Adhyaya 61
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Narrative of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva describes Damayantī after killing a hunter: she proceeds alone through a fearsome, empty forest filled with predators, thieves, and varied flora and terrain. Overwhelmed by separation, she laments and repeatedly addresses Nala by recalling his assurances and the ethical weight of truth. She petitions an approaching ‘lord of the forest’ (a fierce beast) for knowledge of Nala and then turns to a prominent mountain, offering reverent praise and self-identification (as Bhīma’s daughter and Nala’s wife) while asking whether Nala has been seen. She reaches an ascetic hermitage populated by disciplined sages; they initially wonder if she is a deity, and she clarifies her human identity and marital crisis. The sages, through ascetic insight, predict an auspicious outcome: she will soon see Nala restored and ruling. When the hermitage and sages vanish, she questions whether it was dreamlike or extraordinary providence. Continuing, she addresses an aśoka tree as a symbolic agent of grief-removal. Finally, she encounters a large merchant caravan crossing a river; her disheveled appearance provokes fear, ridicule, and pity. The caravan questions her identity (deity/yakṣī/rākṣasī), and she asserts her human royal status, seeking news of Nala. The caravan leader, Śuci, states he has not seen Nala and identifies their destination as the land of the Cedi king Subāhu, framing the next movement of the episode.
Chapter Arc: पुष्कर राज्य-हरण के बाद हँसते हुए नल को फिर द्यूत के लिए उकसाता है—और दाँव अब धन-धान्य नहीं, स्वयं दमयन्ती तक पहुँच जाता है। → नल पर कलि-प्रभाव और पराजय का बोझ बढ़ता जाता है; वन-प्रस्थान में दम्पति भूख, थकान और अपमान झेलते हैं। मार्ग में स्वर्ण-पंखों वाले पक्षी दिखते हैं; नल उन्हें पकड़कर भोजन की आशा करता है। → पक्षी ‘अक्ष’ (जुए के पासे) रूप धारण कर नल के वस्त्र छीन लेते हैं और कहते हैं कि वे उसके वस्त्र हरने आए थे—नल नग्न, दीन और पूर्णतः असहाय खड़ा रह जाता है। → दमयन्ती नल को धैर्य देती है और विदर्भ की ओर सुरक्षित मार्गों का संकेत करती है; नल भी उसे त्यागने की इच्छा न होने की बात कहकर आश्वस्त करता है, पर परिस्थितियाँ उन्हें अलगाव की ओर धकेलती हैं। → दमयन्ती को विदर्भ-मार्ग पर भेजने की योजना बनती है—पर क्या नल साथ रह पाएगा, या कलि-ग्रस्त विवेक उन्हें अलग कर देगा?
Shlokas
Verse 1
हम () हि २ 7 एकषेष्टितमो< ध्याय: नलका जूएमें हारकर दमयन्तीके साथ वनको जाना और पक्षियोंद्वारा आपदग्रस्त नलके वस्त्रका अपहरण बृहृदश्च उवाच ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यत: । पुष्करेण हतं राज्यं यच्चान्यद् वसु किंचन
বৃহদশ্ব ক’লে—যুধিষ্ঠিৰ! বাৰ্ষ্ণেয় গুচি যোৱাৰ পাছত, পাশাখেলাত নিমগ্ন পুণ্যশ্লোক ৰজা নলৰ ৰাজ্য আৰু আন যি ধন-সম্পদ আছিল—সকলো পুষ্কৰে জিকি লৈ গ’ল।
Verse 2
ह्ृतराज्यं नलं राजन् प्रहसन् पुष्करो<ब्रवीत् | द्यूत॑ं प्रवर्ततां भूय: प्रतिपाणो5स्ति कस्तव
বৃহদশ্ব ক’লে—ৰাজ্যহীন নলক দেখি পুষ্কৰে হাঁহি হাঁহি ক’লে—“আকৌ পাশাখেল আৰম্ভ হওক নেকি? হে ৰাজন, এতিয়া তোৰ ওচৰত পণ দিবলৈ কি আছে?”
Verse 3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यज्जितं मया । दमयन्त्या: पण: साधु वर्ततां यदि मन्यसे
বৃহদশ্ব ক’লে—“তোৰ ওচৰত কেৱল দময়ন্তী এগৰাকীহে বাকী আছে; বাকী সকলো মই জিকিলোঁ। তই যদি মান, তেন্তে দময়ন্তীকেই পণ কৰি আকৌ পাশাখেল চলক।”
Verse 4
पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना | व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्,पुष्करके ऐसा कहनेपर पुण्यश्लोक महाराज नलका हृदय शोकसे विदीर्ण-सा हो गया, परंतु उन्होंने उससे कुछ कहा नहीं
বৃহদশ্ব ক’লে—পুষ্কৰে এনেদৰে ক’তেই, ক্ৰোধ আৰু শোকে পুণ্যশ্লোক নলৰ হৃদয় যেন ফাটি গ’ল; তথাপি তেওঁ একো উত্তৰ নকৰিলে।
Verse 5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् | उत्सृज्य सर्वगात्रे भ्यो भूषणानि महायशा:
বৃহদশ্ব ক’লে—তাৰ পাছত মহাযশস্বী নলে পুষ্কৰক চাই, প্ৰচণ্ড ক্ৰোধে, নিজৰ দেহৰ সকলো অলংকাৰ খুলি ত্যাগ কৰিলে।
Verse 6
एकवासा हासंवीत: सुहृच्छोकविवर्धन: । निश्चक्राम ततो राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्
তেতিয়া মহাযশস্বী ৰজা নলে নিজৰ বিপুল ৰাজঐশ্বৰ্য ত্যাগ কৰিলে; অলংকাৰ খুলি, কেৱল এটা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, চাদৰ নোলোৱাকৈ—সুহৃদসকলৰ শোক বৃদ্ধি কৰি ৰাজভৱনৰ পৰা ওলাই গ’ল।
Verse 7
दमयन्त्येकवस्त्राथ गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वगात् । स तया बाह्ुतः सार्थ त्रिरात्रं नैघधोडवसत्
তেতিয়া একবস্ত্ৰধাৰিণী দময়ন্তীয়ে আগবাঢ়ি যোৱা ৰজা নলৰ পিছে পিছে গ’ল। নিষধাধিপতি নলে তেওঁক লগত লৈ নগৰৰ বাহিৰত তিনিৰাতি থাকিল।
Verse 8
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे । नले य: सम्यगातिछेत् स गच्छेद् वध्यतां मम,महाराज! पुष्करने उस नगरमें यह घोषणा करा दी--डुग्गी पिटवा दी कि “जो नलके साथ अच्छा बर्ताव करेगा, वह मेरा वध्य होगा”
মহাৰাজ পুষ্কৰে নগৰত এই ঘোষণা কৰালে—“যি নলৰ সৈতে সঠিকভাৱে সদ্ব্যৱহাৰ কৰিব, সি মোৰ আদেশত বধযোগ্য হ’ব।”
Verse 9
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च | पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! पुष्करके उस वचनसे और नलके प्रति पुष्करका द्वेष होनेसे पुरवासियोंने राजा नलका कोई सत्कार नहीं किया
হে যুধিষ্ঠিৰ! পুষ্কৰৰ সেই বাক্য আৰু নলৰ প্ৰতি তাৰ বিদ্বেষৰ কাৰণে নগৰবাসীয়ে ৰজা নলক কোনো সৎকাৰ নকৰিলে।
Verse 10
स तथा नगराभ्याशे सत्काराहों न सस्कृतः । त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्
এইদৰে সৎকাৰৰ সম্পূৰ্ণ যোগ্য হ’লেও ৰজা নল নগৰৰ ওচৰত তিনিৰাতি কেৱল পানীমাত্ৰে জীৱন ধাৰণ কৰি থাকিল; তথাপি তেওঁৰ কোনো সৎকাৰ নহ’ল।
Verse 11
पीड्यमान: क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्षयन् | प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात्,वहाँ भूखसे पीड़ित हो फल-मूल आदि जुटाते हुए राजा नल वहाँसे अन्यत्र चले गये। केवल दमयन्ती उनके पीछे-पीछे गयी
সেই ঠাইত ক্ষুধাত কাতৰ হৈ জীৱনধাৰণৰ বাবে ফল-মূল সংগ্ৰহ কৰি কৰি ৰজা নল তাতৰ পৰা আগুৱাই গ’ল। দুখ-কষ্টৰ মাজতো অটল নিষ্ঠাৰে কেৱল দময়ন্তীয়ে তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল।
Verse 12
क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेडहनि । अपश्यच्छकुनान् कांश्रिद्धिरण्यसदृशच्छदान्,इसी प्रकार नल बहुत दिनोंतक क्षुधासे पीड़ित रहे। एक दिन उन्होंने कुछ ऐसे पक्षी देखे, जिनकी पाँखें सोनेकी-सी थीं
এইদৰে নল বহুদিন ধৰি ক্ষুধাত পীড়িত হৈ ভ্ৰমি ফুৰিছিল। এদিন তেওঁ কিছুমান চৰাই দেখিলে, যাৰ পাখি সোণৰ দৰে ঝলমল কৰিছিল।
Verse 13
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली । अस्ति भक्ष्यो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति
সিহঁতক দেখি বলৱান নিষধাধিপতিৰ মনত ভাব উঠিল—“আজি এই চৰাইবোৰেই মোৰ আহাৰ হ’ব পাৰে, আৰু ইহঁতৰ পাখি মোৰ ধন হ’ব।”
Verse 14
ततस्तान् परिधानेन वाससा स समावृणोत् | तस्य तद् वस्त्रमादाय सर्वे जम्मुर्विहायसा,तदनन्तर उन्होंने अपने अधोवस्त्रसे उन पक्षियोंको ढँक दिया। किंतु वे सब पक्षी उनका वह वस्त्र लेकर आकाशमें उड़ गये
তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ অধোবস্ত্ৰেৰে সেই চৰাইবোৰ ঢাকি দিলে; কিন্তু সিহঁতে সকলোৱে সেই বস্ত্ৰটো লৈ আকাশলৈ উৰি গ’ল।
Verse 15
उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् | दृष्टवा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्
উৰি উঠি থকা সেই খগবোৰে তেতিয়া নলক এই কথা ক’লে—মাটিত দিগম্বৰ, দীন আৰু মূৰ নোৱাই থকা অৱস্থাত তেওঁক দেখি।
Verse 16
उड़ते हुए उन पक्षियोंने राजा नलको दीनभावसे नीचे मुँह किये धरतीपर नग्न खड़ा देख उनसे कहा-- ।।
বৃহদশ্ব ক’লে— “হে সুদুৰ্বুদ্ধি ৰজা! আমি পখী নহয়—আমি পাশা। তোমাৰ বস্ত্ৰ হৰণ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিয়েই ইয়ালৈ আহিছোঁ। তুমি যেতিয়া বস্ত্ৰ পিন্ধিয়েই তাতৰ পৰা গ’লাহ, তেতিয়া আমাৰ আনন্দ নহ’ল।”
Verse 17
तान् समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम् | पुण्यश्लोकस्तदा राजन् दमयन्तीमथाब्रवीत्
হে ৰাজন, সেই পাশাবোৰ ওচৰলৈ আহি থকা দেখি আৰু নিজকে বস্ত্ৰহীন পোৱা মাত্ৰেই, খ্যাতিমান নলে তেতিয়া দময়ন্তীক ক’লে— “সাধ্বী, ভীৰু! যিসকলৰ ক্ৰোধত মোৰ ৰাজ্যশ্ৰী হৰণ হ’ল, মই ক্ষুধা আৰু দুঃখত পীড়িত হৈ জীৱনধাৰণৰ বাবে অন্নো নাপাওঁ। যিসকলৰ কাৰণে নিষধৰ প্ৰজাই মোৰ সন্মান নকৰিলে—সেই পাশাবোৰেই এতিয়া পখীৰ ৰূপ ধৰি মোৰ বস্ত্ৰ লৈ গৈছে।”
Verse 18
येषां प्रकोपादैश्वर्यात् प्रच्युतो5हमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्देयं दु:खित: क्षुधयान्वित:
“হে অনিন্দিতা! যিসকলৰ ক্ৰোধত মই ৰাজঐশ্বৰ্যৰ পৰা পতিত হ’লোঁ। দুঃখিত আৰু ক্ষুধাত পীড়িত হৈ জীৱনধাৰণৰ বাবে অন্নো নাপাওঁ।”
Verse 19
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन् मयि नैषधा: । इमे ते शकुना भूत्वा वासो भीरु हरन्ति मे
“যিসকলৰ কাৰণে নিষধৰ লোকসকলে মোক সন্মান নকৰিলে—সেই পাশাবোৰেই এতিয়া পখীৰ ৰূপ ধৰি, হে ভীৰু, মোৰ বস্ত্ৰ হৰণ কৰিছে।”
Verse 20
वैषम्यं परम॑ प्राप्तो द:खितो गतचेतन: । भर्ता ते5हं निबोधेदं वचन हितमात्मन:
“মই পৰম বিষম অৱস্থালৈ পৰিছোঁ; দুঃখত মোৰ চেতনা যেন লোপ পোৱা দৰে। মই তোমাৰ স্বামী—সেয়ে তোমাৰ মঙ্গলৰ বাবে এই কথা বুজা; মোৰ বাক্য শুনা।”
Verse 21
एते गच्छन्ति बहव: पन्थानो दक्षिणापथम् | अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्,'ये बहुत-से मार्ग हैं, जो दक्षिण दिशाकी ओर जाते हैं। यह मार्ग ऋक्षवान् पर्वतको लाँघकर अवन्ती-देशको जाता है
বৃহদশ্ব ক’লে—দক্ষিণাপথৰ ফালে যোৱা বহু পথ আছে। ঋক্ষৱৎ পৰ্বত অতিক্ৰম কৰি সিহঁতে অৱন্তী-দেশলৈ যায়।
Verse 22
एष विन्ध्यो महाशैल: पयोष्णी च समुद्रगा । आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विता:
বৃহদশ্ব ক’লে—এইয়া মহাশৈল বিন্ধ্য পৰ্বত, আৰু এই পয়োষ্ণী নদী সমুদ্ৰলৈ বয়। ইয়াত মহর্ষিসকলৰ আশ্ৰমো আছে, য’ত মূল-ফলৰ প্ৰাচুৰ্য।
Verse 23
एष पन्था विदर्भाणामसौ गच्छति कोसलान् | अतः परं च देशो<यं दक्षिणे दक्षिणापथ:
বৃহদশ্ব ক’লে—এই পথ বিদৰ্ভলৈ যায়, আৰু সেইটো কোসললৈ। ইয়াৰ পাছত দক্ষিণ দিশৰ দেশ ‘দক্ষিণাপথ’ নামে পৰিচিত।
Verse 24
एतद् वाक््यं नलो राजा दमयन्तीं समाहित: । उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत,भारत! राजा नलने एकाग्रचित्त होकर बड़ी आतुरताके साथ दमयन्तीसे उपर्युक्त बातें बार-बार कहीं
হে ভাৰত! তেতিয়া ৰজা নলে মন একাগ্ৰ কৰি দময়ন্তীক এই বাক্য ক’লে; আৰু অন্তৰে আৰ্ত হৈ ভৈমীক উদ্দেশ কৰি সি বাৰে বাৰে ক’লে।
Verse 25
ततः सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्शिता । उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वच:,तब दमयन्ती अत्यन्त दुःखसे दुर्बल हो नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई गद्गद वाणीमें राजा नलसे यह करुण वचन बोली--
তেতিয়া দময়ন্তী দুখে ক্ষীণ হৈ, চকুত অশ্ৰু আৰু গদগদ কণ্ঠে, নিষধৰ ৰজা নলক কৰুণ বাক্য ক’লে।
Verse 26
उद्वेजते मे हृदयं सीदन्त्यड्रानि सर्वश:ः । तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्या: पुन: पुन:
মোৰ হৃদয় ভয়ত কঁপি উঠে, আৰু মোৰ সকলো অংগ শিথিল হৈ পৰে। হে ৰাজন, আপোনাৰ সংকল্পৰ কথা মই বাৰে বাৰে ভাবোঁতে গভীৰ উদ্বেগে মোক আচ্ছন্ন কৰে।
Verse 27
ह्ृतराज्यं ह्ृतद्रव्यं विवस्त्र क्षुच्छूमान्वितम् । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने
আপোনাৰ ৰাজ্য হৰণ কৰা হৈছে, ধনো নষ্ট হৈছে; আপুনি বস্ত্ৰহীন, ক্ষুধা আৰু কষ্টত পীড়িত। এই নিৰ্জন বনতে আপোনাক একা এৰি মই আপোনাক ত্যাগ কৰি কেনেকৈ গুচি যাব পাৰোঁ?
Verse 28
“महाराज! आपका मानसिक संकल्प क्या है
মহাৰাজ! আপোনাৰ মনত উঠা সংকল্পৰ কথা মই বাৰে বাৰে ভাবোঁতে মোৰ হৃদয় ব্যাকুল হৈ উঠে আৰু মোৰ সকলো অংগ শিথিল হৈ পৰে। আপোনাৰ ৰাজ্য হৰণ হৈছে, ধন নষ্ট হৈছে; দেহত বস্ত্ৰ পৰ্যন্ত নাই, আৰু আপুনি ক্ষুধা আৰু পৰিশ্ৰমত পীড়িত। এনে অৱস্থাত এই নিৰ্জন বনতে আপোনাক অসহায় এৰি মই কেনেকৈ যাব পাৰোঁ? হে মহাৰাজ, এই ভয়ংকৰ অৰণ্যত আপুনি ভ্ৰমণ কৰি—ক্ষুধাৰ্ত, ক্লান্ত—পূৰ্বসুখ স্মৰণ কৰি দুঃখিত হ’লে, তেতিয়া মই সান্ত্বনা দি আপোনাৰ ক্লান্তি আৰু সন্তাপ নিবারণ কৰিম।
Verse 29
न च भार्यासमं किंचिद् विद्यते भिषजां मतम् | औषध॑ सर्वदु:खेषु सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“चिकित्सकोंका मत है कि समस्त दु:ःखोंकी शान्तिके लिये पत्नीके समान दूसरी कोई औषध नहीं है; यह मैं आपसे सत्य कहती हूँ”
বৈদ্যসকলৰ মত অনুসাৰে পত্নীৰ সমান আন একো নাই। সকলো দুঃখৰ বাবে সেয়াই ঔষধ—এই সত্য মই আপোনাক কওঁ।
Verse 30
नल उवाच एवमेतद् यथा55त्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्र नरस्यार्तस्य भेषजम्
নলে ক’লে—সুমধ্যমা দময়ন্তী! তুমি যিদৰে কৈছা, সেয়াই সত্য। দুখত পৰা মানুহৰ বাবে পত্নীৰ সমান ন কোনো বন্ধু আছে, ন কোনো ঔষধ।
Verse 31
न चाहं त्यक्तकामस्त्वां किमलं भीरु शड्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते
ভীৰু! মই তোমাক ত্যাগ কৰিব খোজা নাই; তেন্তে তুমি কিয় ইমান অধিক সন্দেহ কৰিছা? অনিন্দিতে! মই মোৰ প্ৰাণো ত্যাগ কৰিব পাৰোঁ, কিন্তু তোমাক কেতিয়াও এৰি দিব নোৱাৰোঁ।
Verse 32
दमयन्त्युवाच यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि । तत् किमर्थ विदर्भाणां पन्था: समुपदिश्यते,दमयन्तीने कहा--महाराज! यदि आप मुझे त्यागना नहीं चाहते तो विदर्भदेशका मार्ग क्यों बता रहे हैं?
দময়ন্তীয়ে ক’লে—মহাৰাজ! যদি আপুনি ইয়াত মোক ত্যাগ কৰিব নোখোজে, তেন্তে বিদর্ভলৈ যোৱাৰ পথ কিয় দেখুৱাইছে?
Verse 33
अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमहसि । चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते
হে নৃপতে! মই জানো, আপুনি মোক ত্যাগ কৰিবলগীয়া নহয়; কিন্তু হে মহীপতে, এই ভয়ংকৰ বিপদে আপোনাৰ মন টানি লৈ গৈছে, সেয়ে আপুনি মোকো এৰি দিব পাৰে।
Verse 34
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम । अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम,नरश्रेष्ट! आप बार-बार जो मुझे विदर्भदेशका मार्ग बता रहे हैं। देवोपम आर्यपुत्र! इसके कारण आप मेरा शोक ही बढ़ा रहे हैं
নরোত্তম! আপুনি বাৰে বাৰে মোক বিদর্ভলৈ যোৱাৰ পথ কয়; দেৱোপম আৰ্যপুত্ৰ! সেই কাৰণেই মোৰ শোক বাঢ়ি গৈছে।
Verse 35
यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीन् व्रजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान् यदि मन्यसे
যদি আপোনাৰ অভিপ্ৰায় এই হয় যে দময়ন্তী নিজৰ জ্ঞাতিসকলৰ ওচৰলৈ যাব, তেন্তে আপুনি মানিলে আমি দুয়ো একেলগে বিদর্ভলৈ যাওঁ।
Verse 36
विदर्भराजत्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन् सुखं वत्स्यसि नो गृहे,मानद! वहाँ विदर्भनरेश आपका पूरा आदर-सत्कार करेंगे। राजन्! उनसे पूजित होकर आप हमारे घरमें सुखपूर्वक निवास कीजियेगा
নলে ক’লে—মানদ! তাত বিদৰ্ভৰাজে আপোনাক যথোচিত পূজা-সত্কাৰ কৰিব। ৰাজন! তেওঁৰ দ্বাৰা পূজিত হৈ আপুনি আমাৰ গৃহত সুখে বাস কৰিব॥
Verse 61
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकी वनयात्राविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ অন্তৰ্গত নলোপাখ্যানপৰ্বত নলৰ বনযাত্ৰা-বিষয়ক একষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল॥
Verse 63
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलवनयात्रायामेकषष्टितमो< ध्याय:
ইতি শ্ৰীমহাভাৰতৰ বনপৰ্বত নলোপাখ্যানপৰ্বৰ অন্তৰ্গত নলৰ বনযাত্ৰাত একষট্টিতম অধ্যায়॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between despair and dharma: whether Damayantī should relinquish life amid abandonment and danger, or persist in truthful, disciplined searching grounded in marital commitment and ethical endurance.
Ethical agency is maintained through satya and dhṛti even when social protections fail; respectful speech, self-identification, and seeking lawful aid become practical instruments for survival and meaning.
No explicit phalaśruti is stated here; the closest meta-level signal is the ascetics’ predictive assurance, functioning as narrative validation that endurance aligned with dharma leads toward restoration within the larger exemplum.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.