Adhyaya 81
Kurukṣetra–Sarasvatī Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merits and Sacred Geography)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Itinerary on Sarasvatī–Kurukṣetra Circuit)
Pulastya addresses Yudhiṣṭhira with an extended tīrtha itinerary centered on Kurukṣetra, Sarasvatī, and associated sites. The chapter asserts that even verbal intention toward Kurukṣetra reduces pāpa, while embodied pilgrimage with śraddhā yields high ritual merit. A long sequence names tīrthas and prescribes actions—bathing, worship of Hari/Śiva, tarpaṇa for pitṛs, regulated fasting, and overnight stays—each paired with stated results (e.g., go-sahasra fruit, agnīṣṭoma/atirātra, rājasūya/aśvamedha equivalences, and attainment of specific lokas). An embedded exemplum narrates Paraśurāma’s Rāma-hradās and his dialogue with the pitṛs, establishing those lakes as tīrthas. Another embedded episode recounts the siddha Maṅkaṇaka’s ecstatic dance and Śiva’s intervention, culminating in assurance of Śiva’s presence at Saptasārasvata. The chapter closes by elevating Kurukṣetra as uniquely salvific among the three worlds and defining ‘Samantapañcaka’ as Pitāmaha’s northern altar-region.
Chapter Arc: वनवास के एकांत में पाण्डवों के आश्रम पर देवर्षि नारद का तेजस्वी आगमन—हुतार्चिषि अग्नि-सा दीप्त, ब्राह्म-श्री से प्रकाशित। → धर्मराज युधिष्ठिर भाइयों सहित उठकर शास्त्रोक्त पूजन करते हैं और नारद के प्रसाद को ही अपने लिए सिद्धि मानते हैं; संवाद का भार ‘धर्म’ और ‘तीर्थ-यात्रा’ की दिशा पर टिकता है—किस प्रकार का संग, कौन-सा आचरण, और किससे पवित्रता आती है। → नारद के देवतुल्य सान्निध्य में युधिष्ठिर का विनयपूर्ण निवेदन—उनकी तुष्टि को ही सर्वलोक-पूज्य फल मानकर—धर्म-मार्ग के सूक्ष्म संकेतों को ग्रहण करने का क्षण; अध्याय का शिखर ‘महात्मा के दर्शन/पूजन से पावनता’ की अनुभूति में है। → अतिथि-सत्कार, अर्घ्य-पूजन, प्रणाम और प्रांजलि—इन विधियों द्वारा पाण्डवों का धर्म-आचरण पुष्ट होता है; संवाद की भूमि तैयार होकर अध्याय ‘पार्थ-नारद संवाद’ के रूप में स्थिर हो जाता है। → नारद के उपदेश/वृत्तांत की अगली कड़ी—तीर्थ, पवित्रता और धर्म-निर्णय के विस्तृत निर्देश आगे के अध्यायों में खुलने को छोड़ दिए जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि आय न [हुक है ० - जिनके मारनेपर मारनेवाला पवित्र हो जाय
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! ধনঞ্জয়ৰ বাবে ব্যাকুল দ্ৰৌপদীসহ ভ্ৰাতৃসকলৰ সেই বাক্য শুনি ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰৰ মনো বিষণ্ণ হ’ল।
Verse 2
अथापश्यन्महात्मान देवर्षि तत्र नारदम् । दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या हुतार्चिषमिवानलम्
তেতিয়াই তেওঁলোকে তাত মহাত্মা দেৱৰ্ষি নাৰদক দেখিলে; ব্ৰাহ্ম তেজে দীপ্ত তেওঁ যেন ঘৃতাহুতিত প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ দৰে প্ৰকাশমান।
Verse 3
तमागतमभिप्रेक्ष्य भ्रातृभि: सह धर्मराट् । प्रत्युत्थाय यथान्यायं पूजां चक्रे महात्मने,उन्हें आया देख भाइयोंसहित धर्मराजने उठकर उन महात्माका यथायोग्य सत्कार किया
তেওঁ অহা দেখি ধৰ্মৰাজে ভ্ৰাতৃসকলৰ সৈতে উঠি, ন্যায়-ধৰ্ম অনুসাৰে সেই মহাত্মাক যথোচিত পূজা-সত্কাৰ কৰিলে।
Verse 4
स तै: परिवृतः श्रीमान् भ्रातृभि: कुरुसत्तम: । विबभावतिदीप्तौजा देवैरिव शतक्रतु:
ভ্ৰাতৃসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত সেই শ্ৰীমান কুৰুশ্ৰেষ্ঠ যুধিষ্ঠিৰ অতিদীপ্ত তেজে শোভিত হ’ল—যেন দেৱসকলৰ মাজত শোভা পোৱা শতক্ৰতু ইন্দ্ৰ।
Verse 5
यथा च वेदान् सावित्री याज्ञसेनी तथा पतीन् | न जहीौ धर्मत: पार्थान् मेरुमर्कप्रभा यथा
বৈশম্পায়নে ক’লে—যেনেকৈ সাবিত্ৰী (গায়ত্ৰী) বেদসমূহ ত্যাগ নকৰে আৰু যেনেকৈ সূৰ্যৰ প্ৰভা মেরু পৰ্বতক নাছাৰে, তেনেকৈ যাজ্ঞসেনী দ্ৰৌপদীয়ে ধৰ্মানুসাৰে নিজৰ স্বামী—কুন্তীপুত্ৰ পাৰ্থসকলক—ত্যাগ নকৰিলে।
Verse 6
प्रतिगृह्य च तां पूजां नारदो भगवानृषि: । आश्वासयद् धर्मसुतं युक्तरूपमिवानघ,निष्पाप जनमेजय! उनकी वह पूजा ग्रहण करके देवर्षि भगवान् नारदने धर्मपुत्र युधिष्ठिरको उचित सान्त्वना दी
হে নিষ্পাপ জনমেজয়! সেই পূজা গ্ৰহণ কৰি দেৱৰ্ষি ভগৱান নাৰদে ধৰ্মসুত যুধিষ্ঠিৰক যুক্তিসংগত আৰু যথোচিত বাক্যৰে সান্ত্বনা দিলে।
Verse 7
उवाच च महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम् । ब्रृहि धर्मभृतां श्रेष्ठ केनार्थ: कि ददानि ते
তাৰ পাছত তেওঁ মহাত্মা ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক ক’লে—“ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰাজন! কোৱা, তোমাৰ কি প্ৰয়োজন? মই তোমাক কি দিম?”
Verse 8
अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभि: सह । उवाच प्राज्जलि र्भूत्वा नारदं देवसम्मितम्,तब भाइयोंसहित धर्मनन्दन राजा युधिष्ठिरने देवतुल्य नारदजीको प्रणाम करके हाथ जोड़कर कहा--
তেতিয়া ধৰ্মসুত ৰজা যুধিষ্ঠিৰে ভাতৃসকলৰ সৈতে প্ৰণাম কৰি, হাত জোৰ কৰি, দেৱসম নাৰদক ক’লে।
Verse 9
त्वयि तुष्टे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते । कृतमित्येव मन्ये5हं प्रसादात् तव सुव्रत
“মহাভাগ! সৰ্বলোকপূজিত, উত্তম ব্ৰতপালক! আপুনি সন্তুষ্ট হ’লে মই ভাবোঁ—আপোনাৰ প্ৰসাদে মোৰ কাৰ্য সম্পন্ন হ’ল।”
Verse 10
यदि त्वहमनुग्राह्मो भ्रातृभि: सहितो5नघ । संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ तत्त्वतश्छेत्तुमहसि,“निष्पाप मुनिश्रेष्ठी यदि भाइयोंसहित मैं आपकी कृपाका पात्र होऊँ तो आप मेरे संदेहको सम्यक् प्रकारसे नष्ट कर दीजिये”
হে নিষ্পাপ মুনিশ্ৰেষ্ঠ! যদি মই মোৰ ভাতৃসকলৰ সৈতে আপোনাৰ অনুগ্ৰহৰ যোগ্য হওঁ, তেন্তে কৃপা কৰি মোৰ সংশয় তত্ত্বতঃ (যথাৰ্থভাৱে) দূৰ কৰক।
Verse 11
प्रदक्षिणां यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्पर: । कि फल तस्य कार्त्स्न्येन तद्भवान् वक्तुमहति
যি মানুহে তীৰ্থযাত্ৰাত তৎপৰ হৈ সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ প্ৰদক্ষিণা কৰে, সি সম্পূৰ্ণৰূপে কি ফল লাভ কৰে? কৃপা কৰি আপুনি সেই ফল সম্পূৰ্ণকৈ কওক।
Verse 12
नारद उवाच शृणु राजन्नवहितो यथा भीष्मेण धीमता । पुलस्त्यस्य सकाशाद् वै सर्वमेतदुपश्रुतम्
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন, মনোযোগেৰে শুনা। ধীমান ভীষ্মে মহর্ষি পুলস্ত্যৰ পৰা যি সকলো শুনিছিল, সেই সকলো মই তোমাক যথাৰ্থভাৱে ক’ম।
Verse 13
पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभूतां वर: । पित्र्यं ब्रतं समास्थाय न्यवसन्मुनिभि: सह
নাৰদে ক’লে—পুৰাতন কালত ভাগীৰথীৰ তীৰত ধৰ্মনিষ্ঠসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে পিতৃ-সম্পৰ্কীয় ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি মুনিসকলৰ সৈতে তাত বাস কৰিছিল।
Verse 14
शुभे देशे तथा राजन पुण्ये देवर्षिसेविते । गड्ाद्वारे महाभाग देवगन्धर्वसेविते
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন, শুভ আৰু পুণ্যময়, দেবর্ষিসকলে সেবিত, আৰু দেৱতা-গন্ধৰ্বসকলে আদৰ কৰা মহাভাগ গঙ্গাদ্বাৰত (ভীষ্ম) অৱস্থান কৰিছিল।
Verse 15
स पितृस्तर्पयामास देवांश्व॒ परमद्युतिः । ऋषींश्व॒ तर्पपामास विधिदृष्टेन कर्मणा,परम तेजस्वी भीष्मजीने वहाँ शास्त्रीय विधिके अनुसार देवताओं, ऋषियों तथा पितरोंका तर्पण किया
পৰম তেজস্বী ভীষ্মে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰিলে আৰু তদ্ৰূপে দেৱতা আৰু ঋষিসকলকো বিধিপূৰ্বক তৃপ্ত কৰিলে।
Verse 16
कस्यचित् त्वथ कालस्य जपन्नेव महायशा: । ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यमृषिसत्तमम्,कुछ समयके बाद जब महायशस्वी भीष्मजी जपमें लगे हुए थे, अपने पास ही उन्होंने अद्भुत तेजस्वी मुनिश्रेष्ठ पुलस्त्यजीको देखा
কিছু সময় পাৰ হোৱাৰ পিছত, মহাযশস্বী ভীষ্ম জপত লীন থাকোঁতেই, ওচৰতেই আশ্চৰ্য দীপ্তিসম্পন্ন ঋষিশ্ৰেষ্ঠ পুলস্ত্যক দেখা পালে।
Verse 17
सतं दृष्टवोग्रतपसं दीप्यमानमिव श्रिया । प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं परमं ययौ
সেই উগ্ৰ তপস্বী, শ্ৰীসম দীপ্তিমান মহর্ষিক দেখি ভীষ্মে অতুল হৰ্ষ লাভ কৰিলে আৰু পৰম বিস্ময়ত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 18
उपस्थितं महाभागं पूजयामास भारत । भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा
হে ভাৰত, ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে তাত উপস্থিত হোৱা সেই মহাভাগ অতিথিক শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে পূজা কৰিলে।
Verse 19
भारत! धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भीष्मने वहाँ उपस्थित हुए महाभाग महर्षिका शास्त्रोक्त विधिसे पूजन किया ।।
হে ভাৰত, ধৰ্মাত্মাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মে তাত উপস্থিত মহাভাগ মহর্ষিক শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে পূজা কৰিলে। তাৰ পিছত শুচি আৰু একাগ্ৰচিত্ত হৈ অৰ্ঘ্য শিৰত ধৰি সেই ব্ৰহ্মর্ষিশ্ৰেষ্ঠৰ সন্মুখত নিজৰ নাম পৰিচয়স্বৰূপে উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 20
भीष्मो5हमस्मि भद्रं ते दासो5स्मि तव सुव्रत । तव संदर्शनादेव मुक्तो5हं सर्वकिल्बिषै:
মই ভীষ্ম—তোমাৰ মঙ্গল হওক। হে সুব্ৰত, মই তোমাৰ দাস। তোমাৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই মই সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হ’লোঁ।
Verse 21
'सुवत्रत! आपका भला हो, मैं आपका दास भीष्म हूँ। आपके दर्शनमात्रसे मैं सब पापोंसे मुक्त हो गया” ।।
“হে সুব্ৰত, তোমাৰ মঙ্গল হওক। মই ভীষ্ম, তোমাৰ দাস। তোমাৰ দৰ্শনমাত্ৰতেই মই সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হ’লোঁ।” এইদৰে কৈ, ধৰ্মবানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মহাৰাজ ভীষ্মে বাক্সংযম কৰি, হাত জোৰি, নীৰৱ হৈ ৰ’ল—হে মহাৰাজ যুধিষ্ঠিৰ।
Verse 22
त॑ दृष्टवा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम् | भीष्म कुरुकुलश्रेष्ठ मुनि: प्रीतमनाभवत्
নিয়মপালন আৰু স্বাধ্যায়ৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ পৰিশ্ৰমে ক্ষীণ হোৱা কুৰুকুলশ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মক দেখি মুনিৰ অন্তৰ আনন্দিত হ’ল।
Verse 81
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पार्थनारदसंवादे एकाशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें युधिष्टिरनारदसंवादाविषयक इकक््यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত, পাৰ্থ-নাৰদ সংবাদবিষয়ক একাশি-তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
How a person burdened by past wrongdoing or misfortune can pursue purification without political power: the chapter answers by relocating ethical agency to intention, restraint, and disciplined ritual action within a sacred geography.
Merit is framed as accessible through regulated conduct—śraddhā, self-control, and reverent practice—so that inner disposition (even mental resolve) and outer discipline together generate moral transformation.
Yes. Repeated phala statements (yajña-equivalences, loka-attainments, and pāpa-removal) serve as meta-commentary that ranks sites, standardizes expected outcomes, and integrates pilgrimage into a broader soteriological vocabulary.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.