Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

Adhyaya 76The Sixth Manvantara: Cakshusha Manu, the Child-Snatcher, and the Problem of Kinship

अन्यजन्मनि जातो 'सौ चाक्षुषः परमेṣ्ठिनः ।

चाक्षुषत्वमतस्तस्य जन्मन्यस्मिन्नपि द्विज ॥

anyajanmani jāto 'sau cākṣuṣaḥ parameṣṭhinaḥ / cākṣuṣatvam atas tasya janmany asminn api dvija //

অন্য জন্মত সি পৰমেষ্ঠী (ব্ৰহ্মা)ৰ পুত্ৰ ‘চাক্ষুষ’ নামে জন্মিছিল। সেয়ে, হে দ্বিজ, এই জন্মতো তাৰ ভিতৰত ‘চাক্ষুষত্ব’ অৱস্থিত।

anya-janmaniin another birth
anya-janmani:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootanya (प्रातिपदिक) + janman (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (विशेषण-विशेष्यभावः)
jātaḥborn
jātaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√jan (धातु) + kta (क्त)
FormPast passive participle (क्त-प्रत्ययान्त), Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular; agrees with subject
asauthat (person), he
asau:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadas (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun (सर्वनाम), Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular
cākṣuṣaḥCākṣuṣa
cākṣuṣaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcākṣuṣa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular; proper name/epithet
parameṣṭhinaḥof Parameṣṭhin (Brahmā)
parameṣṭhinaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootparameṣṭhin (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Genitive (6th/षष्ठी), Singular
cākṣuṣatvamthe state of being Cākṣuṣa
cākṣuṣatvam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcākṣuṣa (प्रातिपदिक) + -tva (त्व)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular; abstract noun (भाववाचक)
ataḥtherefore, hence
ataḥ:
Hetu (हेतु)
TypeIndeclinable
Rootatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
FormIndeclinable (अव्यय), adverbial particle (हेतु/तस्मात्-अर्थे)
tasyaof him
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormPronoun (सर्वनाम), Masculine/Neuter, Genitive (6th/षष्ठी), Singular
janmaniin (this) birth
janmani:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootjanman (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular
asminin this
asmin:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormDemonstrative pronoun used adjectivally (विशेषणवत्), Neuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular; agrees with janmani
apialso, even
api:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
FormIndeclinable (अव्यय), particle (समुच्चय/अपि-अर्थे)
dvijaO twice-born (brahmin)
dvija:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootdvija (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Vocative (8th/सम्बोधन), Singular
Narrative voice (Purāṇic narrator) addressing a dvija (likely within the birds’ dialogue frame of the Mārkaṇḍeya Purāṇa).
Brahmā (Parameṣṭhin)
RebirthJātismaraIdentity across birthsPurāṇic genealogy

FAQs

The verse establishes continuity of saṃskāra and identity across births: prior attainments and roles can leave impressions that manifest again, preparing the ground for the jātismara child’s discernment.

Primarily Vaṃśa/Vaṃśānucarita (genealogy and accounts of lineages/persons), with an implicit karmic-rebirth teaching supporting dharma-narrative aims.

‘Cākṣuṣa’ (linked with ‘sight’) hints at inner vision: memory of prior births functions as a form of subtle ‘seeing’—discriminative insight that will expose hidden motives.