্যৰ কঠোৰ নৈতিক, আচাৰিক আৰু শিক্ষাদান-যোগ্যতা উল্লেখ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ जीवस्य पाशौघच्छेदनायेष्टसिद्धिदम् । दीक्षाविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रसामर्थ्यदायकम् ॥ १ ॥
সনৎকুমাৰে ক’লে: এতিয়া জীৱক বান্ধি থোৱা পাশসমূহ ছেদন কৰিবলৈ, ইষ্টসিদ্ধি দান কৰিবলৈ, আৰু মন্ত্ৰক সামৰ্থ্য দান কৰা দীক্ষাবিধি মই বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 2
दिव्यं भावं यतो दद्यात्क्षिणुयाद्दुरितानि च । अतो दीक्षेति सा प्रोक्ता सर्वागमविशारदैः ॥ २ ॥
যিহেতু দীক্ষাই দিব্য অন্তৰ্ভাৱ দান কৰে আৰু পাপো ক্ষয় কৰে, সেয়েহে সৰ্ব আগমবিশাৰদ আচার্যসকলে তাক “দীক্ষা” বুলি কৈছে।
Verse 3
मननं सर्ववेदित्वं त्राणं संखार्यनुग्रहः । मननात्त्राणधर्मत्त्वान्मंत्र इत्यभिधीयते ॥ ३ ॥
যি মননযোগ্য আৰু ত্ৰাণ-স্বভাৱে সাধকক অনুগ্ৰহ কৰে—মননত সৰ্ববেদ-জ্ঞান দিয়ে আৰু ৰক্ষাশক্তিৰে কৃপা কৰে—সেয়েহে তাক “মন্ত্ৰ” বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
स्त्रीपुंनपुंसकात्मानस्ते मंत्रास्तु त्रिधा मताः । स्त्रीमंत्रास्तु द्विठांताः स्युः पुंमंत्रा हुंफडंतकाः ॥ ४ ॥
স্বভাৱ অনুসাৰে মন্ত্ৰ তিনিধা—স্ত্ৰী, পুং আৰু নপুংসক। স্ত্ৰীমন্ত্ৰ দুটা ‘ঠ’ত শেষ হয়, আৰু পুংমন্ত্ৰ ‘হুঁ’ আৰু ‘ফড়্’ত শেষ হয়।
Verse 5
क्लीबाश्चैव नमोंऽताः स्युर्मंन्त्राणां जातयः स्मृताः । पुंदैवतास्तु मन्त्रा स्युर्विद्याः स्त्रीदैवता मताः ॥ ५ ॥
মন্ত্ৰৰ জাতি স্মৃতিত কোৱা হৈছে—কিছুমান ক্ৰীব (নপুংসক) আৰু কিছুমান ‘নমো’ অন্ত। মন্ত্ৰৰ অধিষ্ঠাতা পুং-দেৱতা, আৰু বিদ্যাৰ অধিষ্ঠাত্ৰী শক্তি স্ত্ৰী-দেৱতা বুলি মানা হয়।
Verse 6
षट् क्रमसु प्रशस्तास्ते मनवस्त्रिविधाः पुनः । तारांत्यरेफः स्वाहास्तु तत्राग्नेयाः समीरिताः ॥ ६ ॥
ষড়্ক্ৰমত সেই মনু/মন্ত্ৰ-ৰূপসমূহ প্ৰশস্ত; পুনৰ সিহঁত তিনিধা বুলিও কোৱা হৈছে। তাত অগ্নেয় (অগ্নিসম্বন্ধীয়) বুলি—‘তারা’, ‘অন্ত্য’, ‘ৰেফ’ আৰু ‘স্বাহা’—উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 7
सौम्यास्तु भृगुपीयूषबीजढ्याः कथिता मुने । अग्नीषोमात्मका ह्येवं मंत्रा ज्ञेया मनीषिभिः ॥ ७ ॥
হে মুনি, সৌম্য মন্ত্ৰসমূহ ভৃগু আৰু অমৃত-তত্ত্বৰ বীজাক্ষৰে সমৃদ্ধ বুলি কোৱা হৈছে। সেয়ে জ্ঞানীসকলে এই মন্ত্ৰসমূহক অগ্নি-সোম উভয় স্বভাৱযুক্ত বুলি জানিব।
Verse 8
बोधमायांति चाग्नेयाः श्वसने पिंगलाश्रिते । सौम्याश्चैव प्रबुध्यंते वामे वहति मारुतेः ॥ ८ ॥
যেতিয়া শ্বাস পিঙ্গলা নাড়ীত বয়, তেতিয়া আগ্নেয় প্রবাহ জাগ্ৰত হয়; আৰু যেতিয়া প্ৰাণ বাওঁ (ইড়া) পথে বয়, তেতিয়া সৌম্য, চন্দ্ৰস্বভাৱ ধাৰাও উজলি উঠে।
Verse 9
सर्वे मंत्राः प्रबुध्यंते वायौ नाडिद्वयाश्रिते । स्वापकाले तु मन्त्रस्य जपोऽनर्थफलप्रदः ॥ ९ ॥
যেতিয়া প্ৰাণবায়ু দুয়োটা নাড়ীত স্থিত হয়, তেতিয়া সকলো মন্ত্ৰ প্ৰবুদ্ধ হয়। কিন্তু নিদ্ৰাকালত কৰা মন্ত্ৰজপ অনর্থ বা হানিকৰ ফল দিয়ে।
Verse 10
प्रत्येकं मन्त्रमुञ्चार्य नाव्यानां तान्समुञ्चरेत् । अनुलोमे बिंदुयुक्तान्विलोमे सर्गसंयुतान् ॥ १० ॥
প্ৰত্যেক মন্ত্ৰ পৃথকে উচ্চাৰণ কৰি পাছত সিহঁতক সংযুক্তভাৱে পাঠ কৰিব। অনুলোম ক্ৰমত বিন্দু (অনুস্বাৰ) সহ, আৰু বিলোম ক্ৰমত সৰ্গ (বিসৰ্গ) সহ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 11
जप्तो यदि स वै देवं प्रबुद्धः क्षिप्रसिद्धिदः । अनया मालया जप्तो दुष्टमन्त्रोऽपि सिद्ध्यति ॥ ११ ॥
যদি জপৰ দ্বাৰা সেই দেৱতা প্ৰবুদ্ধ হৈ শীঘ্ৰ সিদ্ধি দান কৰে, তেন্তে এই মালাৰে জপ কৰিলে দোষযুক্ত মন্ত্ৰো সিদ্ধ হয়।
Verse 12
क्रूरे कर्माणि चाग्नेयाः सौम्याः सौम्य फलप्रदाः । शांतज्ञानेतिरौद्रेयशांतिजाति समन्वितः ॥ १२ ॥
ক্ৰূৰ কৰ্মসমূহ অগ্নি-প্ৰকাৰৰ, আৰু সৌম্য কৰ্মে সৌম্য ফল প্ৰদান কৰে। এই শ্ৰেণীবিভাগ ‘শান্ত’ আৰু ‘জ্ঞান’ বুলিও কোৱা হয়; লগতে ৰৌদ্ৰ আৰু শান্তি-জাতি কৰ্ম-প্ৰকাৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।
Verse 13
शांतोऽपि रौद्रतामेति हुंफट्पल्लवयोजनात् । छिन्नादिदोषयुक्तास्ते नैव रक्षंति साधकम् ॥ १३ ॥
শান্তি-কর্মো ‘হুঁ’ আৰু ‘ফট্’ পল্লৱ যোগ কৰিলে ৰৌদ্ৰ হৈ পৰে। আৰু ছিন্ন আদি দোষযুক্ত মন্ত্ৰে সাধকক একেবাৰে ৰক্ষা নকৰে।
Verse 14
छिन्नो रुद्धः शक्तिहीनस्ततश्चैव पराङ्मुखः । कर्महीनो नेत्रहीनः कीलितः स्तंभितस्तथा ॥ १४ ॥
সেয়া ছিন্ন, ৰুদ্ধ আৰু শক্তিহীন হৈ পৰি পৰাঙ্মুখ হয়। কৰ্মশক্তি আৰু দৃষ্টিশক্তি হেৰুৱাই সি কীলিত (আটকোৱা) আৰু স্তম্ভিত (নিশ্চল) হয়।
Verse 15
दग्धः स्रस्तश्च भीतश्च मलिनश्च तिरस्कृतः । भेदितश्च सुषुप्तश्च मदोन्मत्तश्च मूर्च्छितः ॥ १५ ॥
‘দগ্ধ, স্ৰস্ত, ভীত, মলিন, তিৰস্কৃত, ভেদিত, সুষুপ্ত, মদোন্মত্ত আৰু মূৰ্ছিত’—এই অৱস্থাসমূহ কোৱা হৈছে।
Verse 16
हतवीर्यो भ्रांतसंज्ञः प्रध्वस्तो बालकस्तथा । कुमारोऽथ युवा प्रौढो वृद्धो निस्त्रिंशकस्तथा ॥ १६ ॥
বৰ্ণনা অনুসাৰে—সেয়া হতবীৰ্য, ভ্ৰান্তসঞ্জ্ঞ আৰু প্ৰধ্বস্ত হয়; তাৰ পিছত বালক, তাৰ পিছত কুমাৰ, তাৰ পিছত যুবা, তাৰ পিছত প্ৰৌঢ়, তাৰ পিছত বৃদ্ধ; আৰু ‘নিস্ত্ৰিংশক’ অৰ্থাৎ উন্মুক্ত/বস্ত্ৰহীন অৱস্থাও কোৱা হৈছে।
Verse 17
निर्बीजः सिद्विहीनश्च मंदः कूटो निरंशकः । सत्त्वहीनः केकरश्च बीजहीनश्च धूमितः ॥ १७ ॥
এনেকুৱা নমুনা বীজহীন, সিদ্ধিহীন, মন্দ, কুটিল, যথাযথ অংশবিহীন; সত্ত্বহীন, বিকৃতাকৃতি, পুনৰ বীজহীন আৰু ধূমবৰ্ণ (অন্ধকাৰ) বুলি কোৱা হয়।
Verse 18
आलिंगितो मोहितश्च क्षुधार्तश्चातिदीप्तकः । अंगहीनोऽतिक्रुद्धश्चातिक्रूरो व्रीडितस्तथा ॥ १८ ॥
কিছুমান আলিঙ্গিত, কিছুমান মোহিত, কিছুমান ক্ষুধাতুৰ, কিছুমান অতিদীপ্ত; তেনেদৰে কিছুমান অঙ্গহীন, কিছুমান অতিশয় ক্ৰুদ্ধ, কিছুমান অতিনিষ্ঠুৰ, আৰু কিছুমান লজ্জাত আচ্ছন্ন দেখা যায়।
Verse 19
प्रशांतमानसः स्थानभ्रष्टश्च विकलस्तथा । अतिवृद्धोऽतिनिःस्नेहः पीडितश्च तथा पुनः ॥ १९ ॥
যাৰ মন প্ৰশান্ত হৈ মন্দ/জড় হৈছে, যি নিজৰ স্থানৰ পৰা ভ্ৰষ্ট, যি বিকল; যি অতিবৃদ্ধ, যি অতিনিঃস্নেহ (স্নেহ-উষ্ণতাহীন), আৰু পুনৰ যি পীড়িত—এনেকুৱাও ইয়াত বৰ্ণিত।
Verse 20
दोषा ह्येते समाख्याता वक्ष्याम्येषां च लक्षणम् । संयुक्तं वा वियुक्तं वा त्रिधा वा स्वरसंयुतम् ॥ २० ॥
এই দোষসমূহ গণনা কৰা হ’ল; এতিয়া মই ইয়াৰ লক্ষণ ক’ম—ই একেলগে হওক বা পৃথকে হওক, অথবা স্বৰ-সংযোগে ত্ৰিবিধ ৰূপে হওক।
Verse 21
मनोर्यस्यादिमध्यांते वह्निबीजं तथोच्यते । चतुर्द्धा पञ्चधा वापि स मन्त्रश्छिन्नसंज्ञकः ॥ २१ ॥
যি মন্ত্ৰত বহ্নিবীজ (অগ্নিৰ বীজাক্ষৰ) আদিত, মধ্যত আৰু অন্তত স্থাপিত থাকে, আৰু যি চাৰিভাগে বা পাঁচভাগে বিভক্ত হয়—সেই মন্ত্ৰ ‘ছিন্ন’ নামে জনা যায়।
Verse 22
मनोर्यस्यादिमध्यांते भूबीजद्वयमुच्यते । स तु रुद्धो मनुज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ २२ ॥
যি মন্ত্ৰত আদিত, মধ্যত আৰু অন্তত ‘ভূ’ নামৰ দুটা বীজাক্ষৰ কোৱা হয়, সেই মন্ত্ৰ সংযত (ৰুদ্ধ) কৰি ৰাখিলে ‘মনু’ বুলি জ্ঞেয়; ই অতি ক্লেশ-তপস্যাৰে সিদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Verse 23
तारवर्मत्रया लक्ष्मीरेवं हीनस्तु यो मनुः । शक्तिहीनः स विज्ञेयश्चिरकालफलप्रदः ॥ २३ ॥
যি মনু (মন্ত্ৰ) ত্ৰিবিধ ‘তাৰ-বৰ্ম’ ৰক্ষা-আৱৰণৰ পৰা হীন, সি শক্তিহীন বুলি জ্ঞেয়; তাত লক্ষ্মীপ্ৰাপ্তি নহয় আৰু ফলো বহুদিন পাছতহে দিয়ে।
Verse 24
कामबीजं मुखे मायाह्यंते चैवाङ्कुशं तथा । असौ पराङ्मुखो ज्ञेयो भजतां चिरसिद्धिदः ॥ २४ ॥
মুখত কাম-বীজ ন্যাস কৰি, অন্তত মায়া-বীজ আৰু ‘অঙ্কুশ’ো যোগ কৰিব লাগে। এই ৰূপ ‘পরাঙ্মুখ’ বুলি জ্ঞেয়; ভজনকাৰীক দীৰ্ঘস্থায়ী সিদ্ধি দিয়ে।
Verse 25
आदिमध्यावसानेषु सकारो दृश्यते यदि । स मन्त्रो बधिरः प्रोक्तः कष्टेनाल्पफलप्रदः ॥ २५ ॥
মন্ত্ৰৰ আদিত, মধ্যত বা অন্তত যদি ‘স’কাৰ দেখা যায়, তেন্তে সেই মন্ত্ৰ ‘বধিৰ’ বুলি কোৱা হৈছে; ই কষ্টে অল্প ফল দিয়ে।
Verse 26
पञ्चार्णो यदि रेफर्कबिंदुवर्जितविग्रहः । नेत्रहीनस्तु विज्ञेयः क्लेशेनापि न सिद्धिदः ॥ २६ ॥
পঞ্চাক্ষৰী মন্ত্ৰৰূপ যদি ‘ৰেফ’ (ৰ), ‘অৰ্ক’ (ৰ) আৰু বিন্দু-বর্জিত হয়, তেন্তে তাক ‘নেত্ৰহীন’ বুলি জ্ঞেয়; ক্লেশ কৰিলেও সি সিদ্ধি নিদিয়ে।
Verse 27
आदिमध्यावसानेषु हंसः प्रासादवाग्भवौ । हंसेंदुर्वा सकारो वा फकारो वर्म वा पुन ॥ २७ ॥
আৰম্ভ, মধ্য আৰু অন্তত ‘হংস’ বীজ স্থাপন কৰিব পাৰি। অথবা ‘প্ৰাসাদ’ আৰু ‘বাগ্ভৱ’ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি; নতুবা ‘হংসেন্দু’, বা ‘স’ অক্ষৰ, বা ‘ফ’ অক্ষৰ, পুনৰ ‘বৰ্ম’ নামৰ ৰক্ষাবীজ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি।
Verse 28
माप्रा नमामि च पदं नास्ति यस्मिन्स कीलितः । एवं मध्ये द्वयं मूर्ध्नि यस्मिन्नस्त्रलकारकौ ॥ २८ ॥
‘মাপ্ৰা’ আৰু ‘নমামি’—এই দুয়োটা পদত কোনো অক্ষৰেই ‘কীলিত’ (স্থিৰকৈ গাঁথা) নহয়। এইদৰে মধ্যত দুটা (চিহ্ন) থাকে, আৰু শিৰোভাগত থাকে সেই অক্ষৰসমূহ যি ‘অস্ত্ৰ-লকাৰ’ সূচক হিচাপে কাম কৰে।
Verse 29
न विद्येते स मंत्रस्तु स्तंभितः सिद्धिरोधकृत् । अग्निः पवनसंयुक्तो मनोर्यस्य तु मूर्द्धनि ॥ २९ ॥
সেই মন্ত্ৰ প্ৰকৃততে কাৰ্যকৰ নহয়; ই স্তম্ভিত হৈ সিদ্ধিলাভত বাধা দিয়ে। যাৰ মূৰ্ধ্নিত অগ্নি (অন্তৰ্তাপ) বায়ু (প্ৰাণ)ৰ সৈতে যুক্ত হয়, তাৰ মন অস্থিৰ হৈ ৰুদ্ধ হয়।
Verse 30
स सार्णो दृश्यते यस्तु स मंत्रो दग्धसंज्ञकः । अस्रं द्वाभ्यां त्रिभिः षड्भिरष्टाभिर्दृश्यतेऽक्षरेः ॥ ३० ॥
যি মন্ত্ৰত ‘সাৰ্ণ’ (অনুনাসিক/বিসৰ্গ সদৃশ চিহ্ন) দেখা যায়, সেই মন্ত্ৰ ‘দগ্ধ’ (দোষযুক্ত) বুলি কোৱা হয়। ‘অস্ৰ’ নামৰ বিন্যাস দুটা, তিনিটা, ছটা বা আঠটা অক্ষৰে গঠিত হ’লে দেখা যায়।
Verse 31
त्रस्तः स मंत्रो विज्ञेयो मुखे तारविवर्जितः । हकारः शक्तिरथवा भीतो मंत्रः स एव हि ॥ ३१ ॥
মুখে জপ কৰোঁতে ‘তাৰ’—প্ৰণৱ ‘ওঁ’—বিহীন যি মন্ত্ৰ, তাক ‘ত্ৰস্ত’ (ভীত) মন্ত্ৰ বুলি জানিব লাগে। তেতিয়া ‘হ’কাৰেই তাৰ শক্তি; সেই মন্ত্ৰই ‘ভীত’ নামে পৰিচিত।
Verse 32
मनोर्यस्यादिमध्यांते स्यान्मकारचतुष्टयम् । मलिनस्तु स विज्ञेयो ह्यतिक्लेशेन सिद्धिदः ॥ ३२ ॥
যি মন্ত্ৰৰ আদিত, মাজত আৰু অন্তত ‘ম’ অক্ষৰ চাৰিবাৰ থাকে, সেই মন্ত্ৰ ‘মলিন’ বুলি জানিব লাগে; সি কেৱল অতিশয় ক্লেশে সিদ্ধি দিয়ে।
Verse 33
दार्णो यस्य मनोर्मध्ये मूर्ध्नि क्रोधयुगं तथा । अस्त्रं चास्ति स मंत्रस्तु तिरस्कृत उदीरितः ॥ ३३ ॥
যি মন্ত্ৰৰ মাজত ‘দাৰ্ণ’ বীজ থাকে, শিৰত ‘ক্ৰোধ’ যুগল অক্ষৰ থাকে আৰু ‘অস্ত্ৰ’ সূত্ৰো থাকে—সেই মন্ত্ৰ ‘তিৰস্কৃত’ (নিবাৰক) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 34
म्योद्वयं हृदयं शीर्षे वषड्वौषट्कमध्यमः । यस्य स्याद्भेदितो मंत्रस्त्याज्यः क्लिष्टफलप्रदः ॥ ३४ ॥
যদি মন্ত্ৰৰ অন্তত ‘ম্যো’ দ্বয় থাকে, শিৰত ‘হৃদয়’ বীজ থাকে আৰু মাজত বষট/বৌষটকাৰ থাকে, তেন্তে সেই মন্ত্ৰ ভেদিত; ক্লিষ্ট ফল দিয়া বাবে ত্যাজ্য।
Verse 35
त्र्यक्षरो हंसहीनो यः सुषुप्तः कीर्तितस्तु सः । विद्या वाप्यथवा मंत्रो भवेत्सप्तदशाक्षरः ॥ ३५ ॥
যি তিন অক্ষৰবিশিষ্ট আৰু ‘হংস’হীন, তাক ‘সুষুপ্তি’ বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে; কিন্তু বিদ্যা বা (যথাৰ্থ) মন্ত্ৰ সতৰ অক্ষৰৰ বুলি কোৱা হয়।
Verse 36
षट्कारपंचकादिर्यो मदोन्मत्तस्तु स स्मृतः । यस्य मध्ये स्थितं चास्रं स मंत्रो मूर्च्छितः स्मृतः ॥ ३६ ॥
‘ষটকাৰ’ আৰু ‘পঞ্চক’ ধ্বনিসমূহে আৰম্ভ হোৱা মন্ত্ৰ ‘মদোন্মত্ত’ (মত্তৰ দৰে অস্থিৰ) বুলি স্মৃত; আৰু যাৰ মাজত ‘অস্ৰ’ (তীক্ষ্ণ/ছেদন) ধ্বনি থাকে, সেই মন্ত্ৰ ‘মূৰ্ছিত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 37
विरामस्थानगं चास्रं हतवीर्यः स उच्यते । मंत्रस्यादौ च मध्ये च मूर्ध्नि चास्रचतुष्टयम् ॥ ३७ ॥
বিৰামস্থানত পৰি থকা অক্ষৰ হতবীৰ্য (শক্তিহীন) বুলি কোৱা হয়। মন্ত্রত এনে চাৰিটা ‘অস্ৰ’ স্থান থাকে—আদি, মধ্য, অন্ত আৰু মূর্ধ্নি (প্ৰধান শিখৰ) ত।
Verse 38
ज्ञातव्यो भ्रांत इत्येष यः स्यादष्टा दशाक्षरः । पुनर्विशतिवर्णो वा यो मंत्रः स्मरसंयुतः ॥ ३८ ॥
যি মন্ত্র অষ্টাদশ অক্ষৰৰ, অথবা বিশ বৰ্ণৰ, আৰু স্মৰ (কাম) সম্পৰ্কীয় পদেৰে সংযুক্ত—তাক ‘ভ্ৰান্ত’ মন্ত্র বুলি জানিব লাগে।
Verse 39
हृल्लेखाकुंशबीजाढ्यः प्रध्वस्तः स कथ्यते । सप्तार्णो बालमंत्रस्तु कुमारो वसुवर्णवान् ॥ ३९ ॥
‘হৃল্’, ‘লেখা’ আৰু ‘কুংশ’ এই বীজসমূহেৰে যুক্ত মন্ত্রক ‘প্ৰধ্বস্ত’ বুলি কোৱা হয়। সাত অক্ষৰৰ ‘বাল-মন্ত্র’ ‘কুমাৰ’ নামে জনা যায় আৰু ই বসু-বৰ্ণ (আঠ বৰ্ণ) যুক্ত।
Verse 40
षोडशार्णो युवा प्रौढश्चत्वारिंशतिवर्णकः । त्रिंशद्वर्णश्चतुःषष्टिवर्णश्चापि शताक्षरः ॥ ४० ॥
ষোল অক্ষৰৰ মন্ত্র ‘যুৱ’ বুলি কোৱা হয়; চল্লিশ বৰ্ণৰ মন্ত্র ‘প্ৰৌঢ়’ বুলি জনা যায়। তদ্ৰূপ ত্ৰিশ বৰ্ণৰ, চৌষট্টি বৰ্ণৰ আৰু শত অক্ষৰৰ মন্ত্রো আছে।
Verse 41
चतुःशताक्षरो मंत्रो वृद्ध इत्यभिधीयते । नवार्णस्तारसंयुक्तो मंत्रो निस्त्रिंश उच्यते ॥ ४१ ॥
চাৰিশ অক্ষৰৰ মন্ত্র ‘বৃদ্ধ’ বুলি অভিহিত হয়। আৰু নৱ অক্ষৰৰ মন্ত্র তৰা (ॐ) ৰ সৈতে সংযুক্ত হলে তাক ‘নিস্ত্ৰিংশ’ মন্ত্র বুলি কোৱা হয়।
Verse 42
यस्यांते हृदयं प्रोक्तं शिरोमंत्रोऽथ मध्यगः । शिखा वर्म च यस्यांते नेत्रमस्रं च दृश्यते ॥ ४२ ॥
সেই ন্যাস-ক্রমত অন্তত হৃদয়-মন্ত্ৰ নিৰ্দিষ্ট, মধ্যভাগত শিৰো-মন্ত্ৰ স্থাপিত। শেষত শিখা আৰু বৰ্ম (কবচ) মন্ত্ৰ, লগতে নেত্ৰ আৰু অস্ত্ৰ মন্ত্ৰো প্ৰয়োগ হয়।
Verse 43
शिव शक्त्यार्णहीनो वा निर्बीजः स मनुः स्मृतः । आद्यंतमध्ये फट्कारः षोढा यस्मिन्प्रदृश्यते ॥ ४३ ॥
শিৱ আৰু শক্তিৰ অক্ষৰবিহীন মন্ত্ৰক ‘নিৰ্বীজ’ (বীজ-ৰহিত) বুলি সোঁৱৰা হয়। য’ত ‘ফট্’ উচ্চাৰণ আদি, মধ্য আৰু অন্তত ছয়ধৰণে দেখা যায়, সেয়াই তেনে মন্ত্ৰ।
Verse 44
स मनुः सिद्धिहीनः स्यान्मंदः पंक्त्यक्षरो मनुः । कूट एकाक्षरो मंत्रः स एवोक्तो निरंशकः ॥ ४४ ॥
সিদ্ধিহীন মন্ত্ৰ মন্দ (দুৰ্বল) বুলি গণ্য; অক্ষৰৰ পংক্তি/ক্রমে গঠিত মন্ত্ৰক ‘মনু’ বোলা হয়। কিন্তু ‘কূট’ একাক্ষৰ মন্ত্ৰ; সেয়াই ‘নিৰংশক’ (অংশহীন) বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 45
द्विवर्णः सत्त्वहीनः स्यात्केकरश्चतुरक्षरः । षड्वर्णो बीजहीनो वा सार्द्धसप्ताक्षरोऽपि वा ॥ ४५ ॥
দুই বৰ্ণৰ মন্ত্ৰ সত্ত্বহীন (অপ্ৰভাৱী) বুলি কোৱা হয়; আৰু ‘কেকৰ’ দোষযুক্ত চাৰ অক্ষৰৰ মন্ত্ৰো দোষপূৰ্ণ। তদ্ৰূপ বীজবিহীন ছয় বৰ্ণৰ, বা সাৰ্ধ-সপ্তাক্ষৰ মন্ত্ৰো দোষযুক্ত গণ্য।
Verse 46
सार्द्धद्वादशवर्णो वा धूमितो र्निदितस्तु सः । सार्द्धबीजत्रययुतो मंत्रो विंशतिवर्णवान् ॥ ४६ ॥
সাৰ্ধ-দ্বাদশ বৰ্ণৰ মন্ত্ৰ ‘ধূমিত’ বুলি কোৱা হৈ নিন্দিত। কিন্তু সাৰ্ধ-তিনিটা বীজেৰে যুত হ’লে সেই মন্ত্ৰ বিশ বৰ্ণবিশিষ্ট হয়।
Verse 47
त्रिंशद्वर्णश्चैकविंशद्वर्णश्चार्लिंगितस्तु सः । यो मंत्रो दंतवर्णस्तु मोहितः स तु कीर्तितः ॥ ४७ ॥
যি মন্ত্ৰ ত্ৰিশ বৰ্ণ আৰু একুশ বৰ্ণযুক্ত আৰু দন্ত্য-বৰ্ণেৰে চিহ্নিত, সেই মন্ত্ৰক ‘মোহিত’ (মোহ সৃষ্টিকাৰী) বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Verse 48
चतुर्विशतिवर्णो वा सप्तविंशतिवर्णवान् । क्षुधार्तः स तु विज्ञेयो मंत्रसिद्धिविवर्जितः ॥ ४८ ॥
মন্ত্ৰ চৌব্বিশ বৰ্ণৰ হওক বা সাতাশ বৰ্ণৰ—যদি সাধক ক্ষুধাত কাতৰ হয়, তেন্তে সি মন্ত্ৰসিদ্ধি-বিবর্জিত বুলি জানিব লাগে।
Verse 49
एकादशाक्षरो वापि पंचविंशतिवर्णकः । त्रयोर्विंशतिवर्णो वा स मनुर्दृप्तसंज्ञकः ॥ ४९ ॥
মন্ত্ৰ এগাৰ অক্ষৰৰ হওক, পঁচিশ বৰ্ণৰ হওক বা তেইশ বৰ্ণৰ—এনে মন্ত্ৰ ‘দৃপ্ত’ নামে স্মৃত।
Verse 50
षड्विंशत्यक्षरो वापि षट्त्रिंशद्वर्णंकोऽपि वा । एकोन त्रिंशदर्णो वा मंत्रो हीनांगकः स्मृतः ॥ ५० ॥
ছাব্বিশ অক্ষৰৰ, বা ছত্রিশ বৰ্ণৰ, অথবা ঊনত্রিশ বৰ্ণৰ মন্ত্ৰক ‘হীনাঙ্গক’ (অপূর্ণাঙ্গ) বুলি স্মৃত কৰা হৈছে।
Verse 51
अष्टाविंशतिवर्णो वा तथैकत्रिंशदर्णकः । अतिक्रूरः स विज्ञेयोऽखिलकर्मसु गर्हितः ॥ ५१ ॥
আঠাই বৰ্ণৰ হওক বা একত্রিশ বৰ্ণৰ—এনে মন্ত্ৰ অতি ক্ৰূৰ বুলি জানিব লাগে আৰু সকলো কৰ্মত গৰ্হিত।
Verse 52
चत्वारिंशत्समारभ्य त्रिषष्ट्यंतस्तु यो मनुः । व्रीडितः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मसु न क्षमः ॥ ५२ ॥
চল্লিশৰ পৰা তেষট্টি বছৰলৈ যাৰ মন লাজ‑সংকোচে আচ্ছন্ন থাকে, সি সকলো কৰ্মত অক্ষম বুলি জানিব লাগে।
Verse 53
पञ्चषष्ट्यक्षरा मन्त्रा ज्ञेया वै शांतमानसाः । पञ्चषष्ट्यर्णमारभ्य नवनन्दाक्षरावधि ॥ ५३ ॥
শান্তচিত্ত লোকসকলে পঁয়ষট্টি অক্ষৰযুক্ত মন্ত্ৰসমূহ জানিব—পঁয়ষট্টি অক্ষৰ‑পৰিমাপৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘নৱ‑নন্দ’ অক্ষৰ‑মাপলৈকে।
Verse 54
ये मंत्रास्ते तु विज्ञेयाः स्थानभ्रष्टा मुनीश्वर । त्रयोदशार्णा ये मन्त्रास्तिथ्यर्णाश्च तथा पुनः ॥ ५४ ॥
হে মুনীশ্বৰ! সেই মন্ত্ৰসমূহ ‘স্থানভ্ৰষ্ট’ বুলি জানিব লাগে। তদ্ৰূপ তেৰ অক্ষৰযুক্ত মন্ত্ৰ আৰু তিথি‑ক্ৰম অনুসাৰে বিন্যস্ত অক্ষৰযুক্ত মন্ত্ৰো একে ধৰণে চিনাক্ত।
Verse 55
विकसास्तें समाख्याताः सर्वतंत्रविशारदैः । शतं सार्द्धशतं वापि शतद्वयमथापि वा ॥ ५५ ॥
এই ‘বিকাস’সমূহ সকলো তন্ত্র‑শাস্ত্ৰত পাৰদৰ্শীসকলে বৰ্ণনা কৰিছে—ইহা এশ, বা দেড়শ, বা দু’শ বুলি কোৱা হয়।
Verse 56
द्विनवत्येकहीनो वा शतत्रयमथापि वा । ये मंत्रा वर्णसंख्याका निःस्नेहास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ५६ ॥
যি মন্ত্ৰসমূহ কেৱল অক্ষৰ‑গণনাৰে মাপা হয়—একানব্বই (বিৰানব্বইৰ পৰা এক কম) হওক বা তিনশলৈকে—সেইবোৰ ‘নিঃস্নেহ’ বুলি কোৱা হৈছে; অৰ্থাৎ অন্তঃশক্তি আৰু ভক্তি‑প্ৰভাৱহীন।
Verse 57
चतुःशतं समारभ्य सहस्रार्णावधि द्विज । अतिवृद्धाः प्रयोगेषु शिथिलास्ते समीरिताः ॥ ५७ ॥
হে দ্বিজ! চাৰিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি হাজাৰ বৰ্ণ পৰ্যন্ত যি মন্ত্ৰসমূহ, সিহঁত অতি দীঘল বুলি কোৱা হৈছে; আৰু প্ৰয়োগ-কর্মত শিথিল হৈ প্ৰায় নিষ্ফল হয়।
Verse 58
सहस्रवर्णदधिका मंत्रास्ते पीडिताह्वयाः । तद्वर्द्ध्वं चैव ये मंत्राः स्तोत्ररूपास्तु ते स्मृताः ॥ ५८ ॥
হাজাৰ বৰ্ণতকৈ অধিক থকা মন্ত্ৰসমূহ ‘পীড়িতাহ্বয়’ বুলি কোৱা হয়; আৰু তাৰো অধিক বিস্তৃত মন্ত্ৰসমূহ স্তোত্ৰ-ৰূপ বুলি স্মৃত।
Verse 59
एवं विधाः समाख्याता मनवो दोष संयुताः । दोषानेतानविज्ञाय मंत्रानेताञ्जपन्ति ये ॥ ५९ ॥
এইদৰে মন্ত্ৰদোষৰ এই প্ৰকাৰসমূহ বৰ্ণিত হ’ল। মানুহ দোষসংশ্লিষ্ট হয়; আৰু এই দোষ নাজানি যি এনে মন্ত্ৰ জপ কৰে, সিও দোষৰ ভাগী হয়।
Verse 60
सिद्धिर्न जायते तेषां कल्पकोटिशतैरपि । छिन्नादिदोषदुष्टानां मंत्राणां साधनं ब्रुवे ॥ ६० ॥
ছিন্ন আদি দোষে দুষ্ট এনে মন্ত্ৰৰ সিদ্ধি কোটি কোটি কল্পতো জন্মে নাহে। এতিয়া মই সেই মন্ত্ৰসমূহৰ সাধন (শোধন-প্ৰয়োগ) বিধি ক’ম।
Verse 61
योनिमुद्रासने स्थित्वा प्रजपेद्यः समाहितः । यं कंचिदपि वा मंत्रं तस्य स्युः सर्वसिद्धयः ॥ ६१ ॥
যোনি-মুদ্ৰা আসনত স্থিত হৈ সমাহিতচিত্তে যি কোনো মন্ত্ৰ জপ কৰে, তাৰ সকলো সিদ্ধি লাভ হয়।
Verse 62
सव्यपाष्णि गुदे स्थाप्य दक्षिणं च ध्वजोपरि । योनिमुद्राबंध एवं भवेदासनमुत्तमम् ॥ ६२ ॥
বাওঁ গোৰোহালি গুদাত স্থাপন কৰি আৰু সোঁ গোৰোহালি ধ্বজ (লিঙ্গ) ওপৰত ৰাখি, যোনিমুদ্ৰা-বন্ধন কৰিব লাগে; এইদৰে উত্তম আসন সিদ্ধ হয়।
Verse 63
अन्योऽप्यत्र प्रकारोऽस्ति योनिमुद्रानिबंधने । तदग्रे सरहस्यं ते कथयिष्यामि नारद ॥ ६३ ॥
ইয়াত যোনিমুদ্ৰা-নিবন্ধনৰ আন এটা প্ৰকাৰো আছে। তাৰ পাছত, হে নাৰদ, মই তাৰ ৰহস্যসহ তোমাক ক’ম।
Verse 64
पारंपर्यक्रमप्राप्तो नित्यानुष्टानतत्परः । गुर्वनुज्ञारतः श्रीमानभिषेकसमन्वितः ॥ ६४ ॥
যি পৰম্পৰা-ক্রমে (দীক্ষা/জ্ঞান) প্ৰাপ্ত, নিত্য অনুষ্ঠানত তৎপৰ, গুৰুৰ অনুমতিতেই আচৰণকাৰী, আৰু শ্ৰীসমৃদ্ধ—সেইজন অভিষেকসহ বিধিপূৰ্বক প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 65
सुंदरः सुमुखः शांतः कुलीनः सुलभो वशी । मंत्रतंत्रार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहक्षमः ॥ ६५ ॥
সেইজন সুন্দৰ, সুমুখ আৰু শান্ত; কুলীন, সহজে উপলব্ধ আৰু বশী (ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহী) হওক। মন্ত্ৰ-তন্ত্ৰৰ অৰ্থ-তত্ত্বজ্ঞ, আৰু নিগ্ৰহ-অনুগ্ৰহ—দুয়োটাতে সক্ষম হওক।
Verse 66
निरपेक्षो मुनिर्दांतो हितवादी विचक्षणः । तत्त्वनिष्कासने दक्षो विनयी च सुवेषवान् ॥ ६६ ॥
মুনি নিৰপেক্ষ, দান্ত (সংযমী), হিতবচন কোৱা আৰু বিচক্ষণ হওক। তত্ত্ব উন্মোচনত দক্ষ, বিনয়ী, আৰু শুচি-যথোচিত বেশধাৰী হওক।
Verse 67
आश्रमी ध्याननिरतः संशयच्छित्सुवुद्धिमान् । नित्यानुष्टानसंयुक्तस्त्वाचार्यः परिकीर्तितः ॥ ६७ ॥
যি আশ্ৰমধৰ্মৰ বিধি মানি চলে, ধ্যানত নিৰত, বুদ্ধিমান আৰু সংশয় ছেদন কৰিবলৈ সক্ষম, আৰু নিত্য কৰ্ম-অনুষ্ঠানত দৃঢ়—তাকেই আচাৰ্য বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়।
Verse 68
शांतो विनीतः शुद्धात्मा सर्वलक्षणसंयुतः । शमादिसाधनोपेतः श्रद्धावान् सुस्थिराशयः ॥ ६८ ॥
সেয়া শান্ত, বিনীত, শুদ্ধচিত্ত আৰু সকলো শুভলক্ষণে যুত; শম আদি সাধনাৰে সম্পন্ন, শ্ৰদ্ধাৱান আৰু সংকল্পত সুস্থিৰ।
Verse 69
शुद्धदेहोऽन्नपानद्यैर्द्धार्मिकः शुद्धमानसः । दृढव्रतसमाचारः कृतज्ञः पापभीरुकः ॥ ६९ ॥
যথোচিত অন্ন-পান আদি দ্বাৰা দেহ শুদ্ধ ৰাখে; সেয়া ধৰ্মনিষ্ঠ আৰু শুদ্ধমন। ব্ৰতাচৰণত দৃঢ়, কৃতজ্ঞ আৰু পাপভীতিত সাৱধান।
Verse 70
गुरुध्यानस्तुतिकथासेवनासक्तमानसः । एवंविधो भवेच्छिष्यस्त्वन्यथा गुरुदुःखदः ॥ ७० ॥
গুৰুৰ ধ্যান, স্তৱ, গুৰুগুণ-কথা শ্ৰৱণ আৰু সেৱাত যাৰ মন আসক্ত—সেয়াই শিষ্য। তেনেকুৱাই যথাৰ্থ; নচেৎ গুৰুৰ দুখৰ কাৰণ হয়।
Verse 71
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত থকা বৃহদুপাখ্যানৰ তৃতীয় পাদৰ চৌষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Because dīkṣā is framed as the rite that both purifies (sin-destruction) and installs an inner divine disposition, thereby conferring śakti/adhikāra so that mantra-japa becomes potent and goal-fulfilling rather than merely phonetic repetition.
Āgneya and saumya are treated as ritual-energetic streams: āgneya aligns with fiery activation (linked to piṅgalā flow), while saumya aligns with lunar/gentle activation (linked to left-side flow). The classification also maps onto fierce vs. pacific ritual outcomes.
The chapter states that japa performed during sleep yields fruit that is harmful or meaningless, implying that mantra efficacy requires conscious prāṇa establishment and intentional recitation rather than unconscious utterance.
Mantra-doṣa refers to defects in structure, phonetics, bīja placement, sequencing, or syllable-count that weaken or invert the mantra’s protective power, delaying or preventing siddhi and potentially causing obstruction or adverse effects.
The ācārya is described as tradition-grounded, ethically disciplined, pure, discerning, and capable of both restraint and grace; the disciple is defined by devotion expressed through guru-meditation, praise, attentive listening, and service—otherwise becoming a burden and sorrow to the teacher.