Adhyaya 80
Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage (Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Discourse) — Puṣkara-Māhātmya and Western Sacred Route
Vaiśaṃpāyana narrates the Pāṇḍavas’ forest residence with Draupadī, describing their disciplined composure. The devarṣi Nārada appears, radiant and honored; he reassures Yudhiṣṭhira and invites a request. Yudhiṣṭhira asks for a complete account of the fruit of circumambulating the earth in pilgrimage. Nārada answers by citing what Bhīṣma learned from Pulastya during a pitṛ-oriented vow on the Gaṅgā. The embedded dialogue establishes that tīrtha-phala depends on inner restraints—controlled body and mind, contentment, purity, humility, non-anger, truthfulness, and compassion. Pulastya contrasts expensive Vedic sacrifices with pilgrimage as an efficacious and, in principle, more accessible path. The chapter then elevates Puṣkara as a premier tīrtha with continual divine presence, special efficacy in Kārttika, and rewards described in sacrificial equivalences (e.g., aśvamedha-like fruits). A long itinerary follows, listing additional sites (e.g., Jambūmārga, Prabhāsa, Sarasvatī confluences, Varadāna, Dvāravatī/Piṇḍāraka, Dṛmī, Vasoḥdhārā, and others) with associated observances (bathing, tarpaṇa, offerings, feeding brāhmaṇas, vows) and promised outcomes, culminating in a structured sacred map that links geography, discipline, and ritual memory.
Chapter Arc: काम्यक वन में अर्जुन के बिना पाण्डव-शिविर सूना पड़ गया है; द्रौपदी का मन आश्रय-स्तम्भ के हट जाने से डगमगा उठता है। → द्रौपदी अर्जुन को ‘सैन्यविजयी’ और सबका ‘गति/आश्रय’ बताकर उसकी अनुपस्थिति का भय बढ़ाती है—इन्द्र-सम पराक्रमी, संग्राम में अनिवर्तनीय उस वीर के बिना वे वन में कैसे टिकेंगे? दिशाएँ भी उसे तमसाच्छन्न-सी प्रतीत होती हैं। → द्रौपदी का तीखा, भाव-विह्वल निष्कर्ष: ‘फाल्गुन के बिना मुझे काम्यक में धृति नहीं मिलती; यह रमणीय वन भी अब रमणीय नहीं।’ अर्जुन के दीर्घ, पीन, परिघ-सदृश भुजाओं और शस्त्र-धनुषधारी रूप का स्मरण उसकी व्यथा को चरम पर ले जाता है। → वह अर्जुन के पूर्व-पराक्रम (राजसूय में योगदान, शुद्ध बाणों से ब्राह्मणार्थ शिकार आदि) का स्मरण कर पाण्डवों के मन में उसके प्रति भरोसा जगाती है—अर्जुन लौटेगा, और उसके लौटने पर ही स्थैर्य आएगा। → अर्जुन के लौटने तक पाण्डवों का वनवास-जीवन कैसे टिकेगा—और द्रौपदी की यह व्यथा युधिष्ठिर को कौन-सा निर्णय लेने को बाध्य करेगी?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) पडा नाप () ऑन अत (तीर्थयात्रापर्व) अशीतितमोअ<ध्याय: अर्जुनके लिये द्रोपदीसहित पाण्डवोंकी चिन्ता जनमेजय उवाच भगवन् काम्यकात् पार्थे गते मे प्रपितामहे । वाण्डवा: किमकुर्वस्ते तमृते सव्यसाचिनम्
জনমেজয়ে ক’লে—ভগৱন! মোৰ প্ৰপিতামহ পাৰ্থ (অৰ্জুন) কাম্যক বন এৰি গ’লে, সেই সব্যসাচীক বাদ দি পৃথকে বাস কৰা দ্ৰৌপদীসহ পাণ্ডৱসকলে কি কৰিলে?
Verse 2
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् । आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे
জনমেজয়ে ক’লে—সেই মহাধনুৰ্ধৰ, সেনাজয়ী বীৰেই আছিল তেওঁলোকৰ আশ্ৰয় আৰু গতি। যেনেকৈ আদিত্যসকলৰ মাজত বিষ্ণু অগ্ৰগণ্য, তেনেকৈ পাণ্ডৱসকলৰ মাজত মোৰ দৃষ্টিত ধনঞ্জয় (অর্জুন) তেনেই প্ৰতিভাত হয়।
Verse 3
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना । विनाभूता वने वीरा: कथमासन् पितामहा:,वे संग्रामसे कभी पीछे न हटनेवाले और इन्द्रके समान पराक्रमी थे। उनके बिना मेरे अन्य वीर पितामह वनमें कैसे रहते थे?
জনমেজয়ে সুধিলে—সেই বীৰসকল ইন্দ্ৰসম পৰাক্ৰমী আৰু যুদ্ধত কেতিয়াও পিছু হট নাছিল। তেওঁলোক নাথাকিলে মোৰ পিতামহসকল বনত কেনেকৈ থাকিল?
Verse 4
वैशम्पायन उवाच गते तु पाण्डवे तात काम्यकात् सत्यविक्रमे । बभूवु: पाण्डवेयास्ते दु:ः:खशोकपरायणा:
বৈশম্পায়নে ক’লে—তাত! সত্যপৰাক্ৰমী পাণ্ডৱ অৰ্জুন কাম্যক বন এৰি যোৱাৰ পাছত, পাণ্ডুৰ সেই পুত্ৰসকল তেওঁৰ কাৰণে দুঃখ-শোকত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 5
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्कछिन्नपक्षा इव द्विजा: | अप्रीतमनस: सर्वे बभूवुरथ पाण्डवा:
যেনেকৈ মণিৰ মালাৰ সূতা ছিঙি গ’লে মণিবোৰ ছিটিকি পৰে, বা পখীৰ পাখি কাটি দিলে সি উৰিব নোৱাৰে—অৰ্জুন নাথাকিলে পাণ্ডৱসকলৰ অৱস্থাও তেনেকুৱাই হ’ল। সকলোৰে মন অপ্রসন্ন হ’ল; আনন্দৰ লেশো নাথাকিল।
Verse 6
वन॑ तु तदभूत् तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । कुबेरेण यथा हीन वन चैत्ररथं तथा,अनायास ही महान् कर्म करनेवाले अर्जुनके बिना वह वन उसी प्रकार शोभाशून्य-सा हो गया, जैसे कुबेरके बिना चैत्ररथ वन
অক্লিষ্টকৰ্মা অৰ্জুন নাথাকিলে সেই বনো শ্ৰীহীন হৈ পৰিল। যেনেকৈ কুবেৰ নাথাকিলে চৈত্রৰথ বন ম্লান লাগে, তেনেকৈ সেই অৰণ্যো শূন্য আৰু সৌন্দৰ্যহীন যেন প্ৰতিভাত হ’ল।
Verse 7
तमृते ते नरव्यात्रा: पाण्डवा जनमेजय । मुदमप्राप्तुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा,जनमेजय! अर्जुनके बिना वे नरश्रेष्ठ पाण्डव आनन्दशून्य हो काम्यकवनमें रह रहे थे
বৈশম্পায়নে ক’লে— জনমেজয়! অৰ্জুনবিহীন সেই নৰব্যাঘ্ৰ পাণ্ডৱসকলে তেতিয়া কাম্যক বনতে বাস কৰিও আনন্দ লাভ নকৰিলে।
Verse 8
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ता: शुद्धैर्बाणैर्महार था: । निध्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान् बहुविधान् मृगान्
বৈশম্পায়নে ক’লে— ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! সেই মহাৰথী বীৰসকলে ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতাৰ্থে পৰাক্ৰম কৰি শুদ্ধ বাণে নানাবিধ মেধ্য মৃগ বধ কৰিছিল।
Verse 9
नित्यं हि पुरुषव्यात्रा वन््याहारमरिंदमा: । उपाकृत्य उपाहत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्,वे नरश्रेष्ठ और शत्रुदमन पाण्डव प्रतिदिन ब्राह्मणोंके लिये जंगली फल-मूलका आहार संगृहीत करके उन्हें अर्पित करते थे
বৈশম্পায়নে ক’লে— সেই নৰশ্ৰেষ্ঠ শত্রুদমন পাণ্ডৱসকলে প্ৰতিদিন বনফল-মূলাদি আহাৰ সংগ্ৰহ কৰি, সেয়া প্ৰস্তুত কৰি, ব্ৰাহ্মণসকলৰ ওচৰলৈ আনি শ্ৰদ্ধাৰে নিবেদন কৰিছিল।
Verse 10
सर्वे संन्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठा: पुरुषर्षभा: | अह्ृष्टमनस: सर्वे गते राजन् धनंजये,राजन्! धनंजयके चले जानेपर वे सभी नरश्रेष्ठ वहाँ खिन्नचित्त हो उन्हींके लिये उत्कण्ठित होकर रहते थे
বৈশম্পায়নে ক’লে— হে ৰাজন! ধনঞ্জয় গ’লত সেই সকলো পুৰুষর্ষভ তাতে একেলগে বাস কৰিলে; সকলোৱে হর্ষহীন মন লৈ তেওঁৰ বাবে উৎকণ্ঠিত হৈ থাকিল।
Verse 11
विशेषतस्तु पाउ्चाली स्मरन्ती मध्यमं पतिम् । उद्विग्नं पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत्
বৈশম্পায়নে ক’লে— বিশেষকৈ পাঞ্চালী দ্ৰৌপদী নিজৰ মধ্যম পতি অৰ্জুনক স্মৰণ কৰি, সদায় উদ্বিগ্ন পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ যুধিষ্ঠিৰক এই বাক্য ক’লে।
Verse 12
योअर्र्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । तमृते पाण्डवश्रेष्ठ वन॑ न प्रतिभाति मे,'पाण्डवश्रेष्ठ] जो दो भुजावाले अर्जुन सहस्रबाहु अर्जुनके समान पराक्रमी हैं, उनके बिना यह वन मुझे अच्छा नहीं लगता
হে পাণ্ডৱশ্ৰেষ্ঠ! দুবাহু অৰ্জুন—যি সহস্ৰবাহু অৰ্জুনৰ সমান পৰাক্ৰমী—তেওঁ নাথাকিলে এই বন মোৰ মনত ৰমণীয় নালাগে।
Verse 13
शून्यामिव प्रपश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् | बन्ाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम्
মই য’তে য’তে এই ভূমিলৈ দৃষ্টি দিওঁ, ত’তে ত’তে তাক যেন শূন্য বুলিয়েই দেখা যায়। আশ্চৰ্যৰে ভৰা আৰু ফুলেৰে সুশোভিত গছ-গছনিত অলংকৃত এই বনো সব্যসাচী অৰ্জুন নাথাকিলে আগৰ দৰে ৰমণীয় নালাগে।
Verse 14
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् | नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातड्रगामिनम्
সব্যসাচী নাথাকিলে এই স্থান তেনেকৈ ৰমণীয় নহয়। নীল মেঘসম কান্তি আৰু মত্ত গজৰাজৰ দৰে গতি যাঁৰ—তেওঁ নাথাকিলে ইয়াত সকলো যেন ম্লান লাগে।
Verse 15
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं॑ नातिभाति मे | यस्य वा धनुषो घोष: श्रूयते चाशनिस्वन: । न लभे शर्म वै राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम्
পুণ্ডৰীকাক্ষ অৰ্জুন নাথাকিলে কাম্যক বন মোৰ একেবাৰে ভাল নালাগে। যাঁৰ ধনুৰ ঘোঁষ বজ্ৰগৰ্জনৰ দৰে শুনা যায়—হে ৰাজন, সেই সব্যসাচীক স্মৰণ কৰিলেই মোৰ শান্তি নাথাকে।
Verse 16
तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा । भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत्,महाराज! इस प्रकार विलाप करती हुई द्रौपदीकी बात सुनकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले भीमसेनने उससे इस प्रकार कहा
মহাৰাজ! এইদৰে বিলাপ কৰা দ্ৰৌপদীৰ কথা শুনি, পৰবীৰহা ভীমসেনে তাইক এইদৰে ক’লে।
Verse 17
भीम उवाच मन:प्रीतिकरं भद्ठे यद् ब्रवीषि सुमध्यमे । तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम्
ভীমে ক’লে—ভদ্ৰে! সুমধ্যমে! তুমি যি কোৱা, সেয়া মোৰ মনক আনন্দিত কৰে। তোমাৰ বাক্য অমৃতপানৰ দৰে মোৰ হৃদয়ক তৃপ্ত আৰু প্ৰসন্ন কৰে।
Verse 18
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ । मौर्वीकृतकिणौ वृत्ती खड्गायुधधनुर्थरी
যাঁৰ দুয়ো বাহু দীঘল, সমান, পুষ্ট আৰু পৰিঘসদৃশ; ধনুৰ জ্যাৰ ঘর্ষণত যাঁৰ বাহুত কঢ়া পৰিছে; যাঁৰ বাহু বৃত্তাকাৰ আৰু খড়্গ-ধনু সদা শোভা পায়—সেই নৰশ্ৰেষ্ঠ অৰ্জুন নাথাকিলে আজি এই বন মোৰ চকুত সূৰ্যহীন আকাশৰ দৰে শ্ৰীহীন লাগে।
Verse 19
निष्काजड्दकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ । तमृते पुरुषव्याप्र॑ नष्टसूर्यमिवाम्बरम्
সোণালী বাহুবন্ধে ভূষিত হৈ পাঁচ-শিৰীয়া দুটা সাপৰ দৰে দেখা দিয়া বাহু যাঁৰ—সেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ নাথাকিলে এই বন মোৰ চকুত নষ্টসূৰ্য আকাশৰ দৰে লাগে।
Verse 20
यमाश्रित्य महाबाहुं पाड्चाला: कुरवस्तथा । सुराणामपि मत्तानां पृतनासु न बिभ्यति
সেই মহাবাহুক আশ্ৰয় কৰি পাঞ্চালসকল আৰু তদ্ৰূপ কুৰুসকল যুদ্ধৰ শাৰীত ভয় নকৰে—দেৱসম গৰ্ববলে মত্ত শত্রুৰ সন্মুখতো।
Verse 21
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मन: । मन्यामहे जितानाजोौ परानू् प्राप्तां च मेदिनीम्
হে মহাত্মন! যাঁৰ বাহুৰ আশ্ৰয় লৈ আমি সকলোৱে ভাবোঁ যে যুদ্ধত শত্রু ইতিমধ্যে পৰাজিত, আৰু পৃথিৱীৰ অধিকারো যেন লাভ হৈছে।
Verse 22
तमृते फाल्गुनं वीर॑ न लभे काम्यके धृतिम् । पश्यामि च दिश: सर्वास्तिमिरेणावृता इव । जिन महाबाहु अर्जुनका आश्रय लेकर पाज्चाल और कुरुवंशके वीर युद्धके लिये उद्यत देवताओंकी सेनाका सामना करनेसे भी भयभीत नहीं होते हैं
ভীমে ক’লে—হে বীৰ! ফাল্গুণ (অৰ্জুন) নাথাকিলে এই কাম্যক বনত মোৰ ধৈৰ্য স্থিৰ নাথাকে। মোৰ চকুত সকলো দিশ যেন অন্ধকাৰৰে আৱৃত দেখা যায়।
Verse 23
नकुल उवाच यस्मिन् दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे | देवा अपि युधां श्रेष्ठ तमृते का रतिर्वने
নকুলে ক’লে—ৰণভূমিত যাঁৰ দিব্য কৰ্মৰ কথা দেৱতাসকলেও বৰ্ণনা কৰে, সেই যোদ্ধাশ্ৰেষ্ঠ ধনঞ্জয় নাথাকিলে এই বনত আমাৰ আনন্দই বা কি?
Verse 24
उदीचीं यो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् । गन्धर्वमुख्याञ्छतशो हयाँल्लेभे महाद्युति:
নকুলে ক’লে—সেই মহাদ্যুতিমান বীৰে উত্তৰ দিশলৈ গৈ যুঁজত মহাবলবান—গন্ধৰ্বমুখ্যসকলক—জয় কৰি তেওঁলোকৰ পৰা শত শত অশ্ব লাভ কৰিছিল।
Verse 25
राज्ञे तित्तिरिकल्माषाउछीमतोडनिलरंहस: । प्रादाद् भ्रात्रे प्रिय: प्रेमणा राजसूये महाक्रतौ
নকুলে ক’লে—মহাক্ৰতু ৰাজসূয়ত তেওঁ ‘তিত্তিৰি-কল্মাষ’ নামৰ অতি সুন্দৰ, প্ৰিয় আৰু বায়ুৰ দৰে বেগৱান অশ্বটি স্নেহেৰে নিজৰ প্ৰিয় ভ্ৰাতা ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰক অৰ্পণ কৰিছিল।
Verse 26
तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने | कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम्,भीमके छोटे भाई उन भयंकर थधनुर्धर देवोपम अर्जुनके बिना इस समय मुझे इस काम्यकवनमें रहनेकी इच्छा नहीं होती
নকুলে ক’লে—ভীমৰ কনিষ্ঠ, ভয়ংকৰ ধনুৰ্ধৰ, অমৰসম অర్జুন নাথাকিলে এতিয়া মোৰ এই কাম্যক বনত বাস কৰাৰ ইচ্ছা নাই।
Verse 27
सहदेव उवाच यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथ: । आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ
সহদেৱে ক’লে—যি মহাৰথীয়ে যুঁজত ধন আৰু কন্যা জয় কৰি পূৰ্বে মহাৰাজসূয় মহাযজ্ঞত ৰজাক উপহাৰস্বৰূপে আনি দিছিল—মই সেইজনৰ কথাই কৈছোঁ।
Verse 28
यः समेतान् मृथे जित्वा यादवानमितलद्युति: । सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य सम्मते
সহদেৱে ক’লে—অমিত তেজস্বী সেই বীৰে ৰণত সমবেত যাদৱসকলক জয় কৰি, বাসুদেৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ সম্মতিত একাই সুভদ্ৰাক হৰণ কৰিছিল।
Verse 29
तस्य जिष्णोर्बूसीं दृष्टवा शून्यामिव निवेशने । ह्ृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन
সহদেৱে ক’লে—হে মহাৰাজ! জিষ্ণু (অর্জুন)ৰ আসন কুটীৰত শূন্য, যেন বাসস্থানেই পৰিত্যক্ত—এই দৃশ্য দেখি মোৰ হৃদয় কেতিয়াও শান্ত নহয়।
Verse 30
वनादस्माद् विवासं तु रोचये5हमरिंदम । न हि नस्तमृते वीर॑ं रमणीयमिदं वनम्
সহদেৱে ক’লে—হে অরিন্দম! মই এই বন এৰি অন্য ঠাইত বাস কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; কিয়নো সেই বীৰৰ অবিহনে এই বন আমাৰ বাবে ৰমণীয় নহয়।
Verse 79
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ब॒हदश्षयमनविषयक उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত নলোপাখ্যানত বৃহদশ্ব আৰু যম-বিষয়ক ঊনআশিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 80
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अर्जुनानुशोचने अशीतितमो<थध्याय: ।।
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত তীৰ্থযাত্ৰাপৰ্বত অৰ্জুনৰ বাবে পাণ্ডৱসকলৰ অনুতাপ-বিষয়ক আশীতিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The doubt concerns comparative efficacy: what is the complete fruit of earth-circumambulating pilgrimage, and how merit is determined—by external rites and wealth-intensive yajñas or by disciplined conduct combined with tīrtha observance.
Merit is ethically conditioned: tīrtha travel is not presented as mechanical purification but as effective when joined to restraint, humility, truth, non-anger, purity, and compassionate regard for beings.
Yes. Repeated equivalences to major sacrifices (e.g., aśvamedha/agnīṣṭoma-like fruits) function as a phalaśruti framework that indexes ritual value, legitimizes pilgrimage within Vedic merit logic, and motivates disciplined participation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.