Shloka 38

Adhyaya 88 — The Manifestation of the Matrikas and the Slaying of Raktabija

Sanskrit

इति मातृगणं क्रुद्धं मर्दयन्तं महासुरान् ।

दृष्ट्वाभ्युपायैर्विविधैर्ने॑शुर्देवारिसैनिकाः ॥

Transliteration

iti mātṛ-gaṇaṃ kruddhaṃ mardayantaṃ mahāsurān /

dṛṣṭvābhyupāyair vividhair neśur devāri-sainikāḥ //

Translation

এইদৰে ক্ৰুদ্ধ মাতৃগণক মহা অসুৰসকলক মর্দন কৰা দেখি, দেৱদ্বেষীসকলৰ সৈন্যদল ভয়াক্ৰান্ত হৈ নানাপ্ৰকাৰেও আৰু বিভিন্ন উপায়ে চিঞৰি উঠিল।

Word by Word

• इति: thus
• इति: वाक्यसम्बन्ध (Discourse marker/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-समाप्त्यर्थक/उद्धरणसूचक (quotative/thus)

• मातृ-गणम्: the host of Mothers (Mātṛs)
• मातृ-गणम्: कर्म (Object of ‘seeing’/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/कर्म), एकवचन; समासः—मातॄणां गणः

• क्रुद्धम्: angry
• क्रुद्धम्: कर्मसम्बन्धी विशेषण (Attribute/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रुध् (धातु) → क्रुद्ध (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (मातृगणम्)

• मर्दयन्तम्: crushing; trampling
• मर्दयन्तम्: कर्मसम्बन्धी विशेषण (Attribute/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मर्द् (धातु) → मर्दयन्त (कृदन्त, शतृ)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त (present active participle); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (मातृगणम्)

• महासुरान्: great demons
• महासुरान्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + असुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; मर्दयन्तम् इत्यस्य कर्म

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: पूर्वकालिक क्रिया (Gerundial action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → दृष्ट्वा (कृदन्त, त्वा)
• Form: क्त्वा/त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभावरूप क्रियाविशेषण (gerund/absolutive); ‘having seen’

• अभ्युपायैः: by means; with expedients
• अभ्युपायैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अभि + उप + आय (धातु) → अभ्युपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (Instrumental/करण), बहुवचन; ‘उपाय’ = means/expedients

• विविधैः: various
• विविधैः: करणसम्बन्धी विशेषण (Attribute/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विविध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषणम् (अभ्युपायैः)

• नेशुः: perished
• नेशुः: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन; ‘नश्’ = नश्यति (perish)

• देव-अरि-सैनिकाः: the soldiers of the gods’ enemies
• देव-अरि-सैनिकाः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + अरि (प्रातिपदिक) + सैनिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—देवानाम् अरयः (enemies of the gods) तेषां सैनिकाः

Speakers

• Narrative voice within the Devi Mahatmyam

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "raudra", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Mātṛkās (collective host)

Shakti Aspects

• Mātṛkā-gaṇa collectively (Brahmāṇī
• Māheśvarī
• Vaiṣṇavī
• Kaumārī
• Aindrī
• Vārāhī
• Nārasiṃhī
• etc.)

Key Themes

• Shaktism
• Collective divine power
• Collapse of adharma
• Battle psychology

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

When the forces of order unite (symbolized by the Mātṛkās), adharma loses coherence; panic and futile stratagems replace confidence—unity in dharma is itself power.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Episodic narrative; not a manvantara or genealogy segment, but a didactic mythic account reinforcing dharma through sacred history.

What is the esoteric significance?

The ‘Mothers’ represent stabilized inner powers; when these faculties become ‘kruddha’ against inner disorder, fragmented tendencies (asura-sainika) can only react with scattered, ineffective coping strategies.