Adhyaya 16

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २५ श्लोक मिलाकर कुल ४६ “लोक हैं।) हि न [हुक हि 7 आम षोडशो< ध्याय: कीचकद्दारा द्रौपदीका अपमान कीचक उवाच स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम । स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता प्रकुरुष्व मम प्रियम्‌

কীচকে ক’লে—হে সুন্দৰ কেশবতী সাইৰন্ধ্ৰী, তোমাক স্বাগতম। মোৰ বাবে এই ৰাতি শুভ প্ৰভাতলৈ পৰিণত হৈছে। তুমি এতিয়া মোৰ ‘স্বামিনী’ হৈ আহিছা; সেয়ে মোৰ প্ৰিয় কাৰ্য কৰাঁ।

Verse 2

सुवर्णमाला: कम्बूश्न कुण्डले परिहाटके । नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्नं च शोभनम्‌

সোণৰ মালা, শঙ্খৰ অলংকাৰ আৰু উৎকৃষ্ট সোণৰ কুণ্ডল; লগতে নানা বাণিজ্য-নগৰৰ পৰা অনা উজ্জ্বল, শুভ আৰু শোভন মণি-ৰত্নো (আনক)।

Verse 3

आहरन्तु च वस्त्राणि कौशिकान्यजिनानि च । मैं दासियोंको आज्ञा देता हूँ; वे तुम्हारे लिये सोनेके हार

দাসীসকলে ৰেশমি বস্ত্ৰ আৰু মৃগচর্ম আদিো আনক। তোমাৰ বাবে মই দিব্য শয়ন আগতেই সাজি ৰাখিছোঁ। আহা, তাত মোৰ সৈতে বহি মধুৰ মাধ্বী মদ্য পান কৰা।

Verse 4

द्रौपहुुवाच (नाहं शक्‍्या त्वया <प्रष्ठुं निषादेनेव ब्राह्मणी । मा गमिष्यसि दुर्बुद्धे गतिं दुर्गान्तरान्तराम्‌ ।।

ৰাজকুমাৰীয়ে মোক—মদ্য আনোতা দাসীক—তোমাৰ ওচৰলৈ পঠাইছে। তেওঁ কৈছে—‘মোৰ বৰ তৃষ্ণা লাগিছে; সেয়ে সোনকালে মোৰ বাবে পানীয় আন।’

Verse 5

कीचक उवाच अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्या: प्रतिश्रुतम्‌ । इत्येतां दक्षिणे पाणौ सूतपुत्र: परामृशत्‌

কীচকে ক’লে—হে ভদ্ৰে, ৰাজকুমাৰীক যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে, সেয়া আন দাসীয়ে পৌঁছাই দিব। এই বুলি সূতপুত্ৰে তাইৰ সোঁ হাত ধৰি পেলালে।

Verse 6

द्रौपहुवाच यथैवाहं नाभिचरे कदाचित्‌ पतीन्‌ मदाद्‌ वै मनसापि जातु । तेनैव सत्येन वशीकृतं त्वां द्रष्टास्मि पापं परिकृष्ममाणम्‌

দ্ৰৌপদী ক’লে—“হে পাপী! যদি এই সত্য যে মই আজিলৈ কেতিয়াও, মনতেও, অহংকাৰবশত মোৰ স্বামীসকলৰ বিৰুদ্ধে আচৰণ কৰা নাই, তেন্তে সেই সত্যবলেৰে মই তোক পৰাধীন হৈ টানি-হেঁচৰি লৈ যোৱা দেখিম।”

Verse 7

वैशम्पायन उवाच स तामभिप्रेक्ष्य विशालनेत्रां जिधघृक्षमाण: परिभर्त्सयन्तीम्‌ जग्राह तामुत्तरवस्त्रदेशे स कीचकस्तां सहसा5$क्षिपन्तीम्‌

বৈশম্পায়ন ক’লে—“ৰাজন! বিশালনয়না দ্ৰৌপদীয়ে তাক এইদৰে ধিক্কাৰ দিয়া দেখি, তাক ধৰি ল’বলৈ কামনাৰে উন্মত্ত কীচকে হঠাৎ তাইৰ ওপৰৰ বস্ত্ৰৰ আঁচল ধৰি পেলালে। তাই তৎক্ষণাৎ ঝাঁকুনি দি পিছলৈ সৰিবলৈ ধৰিলে; কিন্তু সেই মুহূৰ্ততে সি তাইৰ ওৰণীৰ শেষ প্ৰান্ত আঁকৰি ধৰিলে।”

Verse 8

प्रगृह्मामाणा तु महाजवेन मुहुर्विनि:श्वस्य च राजपुत्री । तया समाक्षिप्ततनु: स पाप: पपात शाखीव निकृत्तमूल:

সি মহাবেগে তাইক বশ কৰিবলৈ ধৰিলে। ইফালে ৰাজকুমাৰী দ্ৰৌপদী বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস এৰি নিজকে মুক্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে। তাৰপিছত সাৱধান হৈ তাই দুহাতে কীচকক জোৰে ঠেলি দিলে; আৰু সেই পাপী, মূল কটা গছৰ ডালৰ দৰে, ধপাস কৰি মাটিত পৰি গ’ল।

Verse 9

सा गृहीता विधुन्वाना भूमावाक्षिप्प कीचकम्‌ | सभां शरणमागच्छद्‌ यत्र राजा युधिष्ठिर:

সি ধৰা পৰিলেও ঝাঁকুনি দি নিজকে মুক্ত কৰি কীচকক মাটিত আছাড় দিলে। তাৰপিছত আশ্ৰয় বিচাৰি তাই সভাগৃহলৈ দৌৰ দিলে—য’ত ৰজা যুধিষ্ঠিৰ উপস্থিত আছিল।

Verse 10

इस प्रकार पकड़में आनेपर कीचकको धरतीपर गिराकर भयसे काँपती हुई द्रौपदीने भागकर उस राज-सभाकी शरण ली, जहाँ राजा युधिष्ठिर विद्यमान थे ।।

এইদৰে কীচকক মাটিত পেলাই, ভয়ত কঁপি কঁপি দ্ৰৌপদী দৌৰি ৰাজসভাৰ আশ্ৰয় ল’বলৈ গ’ল—য’ত ৰজা যুধিষ্ঠিৰ আছিল। কিন্তু কীচক দৌৰি আহি তাইৰ কেশপাশ ধৰি পেলালে; আৰু ৰজা তথা সভাসদসকলৰ চকুৰ সন্মুখতে তাইক পেলাই পায়েৰে লাথি মাৰিলে।

Verse 11

भारत! इतनेमें ही भगवान्‌ सूर्यने जिस राक्षसको द्रौपदीकी रक्षाके लिये नियुक्त कर रखा था, उसने कीचकको पकड़कर आँधीके समान वेगसे दूर फेंक दिया

হে ভাৰতবংশধৰ! ঠিক তেতিয়াই ভগৱান সূৰ্যই—দ্ৰৌপদীৰ ৰক্ষাৰ বাবে যি ৰাক্ষসক নিযুক্ত কৰিছিল—সেই ৰক্ষক ৰাক্ষসক দিয়ে কীচকক ধৰি ধুমুহাৰ বেগে দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰালে।

Verse 12

स पपात तदा भूमौ रक्षोबलसमाहत: । विघूर्णमानो निश्रेष्टश्छिन्नममूल इव द्रुम:

ৰাক্ষসৰ প্ৰবল বলত আঘাত পায় কীচক তেতিয়া মাটিত পৰি গ’ল; সৰ্বাঙ্গত ঘূৰ্ণি উঠিল আৰু সি মূলছিন্ন গছৰ দৰে নিথৰ হৈ পৰিল।

Verse 13

(सभायां पश्यतो राज्ञो विराटस्य महात्मन: । ब्राह्मणानां च वृद्धानां क्षत्रियाणां च पश्यताम्‌ ।।

মহাত্মা ৰজা বিৰাট, বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয়সকলৰ সন্মুখতে সভাত, কীচকৰ পদাঘাতে পীড়িত দ্ৰৌপদীৰ মুখৰ পৰা ৰক্ত ববলৈ ধৰিলে। সেই অৱস্থা দেখি চাৰিওফালে থকা সভাসদসকলে ‘হাহা’ কৰি উঠিল আৰু ক’লে—“সূতপুত্ৰ কীচক! এই কাৰ্য উচিত নহয়। এই বালিকা দীন, বান্ধৱহীন; কিয় তাক কষ্ট দিছা?” সেই সময়তে ৰাজসভাত বহি থকা ভীমসেন আৰু যুধিষ্ঠিৰেও কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী)-ৰ ওপৰত কীচকে কৰা অপমান স্বচক্ষে দেখিলে; তেওঁলোকে সেয়া সহিব নোৱাৰিলে।

Verse 14

तस्य भीमो वध प्रेप्सु: कीचकस्य दुरात्मन: । वन्तैर्दन्तांस्तदा रोषान्निष्पिपेष महामना:,महामना भीमसेन दुरात्मा कीचकको मार डालनेकी इच्छासे उस समय रोषवश दाँतोंसे दाँत पीसने लगे

তেতিয়া মহামনা ভীম, দুষ্টাত্মা কীচকক বধ কৰিব বিচাৰি, ক্ৰোধত দাঁতে দাঁত চেপি ঘঁহি ধৰিলে।

Verse 15

इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत कीचकवधपर्वमें द्रौपदीके द्वारा मदिरानयनसम्बन्धी पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,धूमच्छाया हाुभजतां नेत्रे चोच्छितपक्ष्मणी । सस्वेदा भृकुटी चोग्रा ललाटे समवर्तत

তাইৰ চকু ধোঁৱাটে ছাঁয়ে ঢাকি ধৰাৰ দৰে ম্লান হৈ পৰিল, আৰু পাপৰি টানটান হৈ উঠিল। ঘামৰ বিন্দু ওলাল আৰু কপালত উগ্ৰ ভ্ৰূকুটি গঢ় লৈ উঠিল।

Verse 16

उनकी आँखोंकी पलकें ऊपरको उठकर तन गयीं। उनमें धूआँ-सा छा गया, ललाठमें पसीना निकल आया और भौहें टेढ़ी होकर भयंकर प्रतीत होने लगीं ।।

বৈশম্পায়নে ক’লে—পৰবীৰহন্তা ভীমে নিজৰ হাতেৰে ললাটৰ ঘাম মচিলে। তাৰ পাছত পুনৰ সি তৎক্ষণাৎ প্ৰচণ্ড ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হৈ, সহসা উঠি পৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে। এইদৰে ৰাণী সুদেষ্ণাক কৈ, দুখ-মোহে বিমূঢ় সৈৰন্ধ্ৰী (বেশধাৰিণী দ্ৰৌপদী) কীচক-বধৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰত-দীক্ষা গ্ৰহণ কৰিলে। ইয়াত নৈতিক সুৰ ‘সংযত ক্ৰোধ’—ভীমৰ তৎকাল প্ৰতিহিংসাৰ তাড়না স্পষ্ট, কিন্তু কাহিনীয়ে তাক অনিয়ন্ত্ৰিত ৰৌদ্ৰ্য নহয়; কাল আৰু ধৰ্মৰ অনুগত ব্ৰতবদ্ধ, বিচাৰিত কৰ্মৰূপে স্থাপন কৰে।

Verse 17

अथावमृदनादड्गुष्ठमड्गुछ्ेन युधिष्ठिर: । प्रबोधनभयाद्‌ राजा भीम तं॑ प्रत्यषेधयत्‌

তেতিয়া গোপন পৰিচয় ফাঁস হোৱাৰ আশংকাত ৰজা যুধিষ্ঠিৰে নিজৰ বৃদ্ধাঙ্গুলিৰে ভীমৰ বৃদ্ধাঙ্গুলি চেপি ধৰি, তাক উত্তেজিত হৈ উঠাৰ পৰা নিবৃত্ত কৰিলে।

Verse 18

त॑ मत्तमिव मातडूं वीक्षमाणं वनस्पतिम्‌ । स तमावारयामास भीमसेनं युधिषछिर:

মত্ত হাতীৰ দৰে সেই গছলৈ চাই থকা ভীমসেনক যুধিষ্ঠিৰে বাধা দিলে।

Verse 19

भीमसेन मतवाले गजराजकी भाँति एक वृक्षकी ओर देख रहे थे। तब युधिष्ठिरने उन्हें रोकते हुए कहा-- ।।

বৈশম্পায়নে ক’লে—বিৰাটৰ ৰাজসভাত কীচকে সৈৰন্ধ্ৰীক অপমান কৰা দেখি ভীমসেন মত্ত গজৰাজৰ দৰে এটা গছলৈ চাই ৰ’ল। তেতিয়া যুধিষ্ঠিৰে তাক বাধা দি ক’লে—“বল্লৱ! তুমি জ্বালানিৰ বাবে গছলৈ চাই আছ নেকি? ৰান্ধনীঘৰৰ বাবে শুকান কাঠ লাগিলে বাহিৰলৈ গৈ গছৰ পৰা লৈ আহা।”

Verse 20

(यस्य चार्द्रस्य वृक्षस्य शीतच्छायां समाश्रयेत्‌ । न तस्य पर्ण द्रुह्मेत पूर्ववृत्तमनुस्मरन्‌ ।।

“যি সজীৱ সেউজীয়া গছৰ শীতল ছাঁত আশ্ৰয় লোৱা হয়, সেই গছৰ এটা পাতকো দ্ৰোহ কৰা উচিত নহয়; পূৰ্বৰ উপকাৰ স্মৰণ কৰি তাক ৰক্ষা কৰা উচিত।” ভ্ৰাতাৰ সংকেত বুজি বৃকোদৰ ভীম তেতিয়া নীৰৱ হ’ল। ভীমৰ সেই আৰম্ভণি আৰু ৰজা যুধিষ্ঠিৰৰ শান্ত চেষ্টাক দেখি দ্ৰৌপদী অধিক ক্ৰুদ্ধ হ’ল; কীচকে পিছে পিছে আহি থাকাত তাইৰ চকু ৰোষে ৰঙা হ’ল আৰু খিঝত তাই বাৰে বাৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে। তাৰ পাছত তাই সভাদ্বাৰত আহি কান্দি কান্দি, দীনচিত্ত স্বামীসকললৈ চাই, মৎস্যৰাজক ক’লে।

Verse 21

आकारमभिरक्षन्ती प्रतिज्ञाधर्मसंहिता । दहामानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा

প্ৰতিজ্ঞাধৰ্মত আবদ্ধ দ্ৰুপদ-কন্যাই নিজৰ সত্য পৰিচয় গোপন কৰি ৰাখিছিল; কিন্তু ক্ৰোধেৰে তাৰ চকু দুটা এনেকৈ ভয়ংকৰ হৈ উঠিল যেন জ্বলি উঠিছে।

Verse 22

(द्रौपदु॒वाच प्रजारक्षणशीलानां राज्ञां हमिततेजसाम्‌ | कार्य हि पालन नित्यं धर्मे सत्ये च तिषठताम्‌ ।।

বৈশম্পায়নে ক’লে—পাঞ্চালী এইদৰে বিলাপ কৰিলেও, মৎস্যকুলৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰজা বিরাট তাত বলগৰ্বে উন্মত্ত কীচকক শাসন বা দণ্ড দিবলৈ অক্ষমেই থাকিল।

Verse 23

ये दद्युर्न च याचेयुर्ब्रह्म॒ण्या: सत्यवादिन: । तेषां मां मानिनीं भार्या सूतपुत्र: पदावधीत्‌

যিসকলে সদায় দান কৰে, কেতিয়াও যাচনা নকৰে, ব্ৰাহ্মণভক্ত আৰু সত্যবাদী—তেনে লোকৰ মানিনী পত্নী মই; মোক সূতপুত্ৰে লাথি মাৰিছে।

Verse 24

येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोष: श्रूयतेडनिशम्‌ । तेषां मां मानिनीं भार्या सूतपुत्र: पदावधीत्‌

যিসকলৰ ধনুৰ জ্যাৰ নাদ অনিশে দেৱ-দুন্দুভিৰ গম্ভীৰ ঘোষৰ দৰে শুনা যায়—তেনে লোকৰ মানিনী পত্নী মই; মোক সূতপুত্ৰে লাথি মাৰিছে।

Verse 25

ये च तेजस्विनो दान्ता बलवन्तो5तिमानिन: । तेषां मां मानिनीं भार्या सूतपुत्र: पदावधीत्‌,“जो तेजस्वी, जितेन्द्रिय, बलवान्‌ और अत्यन्त मानी हैं, उन्हींकी मुझ मानिनी पत्नीपर सूतपुत्रने पैरसे आघात किया है

যিসকলে তেজস্বী, ইন্দ্ৰিয়দমনী, বলৱান আৰু অতিমানী—তেনে লোকৰ মানিনী পত্নী মই; মোক সূতপুত্ৰে পায়ে আঘাত কৰিছে।

Verse 26

सर्वलोकमिमं हन्युर्धर्मपाशसितास्तु ये । तेषां मां मानिनीं भार्या सूतपुत्र: पदावधीत्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— ধৰ্মৰ পাশত আবদ্ধ যিসকল, তেওঁলোকে অধৰ্ম কৰাতকৈ এই সমগ্ৰ লোককো সংহাৰ কৰিব পাৰে; তথাপি তেওঁলোকৰ কাৰণেই আজি মই—মানিনী পত্নী—সূতপুত্ৰৰ পদাঘাতে পদদলিত হ’লোঁ।

Verse 27

“मेरे पति इस सम्पूर्ण संसारको मार सकते हैं; किंतु वे धर्मके बन्धनमें बँधे हैं, इसीसे आज उनकी मुझ मानिनी पत्नीपर सूतपुत्रने पैरसे प्रहार किया है ।।

বৈশম্পায়নে ক’লে— মোৰ স্বামী এই সমগ্ৰ জগত সংহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম; কিন্তু তেওঁ ধৰ্ম-নিয়মৰ বন্ধনত আবদ্ধ। সেইবাবেই আজি সূতপুত্ৰে মোৰ—মানিনী পত্নীৰ—ওপৰত পায়েৰে আঘাত কৰি অপমান কৰিলে। যিসকলে শৰণপ্ৰাৰ্থী আৰু শৰণাগতক আশ্ৰয় দিয়ে, সেই মহাৰথীসকল আজি ছদ্মবেশে লোকত ক’ত বিচৰণ কৰি আছে?

Verse 28

कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम्‌ । मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोडमितौजस:

বৈশম্পায়নে ক’লে— অমিততেজস্বী আৰু বলবান তেওঁলোকে, সূতপুত্ৰে আঘাত কৰা নিজৰ প্ৰিয় সতি-সাধ্বী পত্নীৰ অপমান কপুৰুষ আৰু নপুংসকৰ দৰে কেনেকৈ সহি আছে?

Verse 29

क्व नु तेषाममर्षश्न वीर्य तेजश्न वर्तते । न परीप्सन्ति ये भार्या वध्यमानां दुरात्मना,“आज उनका अमर्ष, पराक्रम और तेज कहाँ है? जो एक दुरात्माकी मार खाती हुई अपनी पत्नीकी रक्षा नहीं करते हैं

বৈশম্পায়নে ক’লে— আজি তেওঁলোকৰ আমর্ষ, বীৰ্য আৰু তেজ ক’ত? যিসকলে দুষ্টজনৰ হাতত মাৰ খাই থকা নিজৰ পত্নীকো ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা নকৰে!

Verse 30

मयात्र शक्‍यं कि कर्तु विराटे धर्मदूषके । यः पश्यन्‌ मां मर्षयति वध्यमानामनागसम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে— ইয়াত বিরাটো ধৰ্মক কলুষিত কৰা ৰজা; তেওঁ মোৰ—নিৰ্দোষ আৰু অশক্তা নাৰীক—নিজ চকুৰ আগতে মাৰ খাই থকা দেখিো সহি থাকে। এনে ৰজা থাকোঁতে এই অপমানৰ প্ৰতিকার বা প্ৰতিশোধ মই কি কৰিব পাৰোঁ?

Verse 31

न राजा राजवत्‌ किंचित्‌ समाचरति कीचके । दस्यूनामिव धर्मस्ते न हि संसदि शोभते

বৈশম্পায়নে ক’লে—এই ৰজা হৈয়ো কীচকৰ প্ৰতি ৰজাৰ দৰে আচৰণ একো নকৰে। হে মৎস্যৰাজ, দস্যুৰ দৰে তোমাৰ এই ‘ধৰ্ম’ ৰাজসভাত শোভা নাপায়। তোমাৰ সন্মুখতে ইয়াত কীচকে মোক আঘাত কৰিলে—ইয়াক উচিত বুলি ক’ব নোৱাৰি; আৰু ইয়াত বহি থকা সভাসদসকল এই অত্যাচাৰৰ সাক্ষী।

Verse 32

नाहमेतेन युक्त वै हन्तुं मत्स्य तवान्तिके । सभासदोऊत्र पश्यन्तु कीचकस्य व्यतिक्रमम्‌

বৈশম্পায়নে ক’লে—হে মৎস্যৰাজ, তোমাৰ সন্মুখতে ইয়াত মই এইটো সহিবলৈ বাধ্য নহয়। ইয়াত থকা সভাসদসকলে কীচকৰ এই সীমালঙ্ঘন দেখক।

Verse 33

कीचको न च धर्मज्ञो न च मत्स्य: कथंचन । सभासदोअ प्यधर्मज्ञा य एनं॑ पर्युपासते

বৈশম্পায়নে ক’লে—কীচক ধাৰ্মিক জ্ঞানী নহয়, আৰু মৎস্যৰাজো কোনোপধ্যেই ধৰ্মজ্ঞ নহয়। যিসকল সভাসদ সেই অধাৰ্মিকৰ কাষত বহি তাক সেৱা কৰে, সিহঁতো ধৰ্মজ্ঞ নহয়।

Verse 34

वैशम्पायन उवाच एवंविधैर्वचोभि: सा तदा कृष्णाश्रुलोचना । उपालभत राजानं मत्स्यानां वरवर्णिनी

বৈশম্পায়নে ক’লে—তেতিয়া শ্ৰেষ্ঠবৰ্ণা দ্ৰৌপদী, অশ্ৰুসজল নয়নে, এনেধৰণৰ বাক্যৰে মৎস্যৰাজক তিৰস্কাৰ কৰি উলাহনা দিলে।

Verse 35

विराट उवाच परोक्ष नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम्‌ । अर्थतत्त्वमविज्ञाय कि नु स्थात्‌ कौशलं मम

বিৰাটে ক’লে—সৈৰন্ধ্ৰী! তোমালোক দুয়োৰ মাজত মোৰ অগোচৰে কেনেকৈ বিবাদ হ’ল, মই নাজানো। প্ৰকৃত কথা নাজানি বিচাৰ কৰিলে মোৰ কৌশলেই বা কি থাকিব?

Verse 36

वैशग्पायन उवाच ततस्तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयो5भ्यपूजयन्‌ । साधु साध्विति चाप्याहु: कीचकं च व्यगर्हयन्‌

Vaiśampāyana said: Then, the members of the royal assembly, having understood the whole matter, honored Kṛṣṇā (Draupadī) again and again. They repeatedly exclaimed, “Well done! Well done!” and, condemning Kīcaka, reproached him with strong censure—affirming that virtue deserves public support while abuse of power merits public blame.

Verse 37

सभ्या ऊचु यस्येयं चारुसर्वाड्ी भार्या स्वादायतेक्षणा । परो लाभस्तु तस्य स्यान्न च शोचेत्‌ कथंचन

The members of the assembly said: ‘He whose lawful wife is this virtuous woman—beautiful in all her limbs and with large, captivating eyes—has obtained a supreme gain in life. Such a man cannot grieve in any way.’

Verse 38

(यस्या गात्र शुभं पीन॑ मुखं जयति पड़कजम्‌ । गतिहसं स्मितं कुन्द सैषा नाहति पद्धधम्‌ ।।

Vaiśaṃpāyana said: “She whose limbs are auspicious and full, whose face outshines the lotus; whose gentle gait surpasses the swan and whose smile eclipses the kunda-flower—such a woman is not fit to be struck with the foot. She whose thirty-two teeth are white and firmly set in the gums, whose hair is glossy and soft—she is not fit to be struck with the foot. She on whose palms are the marks of lotus, discus, banner, conch, a palace, and a makara—this woman of auspicious signs is not fit to be spurned with the foot. She who has four bodily whorls, all turning to the right; whose body is well-proportioned, auspicious, and lustrous—she is not fit to be struck with the foot. She whose hands and feet show no blemish, whose teeth are unbroken; that maiden with lotus-petal eyes—how could she be fit to be kicked? This one is endowed with auspicious marks; her face is like the full moon; she is beautiful and fair-spoken—she is not worthy of being harmed by a foot. Fortunate like a divine lady, splendid like Indra’s queen, lovely as an apsaras—she is not fit to be struck with the foot. Such a noble-complexioned woman is not easily found among humans; flawless in every limb, we regard her not as merely human, but as divine.” Ethically, the passage condemns humiliating violence against a woman—especially one under protection—by appealing to ideals of auspiciousness, dignity, and restraint, and by framing such abuse as adharma.

Verse 39

वैशम्पायन उवाच एवं सम्पूजयन्तस्ते कृष्णां प्रेक्ष्य सभासद: । युधिछिरस्य कोपात्‌ तु ललाटे स्वेद आगमत्‌

Vaiśampāyana said: As the courtiers, looking upon Kṛṣṇā (Draupadī), were thus honoring and praising her, Yudhiṣṭhira—angered on account of Kīcaka—began to sweat upon his forehead. The scene underscores the tension between outward restraint and inward moral outrage in the face of harassment and injustice.

Verse 40

(सा विनि:श्वस्य सुश्रोणी भूमावन्तर्मुखी स्थिता । तूष्णीमासीत्‌ तदा दृष्टवा विवक्षन्तं युधिष्ठिरम्‌ ।।

Then Draupadī, the fair-hipped lady, drew a deep sigh and stood on the ground with her face lowered. Seeing Yudhiṣṭhira about to speak, she herself remained silent—an act of restrained speech and self-control amid danger and uncertainty.

Verse 41

भर्तारमनुरुन्धन्त्य: क्लिश्यन्ते वीरपत्नय: । शुश्रूषया क्लिश्यमाना: पतिलोकं॑ जयन्त्युत

Vaiśampāyana said: “The wives of heroes, devotedly following their husbands, silently endure hardship. Those virtuous women who bear suffering through faithful service to their husbands attain victory in the realm of their husbands (i.e., the blessed state won through wifely devotion).”

Verse 42

मन्ये न काल क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव । तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वा: सूर्यवर्चस:

Vaiśaṃpāyana said: “I think your Gandharva husbands, radiant like the sun, do not yet see this as the proper moment for wrath; therefore they are not rushing here to you.”

Verse 43

(श्रूयन्तां ते सुकेशान्ते मोक्षधर्माश्रया: कथा: । यथा धर्म: कुलस्त्रीणां दृष्टो धर्मानुरोधनात्‌ ।।

Vaiśampāyana said: “Listen, O fair-haired Sairandhrī, to accounts grounded in the dharma of liberation. In accordance with dharma, the duty of noble women has been understood in this way. For a woman, it is said, there is no separate injunction of sacrifice, no śrāddha, nor even a rule of fasting; the devoted service rendered to her husband is what leads her to heaven. In childhood the father protects her, in youth the husband protects her, and in old age the son protects her; a woman is not fit to live in complete independence. Wives devoted to their husbands do not become angry with their husbands at any time, even when they endure many hardships and are insulted by enemies. Those who serve with single-minded devotion attain meritorious worlds; and when their husbands are enraged, even Indra the slayer of Vṛtra would not dare confront them in battle. If there was any agreement made by you, O wide-eyed one, remember it. O patient one, forgiveness is the highest dharma. Forgiveness is truth; forgiveness is giving; forgiveness is dharma; forgiveness is austerity. This world and the next belong to the forgiving. Time is a wheel with two halves (the two solsticial courses), twelve limbs (months), twenty-four joints (fortnights), and three hundred and sixty spokes (days). If, in completing that cycle, only a single month remains, who would abandon patience and refuse to wait? Vaiśampāyana continued: Even after he had spoken thus, when Draupadī still stood there, Dharmarāja spoke to her again: ‘You do not know the proper time, O Sairandhrī; you oppose like an actress. You are creating an obstacle for the Matsyas while they are engaged in play in the royal hall.’

Verse 44

'सैरन्ध्री! तू अवसरको नहीं पहचानती; इसीलिये नटीकी भाँति राजसभामें रो रही है और द्यूतक्रीड़ामें लगे हुए मत्स्यराजकुमारोंके खेलमें विघ्न डालती है ।।

Vaiśampāyana said: “Sairandhrī, you do not recognize the right moment; that is why you weep in the royal hall like an actress and disrupt the sport of the Matsya prince(s) absorbed in their gaming. Go, Sairandhrī—Gandharvas will do what is dear to you. They will remove your sorrow by slaying the one who has wronged you.”

Verse 45

सैरन्ध्युवाच अतीव तेषां घृणिनामर्थेडहं धर्मचारिणी । तस्य तस्यैव ते वध्या येषां ज्येष्ठो5क्षदेविता

Sairandhrī said: “For the sake of those compassionate Gandharvas, I shall be steadfastly devoted to dharma. But those wicked men who have wronged me—each and every one of them—are fit to be slain, especially in those households where the eldest is addicted to the dice.”

Verse 46

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा प्राद्रवत्‌ कृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम्‌ | केशान्‌ मुक्त्वा च सुश्रोणी संरम्भाल्लोहितेक्षणा

বৈশম্পায়ন ক’লে—ৰাজন্! এইদৰে কৈ সুন্দৰ কটিদেশৱতী কৃষ্ণা (দ্ৰৌপদী) তীব্ৰ বেগে ৰাণী সুদেষ্ণাৰ নিবাসলৈ দৌৰি গ’ল। তাইৰ কেশ মুকলি আছিল আৰু ক্ৰোধৰ তাপে তাইৰ চকু ৰক্তিম হৈ উঠিছিল।

Verse 47

शुशुभे वदनं तस्या रुदत्या: सुचिरं तदा । मेघलेखाविनिर्मुक्ते दिवीव शशिमण्डलम्‌,उस समय रोती हुई द्रौपदीका मुख इस प्रकार सुशोभित हो रहा था, मानो आकाशमें मेघमालाके आवरणसे मुक्त चन्द्रबिम्ब शोभा पा रहा हो

সেই সময় কান্দি থকা দ্ৰৌপদীৰ মুখ বহুক্ষণ এনেদৰে শোভা পাই থাকিল—যেন আকাশত মেঘৰেখাৰ আৱৰণৰ পৰা মুক্ত হোৱা চন্দ্ৰমণ্ডল।

Verse 48

(पांसुकुण्ठितसर्वाज्जी गजराजवधूरिव । प्रतस्थे नागनासोरूर्भतुराज्ञाय शासनम्‌ ।।

সৰ্বাঙ্গ ধূলিধূসর হ’লেও গজৰাজৰ বধূৰ দৰে দীপ্ত, আৰু হাতীৰ শুঁড় সদৃশ উৰুযুগলবিশিষ্ট দ্ৰৌপদীয়ে স্বামীৰ আদেশ শিৰোধাৰ্য কৰি ৰাজসভাৰ পৰা অন্তঃপুৰলৈ গ’ল। কীচকৰ হাতৰ পৰা মুক্ত হৈ মৃগশাৱক-নয়না, নিৰন্তৰ অশ্ৰুধাৰা বোৱাই থকা তাই শোক-দুঃখত এনেদৰে মলিন হৈছিল—যেন বৰ্ষাকালৰ ক’লা মেঘে চন্দ্ৰপ্ৰভা ঢাকি পেলাইছে। যাৰ বাবে পাণ্ডৱসকলে প্ৰাণো ত্যাগ কৰিব পাৰিলেহেঁতেন, সেই কৃষ্ণাক তেনে অৱস্থাত দেখিও ধৰ্মাচাৰী, ক্ষমাশীল পাণ্ডৱসকলে অজ্ঞাতবাসৰ স্বীকৃত সময়সীমা অতিক্ৰম নকৰিলে—যেন মহাসাগৰে নিজৰ তটসীমা নলংঘে। তেতিয়া সুদেষ্ণাই ক’লে—“বরাৰোহে! তোমাক কোনে আঘাত কৰিলে? শোভনে! তুমি কিয় কান্দিছা? ভদ্রে! আজি কাৰ সুখ নষ্ট হ’ল? কোনে তোমাৰ অপ্ৰিয় কৰিলে?”

Verse 49

सुदेष्णाने पूछा--वरारोहे! तुम्हें किसने मारा है? शोभने! तू क्यों रोती है? भद्रे! आज किसका सुख समाप्त हो गया? किसने तुम्हारा अपराध किया है? ४८ ।।

বৈশম্পায়ন ক’লে—তেতিয়া কৃষ্ণাই দীঘল নিশ্বাস এৰি ক’লে, “সকলো জানিও তুমি মোক কিয় সুধিছা? তুমি নিজেই মোক তোমাৰ ভায়েকৰ ওচৰলৈ পঠাই এতিয়া কিয় এনেদৰে কথা পাতিছা?” দ্ৰৌপদীয়ে পুনৰ ক’লে—“তোমাৰ বাবে সুৰা আনিবলৈ গৈছিলোঁ; তাতে কীচকে ৰাজসভাত, ৰজাই চাই থাকোঁতেই, মোক আঘাত কৰিলে—যেন নিৰ্জন বনত অসহায় নাৰীৰ ওপৰত কোনোবাই আক্রমণ কৰে।”

Verse 50

सुदेष्णोवाच घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे । योडसौ त्वां कामसम्मत्तो दुर्लभामवमन्यते

সুদেষ্ণাই ক’লে—“সুন্দৰ কেশান্তৱতী! তোমাৰ সন্মতি থাকিলে মই কীচকক বধ কৰাম; যি কামমত্ত হৈ তোমাৰ দৰে দুঃলভ আৰু আদৰণীয় নাৰীক অপমান কৰিছে।”

Verse 51

सैरन्ध्युवाच अन्‍्ये चैनं वधिष्यन्ति येषामाग: करोति सः । मन्ये चैवाद्य सुव्यक्ते यमलोक॑ गमिष्यति

সৈৰন্ধ্ৰী ক’লে—মহাৰাণী! যিসকলৰ বিৰুদ্ধে সি অপৰাধ কৰি আছে, সেই অন্য লোকসকলেই নিশ্চয় তাক বধ কৰিব। মোৰ মতে, আজিেই সি নিশ্চিতভাৱে যমলোকলৈ গমন কৰিব।

Verse 131

कीचकने भी उठकर भागती हुई द्रौपदीका पीछा किया और उसका केशपाश पकड़ लिया। फिर उसने राजाके देखते-देखते उसे पृथ्वीपर गिराकर लात मारी ।। तस्य योडसौ तदार्केण राक्षस: संनियोजित: । स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत

বৈশম্পায়ন ক’লে—তেতিয়া সেই মুহূর্ততে ৰাক্ষসীয় বলৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত হৈ সি কীচকক ধৰি ল’লে আৰু, হে ভাৰত, বায়ুৰ বেগে তাক দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।